ਰਾਮ, ਜੋ ਹਰ ਮਾਂ ਦੀਆਂ ਆਤਮਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਤਿਕਾਰਿਤ ਸੀ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਆਪਣੀ ਮਾਤਾ ਕੋਸ਼ਲਿਆ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ, “ਮਾਤਾ, ਦੁਖੀ ਨਾ ਹੋ। ਤੁਸੀਂ ਪਿਤਾ ਜੀ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦਿਓ। ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਮੇਰਾ ਵਾਸ਼ਾ ਜਲਦੀ ਹੀ ਮੁਕ ਜਾਵੇਗਾ। ਪੰਦਰਾਂ ਸਾਲ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਸੁਪਨੇ ਵਾਂਗ ਲੰਘ ਜਾਣਗੇ, ਤੇ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਇੱਥੇ ਆਪਣੇ ਸੱਜਣਾਂ ਨਾਲ ਵੇਖੋਗੀ।” ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਕਹਿ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਉਥੇ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹੋਰ ਮਾਵਾਂ ਵੱਲ ਵੀ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਦੇਖਿਆ। ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਮਾਵਾਂ ਦੇ ਦੁਖ-ਦਰਦ ਨੂੰ ਸਮਝ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧਰਮ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ, “ਸਾਡਾ ਇਕੱਠਾ ਰਹਿਣ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਜੇ ਅਣਜਾਣੇ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸਖ਼ਤੀ ਹੋ ਗਈ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਮਾਫ ਕਰ ਦਿਓ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਪੈਰਾਂ 'ਚ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।” ਰਾਮ ਦੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਰੋਣ ਵਾਲਾ ਸੁਰ ਉਠਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਕਾਂਜਾਂ ਦੀ ਰੋਹ। ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਦੁਖ ਤੇ ਹਾਹਾਕਾਰ ਛਾ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਡੋਲ, ਝੰਜ, ਤੇ ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਹੋਵੇ। ਸਾਰੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ੋਕ ਤੇ ਵਿਪੱਤੀ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਬਣ ਗਿਆ। ਫਿਰ, ਰਾਮ, ਸੀਤਾ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਦੁਖੀ ਦਿਲ ਨਾਲ, ਰਾਜਾ ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਰਾਜਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਲੈ ਕੇ, ਧਰਮਵਾਨ ਰਾਮ, ਸੀਤਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਜੋ ਗ਼ਮ ਵਿਚ ਪਰੀਸ਼ਾਨ ਸੀ, ਆਪਣੀ ਮਾਤਾ ਕੋਸ਼ਲਿਆ ਨੂੰ ਨਮਨ ਕੀਤਾ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਦੇ ਪਿੱਛੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਕੋਸ਼ਲਿਆ ਨੂੰ ਨਮਨ ਕੀਤਾ, ਫਿਰ ਆਪਣੀ ਮਾਤਾ ਸੁਮਿਤਰਾ ਦੇ ਪੈਰ ਚੁਕ ਕੇ ਨਮਨ ਕੀਤਾ। ਸੁਮਿਤਰਾ, ਰੋਦੀ ਹੋਈ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਅਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਉਸਦੇ ਮੱਥੇ ਨੂੰ ਚੁੰਮ ਕੇ ਕਹਿੰਦੀ, “ਤੈਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵਾਸਤੇ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਰਾਮ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਿਆਂ ਕਦੇ ਲਾਪਰਵਾਹ ਨਾ ਹੋਵੀਂ। ਦੁਖ-ਸੁਖ ਵਿੱਚ, ਵੱਡੇ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮੰਨਣੀ ਹੀ ਧਰਮ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਡੀ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਰੀਤ ਹੈ—ਦਾਨ, ਯਜਨ ਤੇ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਨਿਉਂਦੇ ਹੋਣਾ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਸੁਮਿਤਰਾ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ, “ਜਾ, ਜਾ।” ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਰਾਮ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਵਾਂਗ ਸਮਝ, ਮੈਨੂੰ ਮਾਤਾ ਵਾਂਗ, ਤੇ ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਾਤਾ ਵਾਂਗ। ਅਯੋਧਿਆ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵਾਂਗ ਮੰਨ, ਤੇ ਜਾ, ਪੁੱਤ, ਜਿਵੇਂ ਤੇਰੀ ਇੱਛਾ ਹੋਵੇ।” ਇਸ ਵੇਲੇ, ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਰਾਮ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ, ਨਮ੍ਰਤਾ ਨਾਲ, ਜਿਵੇਂ ਮਾਤਲੀ ਇੰਦਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਚੜ੍ਹੋ, ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਿੰਸ, ਇਹ ਰਥ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਸ਼ੁਭ ਹੋਵੇ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਜਿੱਥੇ ਰਾਮ ਆਗਿਆ ਦੇਵੇ, ਉੱਥੇ ਲੈ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਤੁਹਾਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣਾ ਹੈ; ਇਹ ਸਾਲ ਰਾਣੀ ਦੀ ਆਗਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣੇ ਹਨ।” ਸੀਤਾ, ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾਰ, ਸਜ-ਧਜ ਕੇ ਰਥ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਈ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਾਸਤੇ, ਦਸ਼ਰਥ ਨੇ ਵਿਦਾ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕਰਦਿਆਂ, ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਵਸਤ੍ਰ ਤੇ ਗਹਣੇ ਦਿੱਤੇ। ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਲਈ ਹਥਿਆਰ, ਕਵਚ ਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਢਾਲ ਵੀ ਰਥ 'ਤੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਫਿਰ, ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਰਥ 'ਤੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚੜ੍ਹ ਗਏ, ਜੋ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸੋਭਦਾ, ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਸੀਤਾ ਤੇ ਦੋ ਭਰਾ ਨੂੰ ਰਥ 'ਤੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਨੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਰਥ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਰਥ ਨੂੰ ਉਡਾਉਣ ਲੱਗਾ, ਜੋ ਹਵਾ ਵਾਂਗ ਤੇਜ਼ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਰਾਮ, ਲੰਬੇ ਵਾਸਤੇ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ, ਸਾਰੀ ਅਯੋਧਿਆ ਤੇ ਲੋਕਾਂ 'ਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਛਾ ਗਈ। ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਹਲਚਲ, ਉਲਝਣ, ਤੇ ਹਾਏ-ਹਾਏ ਹੋਈ; ਹਾਥੀਆਂ ਉਲਝੇ ਹੋਏ, ਘੋੜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਅਵਾਜ਼ਾਂ, ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਾਰੀ ਗੂੰਜ। ਸਾਰੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਬੱਚੇ ਤੇ ਵੱਡੇ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਰਾਮ ਵੱਲ ਦੌੜੇ, ਜਿਵੇਂ ਤਪਦੇ ਹੋਏ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੀ ਲੋੜ ਹੋਵੇ। ਹਰ ਪਾਸੇ, ਪਿੱਛੇ ਤੇ ਨਾਲ, ਲੋਕ ਰੋਦੇ ਹੋਏ, ਅੱਖਾਂ 'ਚ ਹੰਜੂ, ਰਾਮ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲ ਪਏ, ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ 'ਚ ਪੁਕਾਰਦੇ ਹੋਏ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ, “ਰਥ ਦੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਰੋਕੋ, ਰਥਵਾਹੇ, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਚਲੋ; ਅਸੀਂ ਰਾਮ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ, ਜੋ ਹੁਣ ਸਾਨੂੰ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਹੀ ਨਸੀਬ ਹੋਵੇਗਾ।” ਕੁਝ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ, “ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਤਾ ਦਾ ਦਿਲ ਲੋਹਾ ਦਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਜੋ ਉਸਦੇ ਪੁੱਤ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਟੁੱਟਦੀ ਨਹੀਂ।” ਉਹ ਸੀਤਾ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਦੇ, “ਵੈਦੇਹੀ, ਆਪਣਾ ਧਰਮ ਨਿਭਾ ਕੇ, ਪਤੀ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਛਾਂ ਵਾਂਗ ਚਲਦੀ ਹੈ, ਕਦੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਛੱਡਦੀ ਨਹੀਂ, ਧਰਮ ਨਾਲ ਜੁੜੀ, ਜਿਵੇਂ ਦਿਵੇ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਨੂੰ।” ਲੋਕ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀ ਭੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਦੇ, “ਲਕਸ਼ਮਣ, ਤੂੰ ਧਨਿਆ ਹੈਂ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰੇਗਾ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਦਾ ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਸੋਭਦਾ ਹੈ। ਤੇਰੀ ਬੁਧੀ ਤੇ ਤੇਰਾ ਸੁਭਾਗ ਵੱਡਾ ਹੈ; ਇਹੀ ਤਰਕਾ ਹੈ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪਾਉਣ ਦਾ, ਜੋ ਤੂੰ ਭਰਾ ਦੀ ਪਿੱਛੇ ਚਲਦਾ ਹੈਂ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ 'ਚ ਹੰਜੂ ਰੁਕਦੇ ਨਹੀਂ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੀਤਮ, ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਆਨੰਦ, ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ, ਰਾਜਾ, ਦੁਖੀ ਰਾਣੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਖ਼ੁਦ ਵੀ ਦੁਖੀ ਤੇ ਹੌਸਲੇ ਤੋਂ ਹਟਿਆ, ਘਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆਇਆ, ਕਹਿੰਦਾ, “ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਪਿਆਰਾ ਪੁੱਤ ਵੇਖਾਂਗਾ।” ਉਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਰਾਣੀਆਂ ਦਾ ਭਾਰੀ ਰੋਣਾ ਸੁਣਾਈ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਹਾਥਣੀਆਂ ਦਾ ਰੋਣਾ, ਜਦੋਂ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖੀ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ, ਕਕੁਤਸਥ ਦਾ ਪਿਤਾ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਾਂਗ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਗ੍ਰਹਿ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ, ਰਾਮ, ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਪੁੱਤ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਤੇ ਗੂੜ੍ਹੀ ਆਤਮਾ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਰਥਵਾਹੇ ਨੂੰ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦਾ, “ਤੇਜ਼ ਚਲੋ!