ਇਕ ਵਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਰਾਮायण ਦੇ ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਘਰ ਦੀਆਂ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਹੋਈ। ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਕਿ ਨਾਂ ਪਰਿਵਾਰ, ਨਾਂ ਕਰਤ, ਨਾਂ ਵਿਦਿਆ, ਨਾਂ ਦਾਨ, ਤੇ ਨਾਂ ਹੀ ਮਮਤਾ—ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਚੀਜ਼ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਪਕੜ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਨ ਅਸਥਿਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜਿਹੜੀਆਂ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਧਰਮ, ਸਚ, ਤੇ ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਪਤੀ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਤੀਰਥ ਹੈ। ਫਿਰ, ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ ਨੂੰ, ਜੋ ਜੰਗਲ ਚਲਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਨਾਂ ਧਨਵਾਨ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾਂ ਗਰੀਬ, ਕਦੇ ਵੀ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਨਾ ਕਰੋ; ਉਹ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਦੇਵਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਧਰਮ-ਭਰੇ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਸੀਤਾ, ਆਪਣੀ ਸਾਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜੀ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਬੋਲੀ, “ਮਾਤਾ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੀ ਹਰ ਆਗਿਆ ਮੰਨਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹਾਂ; ਮੈਨੂੰ ਪਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਪਤਨੀ ਦਾ ਕਰਤਵ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਮੈਂ ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣੀ ਵੀ ਹੈ। ਮਾਤਾ, ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਗਲਤ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਮਨਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾ ਕਰੋ; ਮੈਂ ਧਰਮ ਤੋਂ ਹਟ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਤੋਂ ਚਾਨਣ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਜਿਵੇਂ ਤੰਤੂ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਵਾਜਾ ਨਹੀਂ ਵੱਜਦਾ, ਜਾਂ ਪਹੀਏ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਰਥ ਨਹੀਂ ਚਲਦਾ, ਤਿਵੇਂ ਇੱਕ ਮਹਿਲਾ, ਚਾਹੇ ਉਸਦੇ ਸੌ ਪੁੱਤ ਹੋਣ, ਪਤੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਸੁਖ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦੀ। ਪਿਤਾ, ਭਰਾ, ਪੁੱਤ—ਇਹ ਸਭ ਮਾਪ ਕਰਕੇ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਪਤੀ, ਜੋ ਅਮਿਤ ਦਾਤਾ ਹੈ, ਉਸਦਾ ਸਤਕਾਰ ਕੌਣ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗਾ? ਮੈਂ ਉੱਚ ਧਰਮ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਦੀ ਪੂਰੀ ਨਿਭਾਅ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਹਾਂ, ਮਾਤਾ, ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਕਦੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਪਤਨੀ ਲਈ ਪਤੀ ਹੀ ਦੇਵਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।” ਸੀਤਾ ਦੇ ਇਹ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਕੌਸਲਿਆ, ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਪਵਿੱਤਰ ਸੀ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚੋਂ ਦੁੱਖ ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਮਿਸ਼ਰਤ ਅੰਸੂ ਵਗ ਪਏ। ਫਿਰ, ਰਾਮ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਧਰਮੀ ਸੀ, ਆਪਣੀ ਮਾਤਾ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਬੋਲੇ, “ਮਾਤਾ, ਤੁਸੀਂ ਦੁਖੀ ਨਾ ਹੋਵੋ; ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦਿਓ। ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਮੇਰਾ ਸਮਾਂ ਜਲਦੀ ਹੀ ਮੁਕ ਜਾਣਾ ਹੈ। ਪੰਦਰਾਂ ਸਾਲ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਸਪਨੇ ਵਾਂਗ ਲੰਘ ਜਾਣਗੇ, ਤੇ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਇੱਥੇ ਆਪਣੇ ਦੋਸਤਾਂ ਨਾਲ ਵੇਖੋਗੀ।” ਇਹ ਬੋਲ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਮਨ ਪਰਗਟ ਕੀਤਾ, ਤੇ ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਘਰ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਮਾਵਾਂ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ। ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਪੁੱਤ ਨੇ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਧਰਮ-ਭਰੇ ਬੋਲ ਮਾਵਾਂ ਨੂੰ ਆਖੇ, “ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ, ਜੇ ਕੁਝ ਕਠੋਰਤਾ ਹੋ ਗਈ ਹੋਵੇ, ਚਾਹੇ ਅਣਜਾਣੇ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਾਫੀ ਮੰਗਦਾ ਹਾਂ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਸਭ ਮਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਾਂਜਾਂ ਵਾਂਗ ਰੋਣ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਉਠੀ, ਜਦ ਰਾਘਵ ਨੇ ਰਾਜਾ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਬੋਲ ਆਖੇ। ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਘਰ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਖੁਸ਼ੀ ਸੀ, ਹੁਣ ਡੋਲ੍ਹ ਗਿਆ, ਤੇ ਡੱਕ, ਝੰਝ, ਤੇ ਬੱਦਲਾਂ ਵਾਂਗ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਆਉਣ ਲੱਗੀਆਂ—ਹਰ ਪਾਸੇ ਦੁਖ, ਵਿਪਤੀ, ਤੇ ਚਿੰਤਾ ਪੈ ਗਈ। ਫਿਰ ਚਾਲੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਕਥਾ ਆਈ। ਰਾਮ, ਸੀਤਾ, ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਦੁਖੀ-ਮਨੋਭਾਵ ਨਾਲ, ਰਾਜਾ ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਰਾਜਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਲੈ ਕੇ, ਧਰਮੀ ਰਾਘਵ, ਸੀਤਾ ਸਮੇਤ, ਦੁਖ ਵਿਚ ਪਰੀ, ਆਪਣੀ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਨਮਨ ਕੀਤਾ। ਲਕਸ਼ਮਣ, ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੇ ਪਿੱਛੇ, ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਨਮਨ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ, ਆਪਣੀ ਮਾਤਾ ਸੁਮੀਤਰਾ ਦੇ ਪੈਰ ਫੜਦੇ ਹਨ। ਸੁਮੀਤਰਾ, ਰੋਈ ਹੋਈ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ, ਜਦ ਉਹ ਨਮਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਸੀਸ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਉਸਦੇ ਮੱਥੇ ਨੂੰ ਚੁੰਮਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਆਖਦੀ ਹੈ, “ਤੈਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵਾਸਤੇ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਭਰਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਲਈ; ਮੇਰੇ ਪੁੱਤ, ਤੂੰ ਕਦੇ ਅਲਸ ਨਾ ਕਰ, ਰਾਮ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰ। ਚਾਹੇ ਸੁਖ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਦੁਖ, ਇਹੀ ਤੇਰਾ ਰਸਤਾ ਹੈ; ਵੱਡੇ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮੰਨਣਾ ਹੀ ਧਰਮ ਹੈ। ਇਹ ਚਲਣ ਇਸ ਵੰਸ਼ ਲਈ ਸਦਾ ਯੋਗ ਹੈ: ਦਾਨ, ਯਜਨ, ਤੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਣ ਦਿੰਨਾ।” ਇਹ ਆਖ ਕੇ, ਸੁਮੀਤਰਾ, ਜੋ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦੀ ਸੀ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਆਖਦੀ, “ਜਾ, ਜਾ।” ਫਿਰ ਆਖਦੀ, “ਰਾਮ ਨੂੰ ਪਿਤਾ ਵਾਂਗ, ਮੈਨੂੰ ਮਾਤਾ ਵਾਂਗ, ਤੇ ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਵਾਂਗ ਮੰਨ; ਅਯੋਧਿਆ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਸਮਝ, ਤੇ ਜਾ, ਪੁੱਤ, ਜਿਵੇਂ ਤੇਰੀ ਇੱਛਾ ਹੋਵੇ।” ਫਿਰ ਸੁਮੰਤ੍ਰ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਕਕੁਤ੍ਸਥ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਆਖਦਾ, “ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਰਥ ਤੇ ਚੜ੍ਹੋ; ਇਹ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਸ਼ੁਭ ਹੋਵੇ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਜਿੱਥੇ ਰਾਮ ਆਖੇ, ਉੱਥੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਲੈ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਤੈਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣਾ ਹੈ; ਇਹ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਦੀ ਆਗਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣੇ ਹਨ।” ਸੀਤਾ, ਜੋ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ, ਸਜ ਕੇ ਰਥ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਈ, ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ। ਜੰਗਲ-ਵਾਸ ਦੇ ਸਾਲ ਗਿਣਦੇ ਹੋਏ, ਤੇ ਪਤੀ ਦੀ ਪਾਲਣ ਲਈ, ਸੀਤਾ ਦੇ ਸਸੁਰ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਕਪੜੇ ਤੇ ਗਹਣੇ ਦਿੱਤੇ। ਦੋ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਹਥਿਆਰ ਤੇ ਕਵਚ ਵੀ ਦਿੱਤੇ ਗਏ; ਇਹ ਸਾਰਾ ਰਥ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਫਿਰ, ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ, ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸਜੇ, ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਰਥ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਏ। ਸੀਤਾ ਤੇ ਦੋ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਰਥ ਤੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ, ਰਥ ਨੂੰ ਹਵਾ ਵਾਂਗ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚਲਾਇਆ। ਜਦ ਰਾਘਵ ਜੰਗਲ ਵਾਸਤੇ ਚੱਲਾ, ਲੰਮੇ ਵਿਛੋੜੇ ਲਈ, ਤਾਂ ਅਯੋਧਿਆ ਤੇ ਉਸਦੇ ਲੋਕਾਂ ਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਛਾ ਗਈ। ਸ਼ਹਿਰ, ਭਾਰੀ ਉਲਝਣ ਤੇ ਘਬਰਾਹਟ ਵਿੱਚ, ਉਤਲੇ ਤੇ ਗੁੱਸੇ ਵਾਲੇ ਹਾਥੀਆਂ, ਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਚੀਕ-ਚੀਕ ਨਾਲ, ਵੱਡੀ ਗੜਬੜੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ। ਫਿਰ, ਉਹ ਸ਼ਹਿਰ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬੱਚੇ ਤੇ ਵੱਡੇ, ਸਭ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਏ, ਸਿਰਫ਼ ਰਾਮ ਵੱਲ ਦੌੜੇ, ਜਿਵੇਂ ਤਪਦੇ ਹੋਏ ਪਾਣੀ ਵੱਲ ਭੱਜਦੇ ਹਨ। ਹਰ ਪਾਸੇ, ਸਾਹਮਣੇ ਤੇ ਪਿੱਛੇ, ਸਭ ਲੋਕ, ਅੱਖਾਂ ਚ ਅੰਸੂ, ਰਾਮ ਦੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਚੀਕਾਂ ਮਾਰਦੇ ਹੋਏ ਚੱਲ ਪਏ।