ਸਿਤਾ ਨੇ ਕਹਿਆ, “ਪਿਓ, پرا, ਪੁੱਤਰ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਸੀਮਤ ਹੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਪਤੀ ਤਾਂ ਅਸੀਮ ਦਾਤਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਕੌਣ ਔਰਤ ਹੋਵੇਗੀ ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਆਦਰ ਨਾ ਕਰੇ?” ਉਹ ਅੱਗੇ ਆਖਦੀ ਹੈ, “ਮੈਂ ਉੱਚੇ ਧਰਮ ਅਤੇ ਸੱਚਾਈ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹਾਂ। ਹੇ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਮਾਤਾ, ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਅਣਡਿੱਠਾ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹਾਂ? ਔਰਤ ਲਈ ਤਾਂ ਪਤੀ ਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਰਗਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।” ਸਿਤਾ ਦੇ ਇਹ ਪਿਆਰ ਭਰੇ, ਮਿੱਠੇ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਕੌਸਲਿਆ ਦੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਛੂਹ ਗਏ। ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਆਤਮਾ, ਅਚਾਨਕ ਦੁੱਖ ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਮਿਲੇ-ਝੁਲੇ ਹੰਝੂ ਵਗਾ ਬੈਠੀ। ਫਿਰ, ਰਾਮ ਨੇ, ਜੋ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਸਿਰਮੌਰ ਸੀ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਬੜੀ ਨਮਰਤਾ ਨਾਲ ਆਖਿਆ, “ਮਾਤਾ, ਦੁਖੀ ਨਾ ਹੋ। ਤੁਹਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਵੱਲ ਵੀ ਤੱਕਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਮੇਰਾ ਸਮਾਂ ਵੀ ਜਲਦੀ ਹੀ ਲੰਘ ਜਾਵੇਗਾ।” ਉਹ ਆਖਦਾ ਹੈ, “ਇਹ ਪੰਦਰਾਂ ਸਾਲ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਸੁਪਨੇ ਵਾਂਗ ਲੰਘ ਜਾਣਗੇ, ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਮੁੜ ਇੱਥੇ ਆਪਣੇ ਦੋਸਤਾਂ ਨਾਲ ਵੇਖੋਂਗੇ।” ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਆਖ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਸੰਦੇਸ਼ ਦੇ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਹ ਉਥੇ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਮਾਵਾਂ ਵੱਲ ਵੇਖਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਮਾਵਾਂ ਨੂੰ ਧਰਮ ਭਰੀ ਬਾਤ ਆਖੀ, “ਸਾਡੀ ਇਕੱਠੀ ਰਹਿਣ-ਵੱਸਣ ਦੌਰਾਨ ਜੇ ਅਣਜਾਣੇ ਕਦੇ ਕੋਈ ਰੁਖਾਈ ਹੋ ਗਈ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਮਾਫ ਕਰ ਦਿਓ। ਮੈਂ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।” ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਣੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਕਲਪਨ ਵਾਲੀ ਆਵਾਜ਼ ਉਠੀ, ਜਿਵੇਂ ਸਾਰਸਾਂ ਦੀ ਚੀਕ ਹੋਵੇ। ਰਾਘਵ ਨੇ ਜਦੋਂ ਰਾਜੇ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਬਾਤ ਆਖੀ, ਤਾਂ ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਘਰ ਦੁੱਖ ਤੇ ਵਿਪਤਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਤਬਲੇ, ਢੋਲ ਤੇ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਗੜਗੜਾਹਟ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਵੇ—ਹਰ ਪਾਸੇ ਵਿਲਾਪ ਤੇ ਸੋਗ ਹੀ ਸੋਗ ਸੀ। ਹੁਣ ਚਾਲੀਵੀਂ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਵਾਰੀ ਆਈ। ਰਾਮ, ਸਿਤਾ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਦੁਖੀ ਦਿਲ ਨਾਲ ਰਾਜੇ ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕੀਤੀ। ਰਾਜੇ ਦੀ ਆਗਿਆ ਲੈ ਕੇ, ਧਰਮਾਤਮਾ ਰਾਘਵ, ਸਿਤਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਗੁੰਮ ਸੀ, ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਅੱਗੇ ਨਿਵਾ ਗਿਆ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਤੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਸੁਮੀਤਰਾ ਦੇ ਪੈਰ ਫੜੇ। ਸੁਮੀਤਰਾ, ਹੰਝੂ ਵਗਾਉਂਦੀ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਅਸੀਸ ਦਿੰਦੀ ਹੋਈ, ਉਸਦੇ ਮੱਥੇ ਤੇ ਚੁੰਮ ਲੈਣੀ ਹੈ। ਉਹ ਆਖਦੀ, “ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਰਾਮ ਦੇ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਵਾਸ ਲਈ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪਿਆਰੇ ਪੁੱਤ, ਆਪਣਿਆਂ ਲਈ ਸਦਾ ਚੌਕਸ ਰਹੀਂ। ਚਾਹੇ ਦੁੱਖ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸੁੱਖ, ਇਹੀ ਤੇਰਾ ਰਸਤਾ ਹੈ। ਧਰਮਵਾਨ ਦਾ ਫਰਜ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਵੱਡਿਆਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮੰਨੇ।” ਉਹ ਅੱਗੇ ਆਖਦੀ, “ਇਹੀ ਆਚਰਨ ਸਾਡੀ ਉੱਚੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਲਈ ਸਦਾ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ—ਦਾਨ ਦੇਣਾ, ਯਜਨ ਕਰਨਾ, ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਜਾਨ ਦੇਣੀ।” ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸੁਮੀਤਰਾ, ਜੋ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦੀ ਸੀ, ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਖਦੀ ਰਹੀ, “ਜਾ, ਪੁੱਤ, ਜਾ।” ਉਹ ਆਖਦੀ, “ਰਾਮ ਨੂੰ ਪਿਤਾ ਸਮਝੀਂ, ਮੈਨੂੰ ਮਾਂ ਸਮਝੀਂ, ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਹੀ ਵਾਂਗ ਜਾਣ। ਅਯੋਧਿਆ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਸਮਝ ਕੇ, ਜਾ, ਪੁੱਤ, ਜਿਵੇਂ ਤੇਰੀ ਮਰਜ਼ੀ।” ਫਿਰ ਸੁਮੰਤ੍ਰ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਨਮਰਤਾ ਨਾਲ ਰਾਮ ਨੂੰ ਆਖਦਾ ਹੈ, “ਹੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਰਥ ਤੇ ਚੜ੍ਹੋ, ਇਹ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਮੰਗਲਮਈ ਹੋਵੇ। ਜਿੱਥੇ ਰਾਮ ਆਖੇਗਾ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਉਥੇ ਲੈ ਜਾਂਵਾਂਗਾ।” ਉਹ ਆਖਦਾ, “ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਤੁਸੀਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣਾ ਹੈ, ਰਾਣੀ ਨੇ ਜਿਵੇਂ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਮਾਂ ਹੁਣ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੋ।” ਸਿਤਾ, ਚਿਹਰੇ ਤੇ ਚਮਕ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਕੇ, ਰਥ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਈ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਚਮਕਦਾ ਹੋਵੇ। ਜੰਗਲ ਵਾਸ ਦੇ ਸਾਲ ਗਿਣ ਕੇ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਲਈ, ਉਸਦੇ ਸੱਸ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਕਪੜੇ ਤੇ ਗਹਿਣੇ ਦਿੱਤੇ। ਇਉਂ ਹੀ ਦੋਵੇਂ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਹਥਿਆਰ ਤੇ ਕਵਚ ਵੀ ਦਿੱਤੇ ਗਏ, ਜੋ ਮਜ਼ਬੂਤ ਢਾਲ ਸਮੇਤ ਰਥ ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ ਗਏ। ਫਿਰ ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸਜੇ, ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਰਥ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਏ। ਜਦ ਸਿਤਾ ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ ਰਥ ਤੇ ਬੈਠੇ, ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ, ਜੋ ਹਵਾ ਵਾਂਗ ਤੇਜ਼ ਸਨ, ਰਥ ਚਲਾ ਦਿੱਤਾ। ਜਦ ਰਾਘਵ ਲੰਮੇ ਜੰਗਲ ਵਾਸ ਲਈ ਨਿਕਲ ਪਿਆ, ਪੂਰੀ ਅਯੋਧਿਆ ਤੇ ਉਸਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਚੱਕਰ ਆ ਗਿਆ। ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਹੜਬੜੀ, ਹਾਊ-ਹਲਚਲ, ਗੁੱਸੇ ਤੇ ਮਸਤ ਹਾਥੀ, ਘੋੜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਚੀਕਾਂ—ਇਹ ਸਭ ਮਿਲ ਕੇ ਵੱਡਾ ਸ਼ੋਰ ਪੈਦਾ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਫਿਰ ਉਹ ਸ਼ਹਿਰ, ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਤੇ ਵੱਡਿਆਂ ਸਮੇਤ, ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਸਿਰਫ਼ ਰਾਮ ਵੱਲ ਹੀ ਦੌੜ ਪਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਤਪਦੇ ਹੋਏ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੀ ਲੋੜ ਹੋਵੇ। ਹਰ ਪਾਸੇ, ਪਿੱਛੇ ਤੇ ਨਾਲ, ਸਭ ਲੋਕ ਹੰਝੂ ਭਰੇ ਚਿਹਰੇ ਨਾਲ, ਰੋਣਦੇ ਹੋਏ, ਰਾਮ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲ ਪਏ। ਉਹ ਆਖਦੇ, “ਹੇ ਰਥਵਾਹਕ, ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਲਗਾਮ ਰੋਕ, ਹੌਲੀ ਚਲ, ਹੌਲੀ ਚਲ; ਅਸੀਂ ਰਾਮ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ, ਜੋ ਹੁਣ ਸਾਡੇ ਲਈ ਵੇਖਣਾ ਔਖਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।” ਕੋਈ ਆਖਦਾ, “ਸੱਚਮੁੱਚ, ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਂ ਦਾ ਦਿਲ ਲੋਹੇ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੋਵੇਗਾ, ਜੋ ਉਸਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਰੂਪ ਤੇ ਤੇਜ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਰਗਾ ਹੈ, ਜੰਗਲ ਵਾਸ ਲਈ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਸਦਾ ਦਿਲ ਨਹੀਂ ਟੁੱਟਦਾ।” “ਵੈਦੇਹੀ, ਆਪਣਾ ਕਰਤੱਬ ਨਿਭਾ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਛਾਂ ਵਾਂਗ ਪਿੱਛੇ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ, ਕਦੇ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡਦੀ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਰੋਸ਼ਨੀ ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਨੂੰ।” “ਲਕਸ਼ਮਣ, ਤੂੰ ਧੰਨ ਹੈਂ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰੇਂਗਾ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਦਾ ਤੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਰਗਾ ਹੈ।” “ਤੇਰੀ ਬੁੱਧੀ ਵੀ ਵੱਡੀ ਹੈ, ਤੇਰੀ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਵੀ ਵੱਡੀ ਹੈ; ਇਹੀ ਸਵਰਗ ਦਾ ਰਸਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲ ਪਿਆ ਹੈਂ।” ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਆਖਦੇ ਹੋਏ, ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੀਤਮ, ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ, ਰਾਮ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਹੰਝੂ ਰੋਕ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ। ਇਸ ਵੇਲੇ, ਰਾਜਾ, ਆਪਣੇ ਦੁਖੀ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ, ਆਪ ਵੀ ਦੁੱਖ ਤੇ ਚਿੰਤਾ ਵਿਚ ਡੁੱਬਿਆ, ਆਪਣੇ ਘਰੋਂ ਬਾਹਰ ਆਇਆ ਤੇ ਆਖਣ ਲੱਗਾ, “ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੀਤਮ ਪੁੱਤ ਨੂੰ ਵੇਖਾਂਗਾ।