ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, “ਮੇਰੇ ਵਲੋਂ, ਜੋ ਜੀਣ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ, ਇੱਕ ਕਠੋਰ ਵਚਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਭਾਇਆ ਗਿਆ। ਪਰ ਤੂੰ, ਮੂੜਤਾ ਵਿਚ, ਇਸ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ; ਇਸ ਗਲਤ ਫੈਸਲੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਨਾ ਸੜਨ ਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਸੁੱਕੀ ਝਾੜੀ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਰਾਮ ਨੇ ਕਦੇ ਤੈਨੂੰ, ਏ ਕੁਟਿਲਾ, ਕੋਈ ਗਲਤ ਜਾਂ ਅਨੁਚਿਤ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇੱਥੇ, ਇਹ ਨਿਮਣੀ ਵਿਦੇਹੀ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਕੀ ਨੁਕਸਾਨ ਕੀਤਾ ਹੈ? ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਡਰੇ ਹੋਏ ਹਿਰਣ ਵਾਂਗ ਵੱਡੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਦਾ ਸੁਭਾਵ ਨਰਮ ਹੈ ਤੇ ਮਨ ਉੱਚਾ ਹੈ, ਉਹ ਤੈਨੂੰ ਕੀ ਹਾਨੀ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਨਿਸਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ, ਏ ਕੁਟਿਲਾ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਵਨਵਾਸ ਭੇਜਨਾ ਤੇਰੇ ਲਈ ਕਾਫੀ ਸੀ। ਫਿਰ ਤੂੰ ਇਹ ਹੋਰ ਦਇਆਵਾਨ ਤੇ ਪਾਪੀ ਕੰਮ ਕਿਉਂ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ? ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਰਾਮ ਦੇ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਕੇ ਇੱਥੇ ਆਈ ਸੀ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਮੰਗਣ ਤੇ, ਸਭ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਵਚਨ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਹੁਣ, ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੇ, ਤੂੰ ਮੈਥਿਲੀ ਨੂੰ ਛਾਲਿਆਂ ਦੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ ਦੇਖਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰ ਕੇ, ਨਰਕ ਨੂੰ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵੇਲੇ, ਰਾਮ, ਜੋ ਵਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਸੀ, ਮੱਥਾ ਨਿਵਾ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, “ਇਹ ਮੇਰੀ ਮਾਤਾ ਕੌਸਲਿਆ ਹੈ—ਧਰਮਵਾਨ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ, ਉਮਰਦਾਰ ਤੇ ਉੱਚੇ ਚਰਿੱਤਰ ਵਾਲੀ। ਤੇ, ਮਰੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਉਹ ਤੁਹਾਡੇ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਲਾਉਂਦੀ। ਏ ਵਰਦਾਨ ਦੇਣ ਵਾਲੇ, ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰੋ—ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਬਿਨਾ, ਦੁਖ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ, ਅਜਿਹਾ ਦੁਖ ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ। ਤੁਸੀਂ, ਜੋ ਆਦਰਯੋਗ ਹੋ, ਉਸ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਕਰੋ ਤਾਂ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿਚ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਨਸ਼ਟ ਨਾ ਹੋ ਜਾਵੇ; ਮੇਰੀ ਯਾਦ ਵਿਚ, ਉਹ ਨਾਰੀ, ਕੇਵਲ ਤੁਹਾਡੇ ਕਰਕੇ ਜੀਵੇਗੀ। ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੀ ਮਾਤਾ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਕਰੋ, ਜੋ ਇੰਦਰ ਦੀ ਪਤਨੀ ਵਾਂਗ ਹੈ ਤੇ ਹੁਣ ਦੁਖੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਮੈਂ ਵਨ ਵਿਚ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਗਮ ਵਿਚ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਕੇ ਯਮ ਦੇ ਘਰ ਨਾ ਚਲੀ ਜਾਵੇ।” ਹੁਣ, ਮਹਾਨ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਉਨਤਾਲੀਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣੋ। ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਨੇ ਰਾਮ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣੇ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਤਪਸਵੀ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਵਿਚ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਏ। ਦੁਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖਿਆ, ਨਾ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਕੁਝ ਕਿਹਾ; ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਮ ਦੇ ਦੁਖ ਵਿਚ ਡੂਬਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ, ਮਹਾਨ-ਭੁਜਾ ਰਾਜਾ, ਦੁਖ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਕੇ, ਹੋਸ਼ ਗਵਾ ਬੈਠਾ, ਤੇ ਰਾਮ ਦੀ ਹੀ ਚਿੰਤਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਹ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, “ਨਿਸਚਿਤ, ਮੈਂ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮਾਂ ਵਿਚ ਕਈ ਵਾਰ ਬਛਿਆਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇਗਾ ਜਾਂ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਦੁਖ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇਗਾ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਦੁਖ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਆਇਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ, ਹਾਲੇ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਆਇਆ, ਮੇਰੀ ਜਿੰਦ ਮੇਰੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਛੱਡਦੀ ਨਹੀਂ; ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਦੁਖ ਦੇਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਮੌਤ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ।” “ਮੈਂ, ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ, ਜੋ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਵਧੀਆ ਵਸਤ੍ਰ ਛੱਡ ਕੇ ਤਪਸਵੀ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨ ਕੇ ਖੜਾ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ—ਇਹ ਸਭ ਲੋਕ ਇਕੱਲੀ ਕੈਕੇਈ ਕਰਕੇ ਦੁਖੀ ਹਨ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਲਾਭ ਲਈ, ਇਹ ਠੱਗੀ ਵਾਲਾ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹਿ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਹੰਝੂ ਆ ਗਏ; ਉਹ ਕੇਵਲ “ਰਾਮ” ਆਖ ਸਕਿਆ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, ਹੋਸ਼ ਵਿਚ ਆ ਕੇ, ਰਾਜਾ, ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਨੂੰ ਆਖਦਾ ਹੈ, “ਵਧੀਆ ਘੋੜਿਆਂ ਵਾਲਾ ਰਥ ਜੋੜ, ਤੇ ਇੱਥੇ ਲਿਆ; ਇਸ ਮਹਾਨ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਦੂਰ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਲੈ ਜਾ।” “ਇਹੀ, ਮੈਂ ਸੋਚਦਾ ਹਾਂ, ਧਰਮਵਾਨਾਂ ਵਿਚ ਧਰਮ ਦਾ ਫਲ ਹੈ: ਕਿ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਨਾਇਕ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ-ਮਾਤਾ ਵਲੋਂ ਵਨਵਾਸ ਲਈ ਭੇਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।” ਰਾਜਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਸੁਣ ਕੇ, ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ, ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ, ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਰਥ ਵਧੀਆ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ, ਉਥੇ ਆ ਗਿਆ। ਰਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਚਾਰੀਓਟੀਅਰ ਨੇ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ। ਰਾਜਾ, ਜਲਦੀ ਨਾਲ, ਧਨ ਸੰਭਾਲਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ, ਸਮੇਂ ਤੇ ਸਥਾਨ ਦੀ ਸਮਝ ਰੱਖ ਕੇ, ਸਦਾ ਸ਼ੁੱਧ ਮਨ ਨਾਲ, ਆਖਦਾ ਹੈ, “ਵਿਦੇਹੀ ਲਈ ਵਧੀਆ ਵਸਤ੍ਰ ਤੇ ਵੱਡੇ ਗਹਿਣੇ ਜਲਦੀ ਲਿਆਓ, ਬੱਸ ਸਾਲਾਂ ਲੀ ਲੋੜ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਗਿਣ ਕੇ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਜਾ ਦੇ ਆਖਣ ਤੇ, ਉਹ ਖਜ਼ਾਨੇ ਵਿਚ ਗਿਆ, ਸਭ ਕੁਝ ਇਕ ਵਾਰੀ ਲਿਆ ਕੇ, ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਵਿਦੇਹੀ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੋਹਣੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜ ਕੇ, ਵਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਈ, ਆਪਣੇ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਸਜਾ ਕੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਹਣੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਜੀ ਹੋਈ ਵਿਦੇਹੀ, ਉਸ ਘਰ ਨੂੰ ਚਮਕਾ ਰਹੀ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਸਵੇਰੇ ਚੜ੍ਹਦੇ ਸੂਰਜ ਨਾਲ ਆਕਾਸ਼ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਮਾਤਾ-ਸਾਸ, ਦੋਹਾਂ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ, ਮੈਥਿਲੀ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾ ਕੇ, ਰੋਈ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਿਰ ਨੂੰ ਸੁੰਘ ਕੇ, ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, “ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ, ਔਰਤਾਂ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਵਲੋਂ ਆਦਰਤ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਆਪਣੇ ਡਿੱਗੇ ਪਤੀ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀਆਂ; ਉਹ ਅਵਫ਼ਾ-ਦਾਰ ਹਨ। ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਸੁਭਾਵ ਇਹ ਹੈ: ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਸੁਖ ਮਿਲਣ ਤੇ, ਥੋੜ੍ਹੀ ਜੇ ਦੁਖ ਆਉਣ ਤੇ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਔਰਤਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਝੂਠੀਆਂ, ਚਲਾਖ, ਸਖਤ-ਦਿਲ ਤੇ ਕਠੋਰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਨ ਬੁਰਾਈ ਵੱਲ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਮਮਤਾ ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਨਾ ਪਰਿਵਾਰ, ਨਾ ਕਰਤਬ, ਨਾ ਵਿਦਿਆ, ਨਾ ਦਾਨ, ਨਾ ਮਮਤਾ—ਕੁਝ ਵੀ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਅਸਥਿਰ ਹਨ। ਪਰ ਜੋ ਔਰਤਾਂ ਧਰਮ, ਸਚ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆ ਵਿਚ ਅਟਲ ਹਨ, ਪਤੀ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਹੈ।” “ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ, ਜੋ ਵਨ ਗਿਆ ਹੈ, ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਨਾ ਕਰ; ਚਾਹੇ ਉਹ ਧਨਵਾਨ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਗਰੀਬ, ਉਹ ਤੇਰੇ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਦੇਵਤਾ ਹੈ।” ਉਹ ਬਚਨ, ਜੋ ਧਰਮ ਤੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਸਮਝ ਕੇ, ਸੀਤਾ, ਆਪਣੀ ਮਾਤਾ-ਸਾਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਆਖਦੀ ਹੈ, “ਮਹਾਨ ਮਾਤਾ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੀ ਹਰ ਆਗਿਆ ਪੂਰੀ ਕਰਾਂਗੀ; ਮੈਂ ਜਾਣਦੀ ਹਾਂ ਕਿ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਵਲ ਕਿਵੇਂ ਵਿਵਹਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਮੈਂ ਇਹ ਸੁਣਿਆ ਵੀ ਹੈ। ਮਾਤਾ, ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਗਲਤ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਮਨਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾ ਕਰੋ; ਮੈਂ ਧਰਮ ਤੋਂ ਹਟ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਚਾਨਣ ਚੰਦ ਤੋਂ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ, ਸੀਤਾ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਵਨਵਾਸ ਦੀ ਤਿਆਰੀ, ਦੁਖ, ਵਚਨ ਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਵਿਚ, ਸਭ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਦੁਖ ਤੇ ਪਿਆਰ ਦੀ ਲਹਿਰ ਚਲ ਰਹੀ ਸੀ।