ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਸਨੇਹੀ ਬੋਲਾਂ ਵਿਚ ਕਿਹਾ, “ਰਾਮ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਵਾਂਗ ਸਮਝ, ਮੈਨੂੰ ਮਾਂ ਵਾਂਗ, ਤੇ ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਹੀ ਮਾਂ ਵਾਂਗ ਮੰਨ। ਅਯੋਧਿਆ ਨੂੰ ਹੀ ਜੰਗਲ ਸਮਝ ਕੇ, ਬੇਟਾ, ਜਿਵੇਂ ਤੇਰੀ ਮਰਜ਼ੀ ਹੋਵੇ, ਤੂੰ ਤੁਰ ਪੈ।” ਇਸ ਮੌਕੇ 'ਤੇ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਕਕੁਤਸਥ ਵੰਸ਼ੀ ਰਾਮ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ, ਠੀਕ ਜਿਵੇਂ ਮਾਤਲੀ ਇੰਦਰ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਖਿਆ, “ਹੇ ਮਹਾਨ ਯੁਵਰਾਜ, ਰਥ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹੋ, ਇਹ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਸ਼ੁਭ ਹੋਵੇ। ਜਿੱਥੇ ਰਾਮ ਹੁਕਮ ਦੇਣਗੇ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਲੈ ਚਲਾਂਗਾ।” ਫਿਰ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੇ ਯਾਦ ਦਿਵਾਇਆ, “ਤੁਹਾਨੂੰ ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣਾ ਪਵੇਗਾ, ਇਹ ਸਾਲ ਰਾਣੀ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।” ਉਸ ਵੇਲੇ ਸੀਤਾ, ਜੋ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੋਹਣਾ ਕਰਕੇ, ਰਥ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਈ। ਉਹ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਸੀਤਾ ਨੇ ਆਪਣਾ ਵਨਵਾਸ ਗਿਣਿਆ, ਅਤੇ ਪਤੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋਈ, ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਸੱਸ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਕੱਪੜੇ ਤੇ ਗਹਿਣੇ ਦਿੱਤੇ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦੋਵੇਂ ਭਰਾਵਾਂ—ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ—ਨੂੰ ਹਥਿਆਰ, ਕਵਚ ਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਢਾਲ ਦਿੱਤੀ ਗਈ, ਜੋ ਰਥ 'ਚ ਰੱਖ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਫਿਰ ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ, ਜਲਦੀ ਨਾਲ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸਜੇ, ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਰਥ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਏ। ਜਦੋਂ ਸੀਤਾ ਤੇ ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ ਰਥ 'ਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਗਏ, ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਲਗਾਮ ਪਾਈ, ਜੋ ਹਵਾ ਵਾਂਗ ਤੇਜ਼ ਸਨ, ਤੇ ਰਥ ਨੂੰ ਚਲਾ ਦਿੱਤਾ। ਜਦੋਂ ਰਾਘਵ ਵੱਡੇ ਜੰਗਲ ਵਲ ਲੰਮੇ ਵਨਵਾਸ ਲਈ ਨਿਕਲਿਆ, ਤਾਂ ਪੂਰੀ ਅਯੋਧਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਵਾਸੀ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਛਾ ਗਈ। ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਹਲਚਲ ਤੇ ਘਬਰਾਹਟ ਮਚ ਗਈ, ਹਾਥੀ ਗੁੱਸੇ ਤੇ ਪਾਗਲ ਹੋ ਗਏ, ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਹਿਨ੍ਹਿਣਾਹਟ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਸ਼ਹਿਰ ਗੂੰਜ ਉਠਿਆ। ਫਿਰ ਉਹ ਸ਼ਹਿਰ, ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਤੇ ਬੁਜ਼ੁਰਗਾਂ ਸਮੇਤ, ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਸਿਰਫ ਰਾਮ ਵੱਲ ਹੀ ਦੌੜ ਪਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਤਪਦੇ ਹੋਏ ਲੋਕ ਪਾਣੀ ਵੱਲ ਭੱਜਦੇ ਹਨ। ਹਰ ਪਾਸੇ, ਪਿੱਛੇ ਤੇ ਨਾਲ, ਸਭ ਲੋਕ ਅੰਸੂ ਭਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਰਾਮ ਦੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਚੱਲ ਪਏ, ਤੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਉਹ ਪੁਕਾਰਦੇ, “ਰਥ ਦੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਰੋਕੋ, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਚਲੋ; ਅਸੀਂ ਰਾਮ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ, ਜੋ ਹੁਣ ਸਾਨੂੰ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਹੀ ਨਸੀਬ ਹੋਵੇਗਾ।” ਕਿਸੇ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਂ ਦਾ ਦਿਲ ਲੋਹੇ ਦਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਉਹ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦਾ ਜਦੋਂ ਉਸਦਾ ਪੁੱਤ੍ਰ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਰਗਾ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।” ਇਹ ਵੀ ਆਖਿਆ, “ਵੈਦੇਹੀ, ਆਪਣਾ ਧਰਮ ਨਿਭਾ ਕੇ, ਪਤੀ ਦੀ ਛਾਂ ਵਾਂਗ, ਉਸਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਚੱਲ ਪਈ ਹੈ। ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਪਤੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦੀ।” ਕਿਸੇ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਵਲ ਵੇਖ ਕੇ ਆਖਿਆ, “ਲਕਸ਼ਮਣ, ਤੂੰ ਧੰਨ ਹੈਂ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰੇਂਗਾ, ਜੋ ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਰਗਾ ਹੈ।” “ਤੇਰੀ ਬੁੱਧੀ ਮਹਾਨ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਵੱਡਾ ਸੁਭਾਗ ਹੈ; ਇਹੀ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਰਾਹ ਹੈ, ਜੋ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈਂ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਅੰਸੂ ਨਹੀਂ ਰੋਕ ਸਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ, ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਆਨੰਦ, ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਤੁਰਦੇ ਰਹੇ। ਇਸ ਵੇਲੇ, ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ, ਦੁਖੀ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਆਪਣੇ ਘਰੋਂ ਨਿਕਲ ਆਇਆ, ਉਸਦਾ ਦਿਲ ਟੁੱਟਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਤੇ ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਗਿਆ, “ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਲਾਡਲੇ ਪੁੱਤ ਨੂੰ ਵੇਖਾਂਗਾ।” ਉਸਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਉੱਚੀ ਚੀਖ ਸੁਣਾਈ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲੀ ਹਾਥਣੀਆਂ ਆਪਣੇ ਮੁਖੀ ਹਾਥੀ ਦੀ ਬੰਨ੍ਹ ਹੋਣ 'ਤੇ ਚੀਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ, ਕਕੁਤਸਥ ਦਾ ਪਿਤਾ, ਪੂਰਨ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਾਂਗ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਕੋਈ ਗ੍ਰਹਿ ਲੱਗ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਰਾਮ, ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਪੁੱਤ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਤੇ ਅਥਾਹ ਆਤਮਾ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਨੇ ਰਥਵਾਨ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ, “ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚਲਾ!” ਲੋਕ ਚੀਕਦੇ, “ਰੋਕੋ!” ਤੇ ਰਾਮ ਆਖਦਾ, “ਚੱਲੋ!”—ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਆਉਂਦੇ ਹੁਕਮਾਂ ਵਿਚ ਫਸ ਗਿਆ, ਨਾ ਰੁਕ ਸਕਿਆ, ਨਾ ਚੱਲ ਸਕਿਆ। ਜਦੋਂ ਭੁਜਾਂ ਵਾਲਾ ਮਹਾਨ ਰਾਮ ਨਿਕਲਿਆ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਡਿੱਗਦੇ ਅੰਸੂ ਧਰਤੀ ਦੀ ਧੂੜ ਨੂੰ ਭਿੱਜਾਣ ਲੱਗ ਪਏ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਨਿਮਾਣਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋਣ। ਸ਼ਹਿਰ ਰੋਣ, ਅੰਸੂਆਂ ਤੇ ਹਲਚਲ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ, ਹਰ ਪਾਸੇ “ਹਾਏ!” ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ, ਰਾਘਵ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ, ਅਯੋਧਿਆ ਬੇਸੁਧ ਹੋ ਗਈ। ਔਰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਦੁੱਖ ਦੇ ਅੰਸੂ ਵਗਣ ਲੱਗ ਪਏ, ਜਿਵੇਂ ਮੱਛੀਆਂ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਹਿਲਾ ਰਹੀਆਂ ਹੋਣ, ਤੇ ਕਮਲ ਨੂੰ ਹਿਲਾ ਰਹੀਆਂ ਹੋਣ। ਜਦੋਂ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਨ ਸਿਰਫ ਰਾਮ 'ਤੇ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਹ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਜਮੀਨ 'ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਜੜ੍ਹ ਤੋਂ ਕੱਟਿਆ ਦਰੱਖਤ। ਫਿਰ ਰਾਮ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਵੱਡਾ ਸ਼ੋਰ ਹੋਇਆ, ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਡਿੱਗਦੇ ਤੇ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਗਏ। ਕੁਝ ਲੋਕ ਚੀਕਦੇ, “ਹਾਏ ਰਾਮ!” ਤੇ ਹੋਰ, “ਹਾਏ ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਂ!” ਅੰਦਰਲੇ ਮਹਲਾਂ ਵਿਚ ਔਰਤਾਂ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗੀਆਂ। ਰਾਮ ਨੇ ਮੁੜ ਕੇ ਦੇਖਿਆ, ਰਾਜਾ ਤੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ, ਜੋ ਰਸਤੇ 'ਤੇ ਪਿੱਛੇ ਆ ਰਹੇ ਸਨ, ਦਿਲੋਂ ਦੁਖੀ ਤੇ ਉਦਾਸ। ਜਦੋਂ ਉਸਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਮਾਂ-ਪਿਓ, ਜੋ ਅਰਾਮ ਦੇ ਆਦੀ ਸਨ, ਹੁਣ ਪੈਦਲ ਤਕਲੀਫ਼ ਚੁੱਕ ਰਹੇ ਹਨ, ਉਸਨੇ ਰਥਵਾਨ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚਲਾ!” ਉਹ ਬਬਰ ਸ਼ੇਰ ਵਰਗਾ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਮਾਂ-ਪਿਉ ਦੀ ਇਹ ਹਾਲਤ ਨਹੀਂ ਦੇਖ ਸਕਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਹਾਥੀ ਗੋਡੀਆਂ ਦੀ ਚੋਟ ਨਹੀਂ ਸਹਿ ਸਕਦਾ। ਜਿਵੇਂ ਗਾਂ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ ਵੱਲ ਦੌੜ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਐਸੇ ਹੀ ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਂ ਉਸ ਵੱਲ ਦੌੜੀ। ਕੌਸਲਿਆ, ਰੋ ਰਹੀ ਸੀ ਤੇ ਰਥ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦੌੜਦੀ ਚੀਕਦੀ, “ਰਾਮ! ਹਾਏ ਸੀਤਾ! ਲਕਸ਼ਮਣ!” ਰਾਮ ਮੁੜ ਮੁੜ ਕੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਵੱਲ ਵੇਖਦਾ, ਜੋ ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਤੇ ਸੀਤਾ ਲਈ ਅੰਸੂ ਵਗਾ ਰਹੀ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਨੱਚ ਰਹੀ ਹੋਵੇ। ਰਾਜਾ ਚੀਕਿਆ, “ਰੋਕੋ!” ਪਰ ਰਾਘਵ ਆਖਦਾ, “ਚੱਲੋ, ਚੱਲੋ!” ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਮਨ ਦੋ ਪਹੀਆਂ ਵਿਚ ਫਸ ਗਿਆ, ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਦੇ ਹੁਕਮਾਂ ਵਿਚ। ਰਾਮ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਜੇ ਰਾਜਾ ਤੈਨੂੰ ਡਾਂਟੇ, ਤਾਂ ਕਹਿ ਦੇਵੀਂ, ਤੂੰ ਸੁਣਿਆ ਨਹੀਂ; ਕਿਉਂਕਿ ਲੰਮਾ ਦੁੱਖ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪਾਪ ਹੈ।” ਰਾਮ ਦੇ ਹੁਕਮ ਮਨ ਕੇ, ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਕਰਕੇ, ਰਥਵਾਨ ਨੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚਲਾ ਦਿੱਤਾ। ਲੋਕ ਰਾਮ ਦੇ ਚੌਂਕੜਾ ਲਗਾ ਕੇ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਗਏ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਰਾਮ ਤੋਂ ਕਦੇ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਹੋਏ।