ਰਾਮ ਚੰਦ੍ਰ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਕੌਸਲਿਆ ਦਾ ਆਸਰਾ ਬਣੀਂ। ਉਹ ਇੰਦਰ ਦੀ ਪਤਨੀ ਵਰਗੀ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ ਤੇ ਹੁਣ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਵੱਸਾਂਗਾ ਤੇ ਦੁਖੀ ਹੋਵਾਂਗਾ, ਤਦੋਂ ਉਹ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਨਾ ਦੇ ਬੈਠੇ, ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਉਸ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਕਰੀਂ।” ਹੁਣ, ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਉਨਤਾਲੀਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣੋ। ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਨੇ ਰਾਮ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣੇ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵਨਵਾਸੀ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਵਿਚ ਵੇਖਿਆ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ ਹੋਸ਼ ਖੋ ਬੈਠੇ। ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਰਘੁਨੰਦਨ ਵੱਲ ਨਾਂ ਤੱਕਿਆ ਤੇ ਨਾਂ ਹੀ ਕੁਝ ਬੋਲਿਆ; ਉਹ ਅੰਦਰੋਂ ਤੂਟ ਗਿਆ ਸੀ। ਇੱਕ ਪਲ ਲਈ, ਮਹਾਬਲੀ ਰਾਜਾ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ, ਉਸਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਸਿਰਫ ਰਾਮ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, “ਸ਼ਾਇਦ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮਾਂ ਵਿਚ ਮੈਂ ਕਈ ਵਾਰੀ ਗਾਵਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਤਕਲੀਫ ਦਿੱਤੀ ਹੋਵੇ, ਇਸ ਲਈ ਅੱਜ ਇਹ ਸਜਾ ਮਿਲ ਰਹੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਮੇਰਾ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਆਇਆ, ਮੇਰੀ ਜਾਨ ਤਨ ਛੱਡ ਕੇ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ। ਕੈਕਈ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਜੋ ਦੁੱਖ ਦਿੱਤਾ, ਉਸ ਕਰਕੇ ਮੌਤ ਵੀ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ।” “ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਆਪਣੀਆਂ ਸੋਹਣੀਆਂ ਪੋਸ਼ਾਕਾਂ ਛੱਡ ਕੇ ਵਨਵਾਸੀ ਵਸਤ੍ਰ ਪਾ ਲਏ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਦੁੱਖ ਇਕੱਲੀ ਕੈਕਈ ਕਰਕੇ ਆਇਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਲਾਭ ਲਈ ਇਹ ਚਲਾਕੀ ਕੀਤੀ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਦੇ ਅੱਖਾਂ ਆਂਸੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਏ, ਉਹ ਸਿਰਫ “ਰਾਮ” ਹੀ ਬੋਲ ਸਕਿਆ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ, ਹੋਸ਼ ਵਿਚ ਆ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਨੇ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਹੰਜੂ ਲੈ ਕੇ ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਰਥ ਜੋੜ, ਚੰਗੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ, ਤੇ ਇੱਥੇ ਲਿਆ, ਤਾਂ ਜੋ ਇਹ ਮਹਾਨ ਪੁੱਤਰ ਨੂਂ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਦੂਰ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾ ਸਕੀਏ।” ਉਸ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, “ਇਹੀ ਨੇਕੀ ਦਾ ਫਲ ਹੈ ਕਿ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਮਾਪੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਵਨਵਾਸ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ।” ਰਾਜਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਉੱਤੇ ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਨੇ ਫੁਰੀਤੀ ਨਾਲ ਸੋਹਣਾ ਰਥ ਜੋੜਿਆ ਤੇ ਰਾਮ ਦੇ ਕੋਲ ਆ ਗਿਆ। ਉਹ ਰਥ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਤੇ ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ। ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਨੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਇਹ ਸੁਨੇਹਾ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਧਨ-ਦੌਲਤ ਦੇ ਇੰਚਾਰਜ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ ਤੇ ਸਮੇਂ ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਆਖਿਆ, “ਜਲਦੀ ਵਿਦੇਹ-ਕੁਮਾਰੀ (ਸੀਤਾ) ਲਈ ਵਧੀਆ ਵਸਤ੍ਰ ਤੇ ਗਹਣੇ ਲਿਆ, ਇੰਨੇ ਕਿ ਉਹ ਅੱਗੇ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਕਾਫੀ ਹੋਣ।” ਰਾਜਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਉੱਤੇ, ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਖਜ਼ਾਨੇ ਵਿਚ ਗਿਆ, ਸਾਰਾ ਸਮਾਨ ਲੈ ਆਇਆ ਤੇ ਜਲਦੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਵੈਦੇਹੀ ਉਹਨਾਂ ਸੋਹਣੇ ਗਹਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜ ਕੇ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਈ, ਉਸਦੇ ਅੰਗ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਜੀ ਹੋਈ ਵੈਦੇਹੀ, ਉਸ ਘਰ ਨੂੰ ਐਵੇਂ ਚਮਕਾਉਂਦੀ ਜਿਵੇਂ ਚੜ੍ਹਦੇ ਸੂਰਜ ਨਾਲ ਅਸਮਾਨ ਰੌਸ਼ਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਉਸਦੀ ਸੱਸ ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਦੋਹਾਂ ਬਾਹਾਂ ਵਿਚ ਲੈ ਕੇ, ਰੋਂਦੀ ਹੋਈ, ਮਾਥੇ ਨੂੰ ਸੁੰਘਿਆ ਤੇ ਆਖਿਆ: “ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ, ਔਰਤਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪਿਆਰੇ ਵਲੋਂ ਆਦਰ ਪਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਜਦ ਪਤੀ ਦੁੱਖੀ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਉਸਦਾ ਸਹਾਰਾ ਨਹੀਂ ਬਣਦੀਆਂ, ਉਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸਘਾਤੀ ਹਨ। ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਸੁਭਾਉ ਐਸਾ ਹੈ ਕਿ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਦੁੱਖ ਆਵੇ ਤਾਂ ਖੁਸ਼ੀ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਪਤੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਔਰਤਾਂ ਅਕਸਰ ਝੂਠੀਆਂ, ਚੰਚਲ, ਕਠੋਰ ਤੇ ਨਿਰਦਈ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਮਨ ਮੰਦੇ ਵਿਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਪਿਆਰ ਛੇਤੀ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਨਾ ਪਰਿਵਾਰ, ਨਾ ਕਰਤੂਤ, ਨਾ ਵਿਦਿਆ, ਨਾ ਦਾਨ, ਨਾ ਪਿਆਰ—ਕੁਝ ਵੀ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਬੰਨ੍ਹ ਸਕਦਾ, ਉਹ ਸਦਾ ਬਦਲਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜਿਹੜੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨੇਕ, ਸੱਚੀ ਤੇ ਗਿਆਨਵਾਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਪਤੀ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਧਰਮ ਹੈ। ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ (ਰਾਮ) ਨੂੰ, ਜੋ ਹੁਣ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਚਲਿਆ ਗਿਆ, ਨਾ ਭੁੱਲੀਂ; ਉਹ ਚਾਹੇ ਅਮੀਰ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਗਰੀਬ, ਤੇਰੇ ਲਈ ਉਹ ਸਾਰਿਆਂ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪੂਜਨਯ ਹੈ।” ਕੌਸਲਿਆ ਦੇ ਇਹ ਧਰਮ ਭਰੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਸੀਤਾ ਨੇ ਜੋੜੇ ਹੋਏ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਹੋ ਕੇ ਆਖਿਆ, “ਮਾਤਾ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਹਰ ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਮੰਨੂਂਗੀ। ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ ਕਿ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣੀ ਵੀ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਗਲਤ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਮਨਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾ ਕਰੋ, ਮੈਂ ਧਰਮ ਤੋਂ ਕਦੇ ਵੀ ਹਟ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਚਾਂਦ ਤੋਂ ਚਾਨਣ ਨਹੀਂ ਹਟ ਸਕਦਾ। ਜਿਵੇਂ ਤੰਦਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਵੀਨਾ ਨਹੀਂ ਵੱਜ ਸਕਦੀ, ਚੱਕਿਆਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਰਥ ਨਹੀਂ ਚੱਲ ਸਕਦਾ, ਐਵੇਂ ਹੀ, ਸੌ ਪੁੱਤਰ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ, ਪਤੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਔਰਤ ਖੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦੀ। ਪਿਤਾ, ਭਰਾ, ਪੁੱਤਰ—ਇਹ ਸਭ ਥੋੜ੍ਹਾ-ਥੋੜ੍ਹਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਪਤੀ ਜੋ ਅਣਮੁੱਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਕਦਰ ਕੌਣ ਨਾ ਕਰੇ? ਇਸ ਲਈ, ਜਦ ਮੈਂ ਚੋਟੀ ਦੀ ਨੇਕੀ ਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਮੰਨ ਚੁੱਕੀ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਮਾਂ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਅਣਗੌਲ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਔਰਤ ਲਈ ਪਤੀ ਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ।” ਸੀਤਾ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਜੋ ਉਸਦੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਛੂਹ ਗਏ, ਕੌਸਲਿਆ, ਜੋ ਮਨ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਸੀ, ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਈ, ਦੁੱਖ ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਦੋਵੇਂ ਨਾਲ। ਉਸ ਵੇਲੇ, ਰਾਮ ਨੇ, ਜੋ ਸਭ ਮਾਵਾਂ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਆਦਰਯੋਗ ਸੀ, ਜੋੜੇ ਹੋਏ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਮਾਂ, ਤੂੰ ਦੁਖੀ ਨਾ ਹੋ, ਪਿਤਾ ਵੱਲ ਵੀ ਤੱਕ। ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਮੇਰਾ ਸਮਾਂ ਜਲਦੀ ਲੰਘ ਜਾਵੇਗਾ। ਪੰਦਰਾਂ ਸਾਲ ਤੇਰੇ ਲਈ ਸੁੱਤੇ ਵਰਗੇ ਲੰਘ ਜਾਣਗੇ, ਫਿਰ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਫਿਰ ਇੱਥੇ ਹੀ, ਮਿੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖੇਂਗੀ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣਾ ਮਨਸੂਬਾ ਦੱਸਿਆ ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਖੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਅਨੇਕ ਮਾਵਾਂ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ। ਫਿਰ, ਦਸ਼ਰਥ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ ਨੇ, ਜੋ ਦੁਖੀ ਸੀ, ਜੋੜੇ ਹੋਏ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਮਾਵਾਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਸਾਥ ਰਹਿਣ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਜੇ ਮੇਰੇ ਵਲੋਂ, ਜਾਣ-ਅਣਜਾਣੀ, ਕੋਈ ਤਕਲੀਫ ਹੋਈ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਮਾਫ ਕਰ ਦੇਵੋ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ, ਸੀਤਾ, ਕੌਸਲਿਆ ਅਤੇ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਘਰ ਵਿਚ ਵਿਰਹ, ਧਰਮ, ਅਤੇ ਪਿਆਰ ਦੇ ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਪਲ ਵਾਪਰੇ।