ਰਾਮਚੰਦਰ ਜੀ ਨੇ ਸਭ ਰਾਜ ਮਹਲ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਬੜੀ ਨਮਰਤਾ ਨਾਲ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ, “ਜੇਕਰ ਸਾਡੀ ਇਕੱਠੇ ਰਹਿਣ ਦੌਰਾਨ, ਜਾਣ-ਅਣਜਾਣੇ, ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਕੋਈ ਤੀਖੜੀ ਗੱਲ ਜਾਂ ਕਠੋਰਤਾ ਹੋਈ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਮਾਫ਼ ਕਰ ਦੇਵੋ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਡਾ ਹਾਥ ਜੋੜ ਕੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।” ਰਾਮ ਜੀ ਦੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਜ ਮਹਲ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਅਜਿਹਾ ਰੋਣ-ਧੋਣ ਦਾ ਸੁਰ ਉਠਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਕ੍ਰੌਂਚ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕਰੁਣ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਹੋਣ। ਦਸ਼ਰਥ ਜੀ ਦਾ ਘਰ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦਾ ਸੀ, ਹੁਣ ਢੋਲ, ਝੰਜਰਾਂ ਅਤੇ ਬਿਜਲੀ ਵਾਂਗ ਰੋਣ-ਧੋਣ ਅਤੇ ਦੁੱਖ-ਦਰਦ ਨਾਲ ਗੂੰਜ ਉਠਿਆ। ਹਰ ਪਾਸੇ ਮਾਇਆ, ਵਿਪਤਾ ਅਤੇ ਅਤਿ ਦੁਖ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਛਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਦੁਖੀ ਘੜੀ ਵਿੱਚ, ਰਾਮ, ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਜੀ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਦੀ ਪ੍ਰਦੱਖਿਣਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਵਿਰਹ ਅਤੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ, ਰਸਮ ਅਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਰਾਜਾ ਵਲੋਂ ਆਗਿਆ ਮਿਲਣ ਉਪਰੰਤ, ਧਰਮਾਤਮਾ ਰਾਮ, ਸੀਤਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਗੁੰਮ ਹੋਈ ਸੀ, ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਕੋਲ ਗਏ ਅਤੇ ਸਿਰ ਨਿਵਾਇਆ। ਲਕਸ਼ਮਣ, ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਦੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਕੌਸਲਿਆ ਮਾਤਾ ਦੇ ਚਰਨ ਛੂਹਦੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਸੁਮਿਤਰਾ ਦੇ ਪੈਰ ਫੜਦੇ ਹਨ। ਸੁਮਿਤਰਾ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਚਿਰ-ਚਿਰ ਪਿਆਰ ਕਰਦੀ ਸੀ, ਰੋਦਿਆਂ ਹੋਇਆ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਸਿਰ ਤੇ ਚੁੰਮਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, “ਪੁੱਤਰ, ਤੈਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵਾਸਤੇ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੀਤਮਾਂ ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ ਰਹੀਂ। ਰਾਮ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਿਆਂ ਕਦੇ ਵੀ ਅਸਾਵਧਾਨ ਨਾ ਹੋਈਂ।” ਸੁਮਿਤਰਾ ਜੀ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ, “ਚਾਹੇ ਸੁਖ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਦੁਖ, ਇਹੀ ਤੇਰਾ ਰਾਹ ਹੈ, ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਪੁੱਤਰ! ਵੱਡਿਆਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮੰਨਣਾਂ ਹੀ ਸਤਪੁਰਖਾਂ ਦਾ ਧਰਮ ਹੈ। ਇਹ ਚਾਲ-ਚਲਣ ਸਾਡੀ ਉੱਚੀ ਵੰਸ਼ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸਦੀਵੀ ਹੈ—ਦਾਨ ਦੇਣਾ, ਯਜਨ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੇਣਾ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹਿ ਕੇ, ਸੁਮਿਤਰਾ, ਜੋ ਰਘੁਕੁਲ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦੀ ਸੀ, ਵਾਰ ਵਾਰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦੀ ਰਹੀ, “ਜਾ, ਪੁੱਤਰ, ਜਾ।” ਉਹ ਆਖਦੀ ਹੈ, “ਰਾਮ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਵਾਂਗ ਮੰਨੀਂ, ਮੈਨੂੰ ਮਾਂ ਵਾਂਗ, ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਹੀ ਵਾਂਗ। ਅਯੋਧਿਆ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਸਮਝ ਕੇ, ਜਿੱਥੇ ਤੇਰੀ ਇੱਛਾ ਹੋਵੇ, ਜਾ।” ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਿਆਰ ਭਰੇ ਅਲਫ਼ਾਜ਼ਾਂ ਮਗਰੋਂ, ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ, ਇੰਦਰ ਦੇ ਰਥੀ ਮਾਤਲੀ ਵਾਂਗ, ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ ਰਾਮ ਨੂੰ ਆਖਦਾ ਹੈ, “ਮਹਾਨ ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਰਥ ਤੇ ਆ ਬੈਠੋ। ਇਹ ਰਥ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਮੰਗਲਮਈ ਹੋਵੇ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਜਿੱਥੇ ਰਾਮ ਆਗਿਆ ਦੇਣਗੇ, ਉਥੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਲੈ ਚਲਾਂਗਾ। ਤੁਹਾਨੂੰ ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਰ੍ਹੇ ਰਾਣੀ ਵਲੋਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੋਏ ਹਨ।” ਫਿਰ ਸੀਤਾ, ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਚਮਕਦੀ ਹੋਈ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਆਭੂਸ਼ਣਾਂ ਨਾਲ ਸਜਾ ਕੇ, ਰਥ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਈ, ਉਹ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਸਸੁਰ ਨੇ, ਉਸ ਦੀ ਜੰਗਲ ਵਾਸ ਲਈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਕੱਪੜੇ ਤੇ ਗਹਿਣੇ ਦਿੱਤੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦੋਵਾਂ ਭਰਾਵਾਂ—ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ—ਨੂੰ ਹਥਿਆਰ, ਬਕਤਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਢਾਲ ਵੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ, ਜੋ ਰਥ ’ਚ ਰੱਖ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਫਿਰ ਦੋਵਾਂ ਭਰਾ, ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ, ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਰਥ ਤੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚੜ੍ਹ ਗਏ। ਜਦ ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਦੋਵਾਂ ਭਰਾ ਰਥ ’ਚ ਬੈਠ ਗਏ, ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ, ਜੋ ਹਵਾ ਵਾਂਗ ਤੇਜ਼ ਦੌੜਦੇ ਸਨ, ਰਥ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਇਆ। ਜਦ ਰਘੁਕੁਲ ਨੰਦਨ ਰਾਮ ਲੰਮੇ ਵਾਸਤੇ ਮਹਾਨ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਚਲੇ, ਤਾਂ ਪੂਰੀ ਅਯੋਧਿਆ ਅਤੇ ਲੋਕ ਸੁੱਤੇ ਪਏ, ਮੁਰਝਾ ਗਏ। ਉਹ ਸ਼ਹਿਰ, ਹੜਬੜਾਹਟ ਅਤੇ ਭੈਚੈਨੀ ਵਿੱਚ, ਪਾਗਲ ਹੋਏ ਹਾਥੀਆਂ ਅਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਉਲਟੀ-ਸਿੱਧੀ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਨਾਲ, ਹਾਹਾਕਾਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਬੱਚੇ, ਬੁਜ਼ੁਰਗ, ਸਭ ਆਪਣੇ ਦੁਖ ਵਿਚ ਰਾਮ ਵੱਲ ਹੀ ਦੌੜ ਪਏ, ਜਿਵੇਂ ਤਪਦੇ ਹੋਏ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੀ ਲੋੜ ਹੋਵੇ। ਹਰ ਪਾਸੇ, ਆਗੇ-ਪਿੱਛੇ, ਹਰੇਕ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਤੇ ਹੰਜੂ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਚੱਲ ਪਏ, ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਰੋ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹ ਆਖਦੇ, “ਰਥ ਦੇ ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਲਗਾਮ ਰੋਕੋ, ਹੌਲੀ ਚਲੋ, ਹੌਲੀ! ਅਸੀਂ ਰਾਮ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ, ਜੋ ਹੁਣ ਸਾਡੇ ਲਈ ਵੇਖਣਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।” ਕੋਈ ਆਖਦਾ, “ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਂ ਦਾ ਦਿਲ ਲੋਹੇ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੋਵੇਗਾ, ਜੋ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਰਗਾ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਵੇਲੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਟੁੱਟਦੀ।” “ਵੈਦੇਹੀ ਸੀਤਾ ਨੇ ਆਪਣਾ ਕਰਤੱਬ ਨਿਭਾ ਦਿੱਤਾ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਛਾਂ ਵਾਂਗ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਸ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਛੱਡਦੀ ਨਹੀਂ। ਲਕਸ਼ਮਣ, ਤੂੰ ਵਾਕਈ ਧੰਨ ਹੈਂ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰੇਂਗਾ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਦਾ ਹੈ ਤੇ ਦੇਵਤਾ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਤੇਰੀ ਬੁੱਧੀ ਵੀ ਮਹਾਨ ਹੈ, ਤੇਰਾ ਇਹ ਵਿਹਾਰ ਤੇਰੀ ਵੱਡੀ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਹੈ; ਇਹੀ ਸਵਰਗ ਦਾ ਰਾਹ ਹੈ ਕਿ ਤੂੰ ਉਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈਂ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਹੰਜੂ ਰੋਕ ਨਾ ਸਕੇ, ਜਦ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ, ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਮਾਣ, ਦੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਚੱਲ ਪਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿੱਚ, ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ, ਦੁਖੀ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ, ਆਪ ਵੀ ਦੁਖ ਅਤੇ ਉਦਾਸੀ ਨਾਲ ਘਰੋਂ ਬਾਹਰ ਆਇਆ ਅਤੇ ਆਖਿਆ, “ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵੇਖਾਂਗਾ।” ਉਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਔਰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਕਰੁਣ ਪੁਕਾਰਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਹਾਥੀਣਾਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ, ਜਦ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸਿਰਮੌਰ ਬੰਨ੍ਹ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸੁਣਾਈ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਵੇਲੇ, ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ, ਕਕੁਤਥ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਪਿਤਾ, ਪੂਰਨ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਗ੍ਰਹਿ ਨੇ ਢੱਕ ਲਿਆ ਹੋਵੇ। ਦਸ਼ਰਥ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਤੇ ਅਥਾਹ ਮਨ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਰਥਵਾਨ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, “ਤੁਰ ਚਲ, ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ!” ਲੋਕ ਆਖਦੇ, “ਰੁਕੋ!” ਪਰ ਰਥਵਾਨ ਰਸਤੇ ਦੀ ਤਕਾਜੀ ਕਰਕੇ ਨਾ ਰੁਕ ਸਕਿਆ, ਨਾ ਹੀ ਚਲ ਸਕਿਆ। ਜਦ ਰਾਮ, ਭੁਜਾਬਲ ਵਾਲਾ, ਤੁਰਿਆ, ਤਾਂ ਨਗਰ ਵਾਸੀਆਂ ਦੇ ਹੰਜੂ ਧਰਤੀ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਭਿੱਜਾ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਨਿਵਾ ਰਹੇ ਹੋਣ। ਸਾਰਾ ਸ਼ਹਿਰ, ਰੋਣ, ਹੰਜੂਆਂ ਅਤੇ ਹੜਬੜਾਹਟ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ। ਹਰ ਪਾਸੇ “ਹਾਏ!” ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ, ਰਘੁਕੁਲ ਨੰਦਨ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ, ਸ਼ਹਿਰ ਬੇਹੋਸ਼ ਵਰਗਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਔਰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਦੁੱਖ ਦੇ ਹੰਜੂ, ਜਿਵੇਂ ਮਛੀਆਂ ਨਾਲ ਹਿਲਦੇ ਹੋਏ ਪਾਣੀ, ਕਮਲਾਂ ਨੂੰ ਹਿਲਾ ਰਹੇ ਹੋਣ, ਵਹਿ ਰਹੇ ਸਨ। ਪਰ ਜਦ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਸਾਰਾ ਸ਼ਹਿਰ, ਉਸਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਨ ਰਾਮ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹਨ, ਉਹ ਦੁਖ ਨਾਲ, ਜਿਵੇਂ ਜੜ੍ਹ ਤੋਂ ਕੱਟਿਆ ਹੋਇਆ ਰੁੱਖ, ਧਰਤੀ ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ।