ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਮਾਤਮ ਛਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਹਰੇਕ ਕੋਨੇ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵੱਜ ਰਹੀਆਂ ਸਨ—ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਡੰਗਰਾਂ, ਝੰਜਰਾਂ ਜਾਂ ਗੜਗੜਾਹਟ ਵਾਲੇ ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼। ਘਰ ਵਿਚ ਹਰੇਕ ਚਿਹਰਾ ਵਿਹਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਸਾਰੇ ਦੁੱਖ ਤੇ ਬੇਕਸੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਫਿਰ, ਰਾਮ, ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਦੁੱਖੀ ਮਨ ਨਾਲ, ਰਾਜਾ ਦੀ ਪ੍ਰਦੱਖਿਣਾ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਰਾਜਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਲੈ ਕੇ, ਧਰਮਾਤਮਾ ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ ਰਾਮ, ਸੀਤਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਹੈਰਾਨ ਸੀ, ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਕੋਲ ਨਤਮਸਤਕ ਹੋਇਆ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਵੀ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਕੌਸਲਿਆ ਦੇ ਚਰਨ ਛੂਹ ਕੇ, ਫਿਰ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਸੁਮਿਤਰਾ ਦੇ ਪੈਰ ਫੜ ਲਏ। ਸੁਮਿਤਰਾ, ਜੋ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦੀ ਸੀ, ਰੋਈ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਅਸੀਸ ਦਿੱਤੀ, ਉਸਦੇ ਮੱਥੇ ਨੂੰ ਚੁੰਮਿਆ ਤੇ ਕਿਹਾ, “ਪੁੱਤ੍ਰ, ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਵਨਵਾਸ ਲਈ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈਂ। ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਰਾਮ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਿਆਂ ਕਦੇ ਅਲਸ ਨਾ ਕਰੀਂ। ਚਾਹੇ ਸੁਖ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਦੁਖ, ਇਹੀ ਤੇਰਾ ਰਾਹ ਹੈ। ਵੱਡਿਆਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮੰਨਣਾਂ ਹੀ ਸੱਚੇ ਧਰਮ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ। ਇਹ ਰਿਵਾਜ ਸਾਡੀ ਉੱਚੀ ਵੰਸ਼ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਸਦੀਵੀ ਹੈ—ਦਾਨ ਦੇਣਾ, ਯਜਨਾ ਕਰਨਾ, ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਨਾ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਸੁਮਿਤਰਾ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰੀ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ, “ਜਾ, ਜਾ!” ਫਿਰ ਉਹ ਆਖਦੀ ਹੈ, “ਰਾਮ ਨੂੰ ਪਿਤਾ ਵਾਂਗ ਮੰਨ, ਮੈਨੂੰ ਮਾਂ, ਅਤੇ ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਹੀ ਭੈਣ ਵਾਂਗ। ਅਯੋਧਿਆ ਨੂੰ ਵਣ ਸਮਝ, ਪੁੱਤ, ਤੇ ਜਾ ਜਿਵੇਂ ਤੇਰੀ ਇੱਛਾ ਹੈ।” ਇਸ ਸਮੇਂ, ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ ਰਾਮ ਕੋਲ ਆਇਆ, ਜਿਵੇਂ ਮਾਤਲੀ ਇੰਦਰ ਕੋਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਖਦਾ ਹੈ, “ਮਹਾਨ ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਰਥ ਤੇ ਚੜ੍ਹੋ, ਇਹ ਰਥ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਸ਼ੁਭ ਹੋਵੇ। ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਰਾਮ ਹੁਕਮ ਦੇਣਗੇ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਉਥੇ ਲੈ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਤੱਕ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵਣ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣਾ ਹੈ, ਜੋ ਰਾਣੀ ਨੇ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ ਹੈ।” ਸੀਤਾ, ਜੋ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਜਾ ਕੇ, ਰਥ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਈ। ਉਹ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਵਨਵਾਸ ਦੇ ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਗਿਣਦੇ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ, ਉਸਦੇ ਸਸੁਰ ਨੇ ਕੱਪੜੇ ਤੇ ਗਹਿਣੇ ਦਿੱਤੇ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦੋਵੇਂ ਭਰਾਵਾਂ—ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ—ਨੂੰ ਹਥਿਆਰ, ਬਕਤਰ ਤੇ ਢਾਲ ਵੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ, ਜੋ ਰਥ ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ ਗਏ। ਫਿਰ, ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਤੁਰੰਤ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸਜੇ, ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਉਸ ਰਥ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਏ। ਜਦ ਸੀਤਾ ਤੇ ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ ਰਥ ਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋਏ, ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ ਰਥ ਚਲਾਇਆ, ਜੋ ਹਵਾ ਵਾਂਗ ਤੇਜ਼ ਦੌੜਦੇ ਸਨ। ਜਦ ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ ਰਾਮ ਲੰਬੇ ਵਨਵਾਸ ਲਈ ਨਿਕਲੇ, ਪੂਰੀ ਅਯੋਧਿਆ ਤੇ ਉਸਦੇ ਲੋਕਾਂ ਉੱਤੇ ਮਾਤਮ ਛਾ ਗਿਆ। ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਹੜਬੜੀ ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਹਾਲਤ ਬਣ ਗਈ, ਹਾਥੀਆਂ ਦੀ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਗੂੰਜ, ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਚੀਕ, ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਚੀਖਾਂ ਨਾਲ ਹਰੇਕ ਪਾਸੇ ਹਲਚਲ ਸੀ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਬੱਚੇ, ਵੱਡੇ, ਹਰੇਕ ਰਾਮ ਵੱਲ ਹੀ ਭੱਜੇ, ਜਿਵੇਂ ਤਪੇ ਹੋਏ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੀ ਲੋੜ ਹੋਵੇ। ਹਰੇਕ ਪਾਸੇ, ਅੱਗੇ ਤੇ ਪਿੱਛੇ, ਹਰੇਕ ਚਿਹਰਾ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਸਭ ਰਾਮ ਦੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਆਉਂਦੇ ਤੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਰੋ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹ ਚੀਕਦੇ, “ਰਥ ਦੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਰੋਕੋ, ਰਥਵਾਹ, ਹੌਲੀ ਚਲੋ, ਹੌਲੀ! ਅਸੀਂ ਰਾਮ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ, ਜੋ ਹੁਣ ਸਾਡੇ ਲਈ ਵੇਖਣਾ ਔਖਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।” ਕੁਝ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ, “ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਂ ਦਾ ਦਿਲ ਤਾਂ ਲੋਹੇ ਦਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ ਨੂੰ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਰਗਾ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਵਨਵਾਸ ਜਾਂਦੇ ਵੇਲੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਟੁੱਟਦਾ।” ਉਹ ਸੀਤਾ ਵੱਲ ਵੇਖ ਕੇ ਆਖਦੇ, “ਵੈਦੇਹੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਧਰਮ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਸਾਏ ਵਾਂਗ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਕਦੇ ਵੀ ਛੱਡਦੀ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਰੋਸ਼ਨੀ ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਨੂੰ।” ਲਕਸ਼ਮਣ ਵੱਲ ਤੱਕ ਕੇ, ਲੋਕ ਆਖਦੇ, “ਹੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਤੂੰ ਧੰਨ ਹੈਂ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰੇਂਗਾ, ਜੋ ਸਦਾ ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਦਾ ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਰਗਾ ਸੁੰਦਰ ਹੈ।” ਉਹ ਆਖਦੇ, “ਤੇਰੀ ਬੁੱਧੀ ਵੀ ਉੱਚੀ ਹੈ, ਤੇਰੀ ਕismet ਵੀ ਵਧੀਆ ਹੈ; ਇਹੀ ਸਵਰਗ ਦਾ ਰਾਹ ਹੈ, ਜੋ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈਂ।” ਇਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਹੰਝੂਆਂ ਨੂੰ ਰੋਕ ਨਾ ਸਕੇ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਰਾਮ ਦੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਜਾਂਦੇ ਰਹੇ, ਜੋ ਇක්ෂਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਸੀ। ਇਸ ਵੇਲੇ, ਰਾਜਾ, ਦੁਖੀ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਆਪ ਵੀ ਦੁਖ ਨਾਲ ਡਿੱਗਦਾ ਹੋਇਆ, ਘਰੋਂ ਬਾਹਰ ਆਇਆ ਤੇ ਕਿਹਾ, “ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਪੁੱਤ ਨੂੰ ਵੇਖਾਂਗਾ।” ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਚੀਖ ਸੁਣਾਈ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਵੇਂ ਹਾਥਣਾਂ ਦੀ ਰੋਹੀ ਹੋਵੇ, ਜਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਜ਼ਬੂਤ ਅਗੂ ਬੰਨ੍ਹ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦਸ਼ਰਥ, ਰਘੁਵੰਸ਼ ਦੇ ਪਿਤਾ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਪੂਰਨ ਚੰਦ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦੇ ਸਨ, ਜੋ ਗ੍ਰਹਿ ਲੱਗਣ ਨਾਲ ਥੱਕ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਰਾਮ, ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਪੁੱਤ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਤੇ ਅਥਾਹ ਆਤਮਾ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਨੇ ਰਥਵਾਹ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਚਲ, ਤੇਜ਼ ਚਲਾ!” ਲੋਕ ਆਖਦੇ, “ਰੁਕੋ!” ਪਰ ਰਥਵਾਹ ਰਸਤੇ ਦੀ ਤੰਗੀ ਕਰਕੇ ਨਾ ਰੁਕ ਸਕਿਆ, ਨਾ ਹੀ ਚਲ ਸਕਿਆ। ਜਦ ਬਲਵਾਨ ਰਾਮ ਨਿਕਲਿਆ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹੰਝੂਆਂ ਨੇ ਧਰਤੀ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਭਿੱਜਾ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਨਿਮਾਣਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋਣ। ਸ਼ਹਿਰ ਹੰਝੂਆਂ, ਰੋਣ-ਧੋਣ ਤੇ ਹੜਬੜੀ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ, ਲੋਕ “ਹਾਏ!” ਕਰਦੇ ਰਹੇ, ਤੇ ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ। ਔਰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਦੁੱਖ ਦੇ ਹੰਝੂ ਵਹਿ ਰਹੇ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਮੱਛੀਆਂ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਹਿਲਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਕੰਵਲ ਹਿਲਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਸਾਰਾ ਸ਼ਹਿਰ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਰਾਮ ਉੱਤੇ ਟਿਕੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਗਹਿਰੀ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਜੜ੍ਹ ਵੱਟੇ ਦਰਖ਼ਤ ਵਾਂਗ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਫਿਰ ਰਾਮ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਇਕ ਵੱਡੀ ਹਲਚਲ ਹੋਈ, ਜਦ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਡਿੱਗਦਾ ਤੇ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਗਏ। ਕੁਝ ਲੋਕ ਚੀਕਦੇ, “ਹਾਏ ਰਾਮ!” ਤੇ ਦੂਜੇ, “ਹੇ ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਂ!” ਅਤੇ ਅੰਦਰਲੇ ਮਹਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਔਰਤਾਂ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਰੋ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ, ਸੀਤਾ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਅਯੋਧਿਆ ਵਿਛੋੜੇ, ਦੁੱਖ ਤੇ ਹੰਝੂਆਂ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਈ।