ਸਿਤਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਗہرਾਈ ਤੋਂ ਕਹਿਆ, "ਜਿਵੇਂ ਬਿਨਾਂ ਤਾਰਾਂ ਦੇ ਵੀਣਾ ਨਹੀਂ ਵੱਜ ਸਕਦੀ, ਜਾਂ ਬਿਨਾਂ ਪਹੀਏ ਦੇ ਰਥ ਨਹੀਂ ਚੱਲ ਸਕਦਾ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਜੇ ਕਿਸੇ ਇਸਤਰੀ ਦੇ ਸੌ ਪੁੱਤਰ ਵੀ ਹੋਣ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਖੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦੀ। ਪਿਤਾ, ਭਰਾ ਜਾਂ ਪੁੱਤਰ—ਹਰ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਵੱਸ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਪਤੀ ਤਾਂ ਅਣਮਾਪ ਦਾਤਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਕੌਣ ਪਤੀ ਦੀ ਆਦਰ ਨਾ ਕਰੇ? ਮੈਂ ਤਾਂ ਉੱਚਤ ਧਰਮ ਤੇ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ ਹੈ, ਫਿਰ ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਅਣਦੇਖੀ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹਾਂ? ਇਸਤਰੀ ਲਈ ਪਤੀ ਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਰਗਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।" ਸਿਤਾ ਦੇ ਇਹ ਪਿਆਰ ਭਰੇ ਤੇ ਧਰਮਕ ਬੋਲ ਸੁਣਕੇ, ਕੌਸਲਿਆ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਨੂੰ ਛੂਹ ਗਏ। ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਆਤਮਾ, ਦੁੱਖ ਤੇ ਸੁਖ ਦੇ ਮਿਲੇ-ਝੁਲੇ ਭਾਵਾਂ ਨਾਲ ਅਚਾਨਕ ਹੀ ਰੋ ਪਈ। ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਛੋੜੇ ਅਤੇ ਮਮਤਾ ਵਿਚ ਡੁੱਬਿਆ ਦੇਖ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਮਾਤਾ ਵੱਲ ਪੂਰੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਮੁੜਿਆ। ਉਹ ਬੜੀ ਨੈਤਿਕਤਾ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਮਾਂ, ਦੁਖੀ ਨਾ ਹੋ। ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਵੱਲ ਵੇਖੋ। ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਮੇਰਾ ਰਹਿਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਵੀ ਜਲਦੀ ਹੀ ਲੰਘ ਜਾਵੇਗਾ। ਪੰਦਰਾਂ ਸਾਲ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਸੁਪਨੇ ਵਾਂਗ ਲੰਘ ਜਾਣਗੇ, ਤੇ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਇੱਥੇ ਹੀ ਆਪਣੇ ਦੋਸਤਾਂ ਨਾਲ ਮੁੜ ਦੇਖੋਗੀ।" ਇਹ ਸਾਰੇ ਭਾਵ ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸੇ, ਫਿਰ ਉਹ ਉਥੇ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹੋਰ ਮਾਵਾਂ ਵੱਲ ਮੁੜਿਆ। ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਦੁਖੀ ਸਨ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ, "ਜੇਕਰ ਘਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਜਾਣ-ਅਣਜਾਣੇ ਵਿਚ ਕੋਈ ਕਠੋਰਤਾ ਹੋਈ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਮਾਫ਼ ਕਰ ਦਿਉ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਡਾ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।" ਜਦ ਰਾਮ ਨੇ ਰਾਜਾ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਨੂੰ ਇੰਝ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਉਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕ ਅਜਿਹੀ ਆਵਾਜ਼ ਉਠੀ, ਜਿਵੇਂ ਕ੍ਰੌਂਚ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਚੀਕ ਹੋਵੇ। ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਘਰ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦਾ ਸੀ, ਹੁਣ ਡੋਲ-ਮੰਜੀਰੇ ਤੇ ਬੱਦਲਾਂ ਦੇ ਗੜਗੜਾਹਟ ਵਰਗਾ ਸਦਾ ਦੁੱਖ ਤੇ ਸੋਗ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ। ਸਾਰੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਦੁਖੀ, ਵਿਪਤਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਫਿਰ, ਰਾਮ, ਸੀਤਾ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਦੁਖੀ ਮਨ ਨਾਲ ਰਾਜਾ ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ, ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦੇ ਹੋਣ। ਰਾਜਾ ਤੋਂ ਆਗਿਆ ਲੈ ਕੇ, ਧਰਮਾਤਮਾ ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ ਰਾਮ, ਸੀਤਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਗੁੰਮ ਸੀ, ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ, ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਮਾਂ ਸੁਮੀਤਰਾ ਦੇ ਚਰਨ ਫੜੇ। ਸੁਮੀਤਰਾ ਨੇ, ਰੋਦੇ ਹੋਏ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਅਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦਿੱਤਾ, ਉਸਦੇ ਮੱਥੇ ਤੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਚੁੰਮਿਆ ਤੇ ਕਿਹਾ, "ਤੈਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵਾਸਤੇ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਭਰਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਿਆਂ ਕਦੇ ਵੀ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਨਾ ਕਰੀਂ।" "ਸੁਖ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਦੁੱਖ, ਇਹੀ ਤੇਰਾ ਰਸਤਾ ਹੈ, ਪੁੱਤਰ। ਵੱਡਿਆਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮੰਨਣਾਂ ਹੀ ਧਰਮ ਹੈ। ਇਹ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਚੱਲ ਆਉਂਦੀ ਰਘੁਵੰਸ਼ ਦੀ ਰੀਤ ਹੈ—ਦਾਨ, ਯਜਨ ਤੇ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਨਾ।" ਇੰਝ ਆਖ ਕੇ, ਸੁਮੀਤਰਾ, ਜੋ ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ ਰਾਮ ਨੂੰ ਬੜਾ ਪਿਆਰ ਕਰਦੀ ਸੀ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਆਖਦੀ ਰਹੀ, "ਜਾ, ਪੁੱਤਰ, ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਹੋ ਕੇ ਜਾ।" "ਰਾਮ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਵਾਂਗ, ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਵਾਂਗ, ਤੇ ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਭੈਣ ਵਾਂਗ ਸਮਝੀਂ। ਅਯੋਧਿਆ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਸਮਝ ਕੇ ਚਲਾ ਜਾ, ਜਿਵੇਂ ਤੇਰਾ ਮਨ ਚਾਹੇ।" ਇਸ ਵੇਲੇ, ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ ਰਾਮ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ, "ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਿੰਸ, ਰਥ ਤੇ ਚੜ੍ਹੋ। ਇਹ ਰਥ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਮੰਗਲਮਈ ਹੋਵੇ। ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਰਾਮ ਹੁਕਮ ਦੇਵੇ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਲੈ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਤੂੰ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਰਹਿਣਾ ਹੈ, ਰਾਣੀ ਨੇ ਜਿਵੇਂ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ।" ਸੀਤਾ, ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਚਮਕਦੀ ਹੋਈ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਜਾ ਕੇ, ਰਥ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਈ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਹੋਵੇ। ਜੰਗਲ ਵਾਸਤੇ ਗਿਣੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਾਲਾਂ ਲਈ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਲਈ, ਸੀਤਾ ਦੇ ਸਸੁਰ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਕੱਪੜੇ ਤੇ ਗਹਿਣੇ ਦਿੱਤੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਹੀ, ਦੋਵੇਂ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਹਥਿਆਰ, ਬਕਤਰ ਤੇ ਢਾਲ ਵੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ, ਜੋ ਰਥ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਫਿਰ, ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸਜੇ, ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਰਥ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਏ। ਜਦ ਸੀਤਾ ਤੇ ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ ਰਥ ਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਗਏ, ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਨੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ, ਜਿਹੜੇ ਹਵਾ ਵਾਂਗ ਤੇਜ਼ ਸਨ, ਰਥ ਨੂੰ ਹੰਕਾ ਦਿੱਤਾ। ਜਦ ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ ਰਾਮ ਲੰਬੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਾਸਤੇ ਮਹਾਨ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ, ਤਦ ਸਾਰੀ ਅਯੋਧਿਆ ਤੇ ਲੋਕ ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਤੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਏ। ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਹਲਚਲ, ਹਥੀਆਂ ਦੀ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਗੂੰਜ, ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਹਿੰਮਕ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਬੇਚੈਨੀ ਨਾਲ ਵੱਡਾ ਕੋਲਾਹਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਬੱਚੇ, ਵੱਡੇ, ਹਰ ਪਾਸੇ, ਰਾਮ ਵੱਲ ਹੀ ਦੌੜੇ, ਜਿਵੇਂ ਤਪਦੇ ਹੋਏ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੀ ਲੋੜ ਹੋਵੇ। ਹਰ ਪਾਸੇ, ਸਾਹਮਣੇ ਤੇ ਪਿੱਛੇ, ਹਰੇਕ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਤੇ ਹੰਜੂ ਸਨ, ਉਹ ਰਾਮ ਦੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਰੋਂਦੇ ਹੋਏ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਮਾਰਦੇ ਗਏ। "ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਲਗਾਮ ਖਿੱਚ, ਰਥਵਾਹਕ, ਹੌਲੀ ਚੱਲ, ਹੌਲੀ। ਅਸੀਂ ਰਾਮ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ, ਜੋ ਹੁਣ ਸਾਨੂੰ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਹੀ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲੇਗਾ।" "ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਂ ਦਾ ਦਿਲ ਲੋਹੇ ਵਰਗਾ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਰਗਾ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਵੇਲੇ ਟੁੱਟਦਾ ਨਹੀਂ।" "ਵੈਦੇਹੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਕਰਤੱਵ ਨਿਭਾਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪਰਛਾਂਵਾਂ ਵਾਂਗ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਕਦੇ ਵੀ ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਧਰਮ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ, ਜਿਵੇਂ ਮਾਊਂਟ ਮੇਰੂ ਉੱਤੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ।" "ਲਕਸ਼ਮਣ, ਤੂੰ ਵਾਕਈ ਧੰਨ ਹੈਂ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰੇਗਾ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮਿੱਠੇ ਬੋਲ ਬੋਲਦਾ ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਰਗਾ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਹੈ।" "ਤੇਰਾ ਗਿਆਨ ਵੀ ਮਹਾਨ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਤੈਨੂੰ ਪਰਮ ਸੁਖ ਤੇ ਸੁਰਗ ਦਾ ਰਸਤਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈਂ।" ਇੰਝ ਆਖਦੇ ਹੋਏ, ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ, ਇਕਸ਼ਵਾਕੂ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ, ਰਾਮ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਰੋਂਦੇ ਹੋਏ ਚਲੇ, ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਹੰਜੂ ਰੋਕ ਨਹੀਂ ਸਕੇ।