ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਸੀਤਾ ਨੇ ਛਾਲ ਦੀ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨ ਲਏ ਹਨ, ਉਹ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ, “ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ ਨੂੰ ਇਹ ਛਾਲ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਉਤਾਰ ਦੇਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਮੈਂ ਕਦੇ ਵੀ ਐਸਾ ਵਚਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ। ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਜਾਵੇ, ਆਪਣੇ ਗਹਿਣੇ ਤੇ ਖਜ਼ਾਨਾ ਨਾਲ।” ਫਿਰ ਰਾਜਾ ਨੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਕਿਹਾ, “ਮੈਂ, ਜੋ ਜੀਣ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ, ਬੜੀ ਕਠੋਰ ਕਸਮ ਚੁੱਕੀ ਹੈ ਤੇ ਉਸਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਪਰ ਤੂੰ, ਬੇਸੂਧੀ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਸਹਿਮਤੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ; ਇਹ ਤੈਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਨਾ ਸਾੜ ਦੇਵੇ, ਜਿਵੇਂ ਸੁੱਕੀ ਘਾਹ ਨੂੰ ਅੱਗ ਸਾੜ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।” ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, “ਜੇਕਰ ਰਾਮ ਨੇ ਕਦੇ ਵੀ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਅਨਿਆਈ ਜਾਂ ਗਲਤ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਦੱਸ। ਪਰ ਇਹ ਨੀਵੀਂ ਜਾਤ ਦੀ ਵਿਦੇਹੀ ਨੇ ਇੱਥੇ ਤੇਰਾ ਕੀ ਬੁਰਾ ਕੀਤਾ ਹੈ?” “ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਡਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹਿਰਣ ਵਰਗੀਆਂ ਹਨ, ਸੁਭਾਵ ਵਿੱਚ ਮਿੱਠੀ ਤੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਉੱਚੀ, ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ ਨੇ ਤੇਰਾ ਕਿਹੜਾ ਨੁਕਸਾਨ ਕੀਤਾ?” “ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ, ਦੁਸਟ ਕੇਕਈਏ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਵਨਵਾਸ ਭੇਜਣਾ ਤੇਰੇ ਲਈ ਕਾਫੀ ਸੀ। ਫਿਰ ਤੂੰ ਇਹ ਹੋਰ ਦੁਖਦਾਈ ਤੇ ਪਾਪੀ ਕੰਮ ਕਿਉਂ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈਂ?” “ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਤੇਰੇ ਮੰਗਣ ਉੱਤੇ, ਸਭ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ, ਰਾਮ ਦੀ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ‘ਤੇ ਵਚਨ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਰਾਣੀ।” “ਹੁਣ, ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ, ਤੂੰ ਨਰਕ ਵੱਲ ਵਧ ਰਹੀ ਹੈਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਮੈਥਿਲੀ ਨੂੰ ਛਾਲ ਦੇ ਕੱਪੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈਂ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਿਤਾ ਨੇ ਗੱਲ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਰਾਮ, ਜੋ ਜੰਗਲ ਜਾਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਸੀ, ਝੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸਿਰ ਲੈ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗਾ, “ਇਹ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਕੌਸਲਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਧਰਮਵਾਨ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ, ਉਮਰਦਾਰ ਤੇ ਉੱਚੇ ਚਰਿੱਤਰ ਵਾਲੀ ਹੈ; ਅਤੇ, ਪ੍ਰਭੂ, ਉਹ ਤੁਹਾਡੀ ਨਿੰਦਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ।” “ਹੇ ਵਰਦਾਨ ਦੇਣ ਵਾਲੇ, ਤੁਸੀਂ ਉਸਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ—ਹੁਣ ਉਹ ਮੇਰੇ ਬਿਨਾ, ਦੁੱਖ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਤੇ ਅਜਿਹਾ ਦੁੱਖ ਓਹਨੇ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ।” “ਤੁਸੀਂ, ਜੋ ਸਤਿਕਾਰ ਯੋਗ ਹੋ, ਉਸ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਕਰੋ ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਮਰ ਨਾ ਜਾਵੇ; ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੀ ਹੋਈ, ਉਹ ਮਹਿਲਾ ਸਿਰਫ ਤੁਹਾਡੀ ਵਜ੍ਹਾ ਨਾਲ ਹੀ ਜੀਉਣੀ ਹੈ।” “ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਕਰੋ, ਜੋ ਇੰਦਰ ਦੀ ਪਤਨੀ ਵਰਗੀ ਹੈ ਤੇ ਹੁਣ ਦੁਖੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਰਹਾਂ, ਤੇ ਉਹ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਟੁੱਟੀ ਹੋਈ, ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਛੱਡ ਕੇ ਯਮਲੋਕ ਨਾ ਚਲੀ ਜਾਵੇ।” ਹੁਣ ਸੁਣੋ, ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਉਨਤਾਲੀਸਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਨੂੰ। ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਨੇ ਰਾਮ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣੇ ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਤਪੋਧਾਨ ਦੇ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਵਿਚ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ ਹੋਸ਼ ਗਵਾ ਬੈਠੇ। ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋਏ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਰਾਘਵ ਵੱਲ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ, ਨਾ ਹੀ ਉਸਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਕੁਝ ਆਖਿਆ; ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਦੁਖ ਵਿਚ ਸੀ। ਇੱਕ ਪਲ ਲਈ, ਮਹਾਨ ਬਾਹਾਂ ਵਾਲਾ ਰਾਜਾ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਟੁੱਟ ਕੇ, ਅਗਿਆਨਤਾ ਵਿਚ ਚਲਾ ਗਿਆ ਤੇ ਸਿਰਫ ਰਾਮ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦਾ ਰਿਹਾ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਸੋਚਣ ਲੱਗਾ, “ਨਿਸ਼ਚਤ ਹੀ, ਪਿਛਲੇ ਜਨਮਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਕਈ ਬਛੜਿਆਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇਗਾ ਜਾਂ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇਗਾ; ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ।” “ਫਿਰ ਵੀ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਆਇਆ, ਮੇਰੀ ਜਾਨ ਸਰੀਰ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦੀ; ਕੇਕਈ ਦੀ ਪੀੜਾ ਨਾਲ ਤਪਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਮੌਤ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ।” “ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਦੇਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਅੱਗ ਵਰਗਾ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਸੋਹਣੇ ਕੱਪੜੇ ਛੱਡ ਕੇ ਤਪੋਧਾਨ ਦੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਾ ਲਏ ਹਨ—” “ਇਹ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਕੇਵਲ ਉਸ ਕੇਕਈ ਕਰਕੇ ਦੁਖੀ ਹਨ, ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਲਾਭ ਲਈ ਇਹ ਚਲਾਕੀ ਵਰਤੀ ਹੈ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਰਾਜੇ ਦੀਆਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ‘ਰਾਮ’ ਹੀ ਉਚਾਰ ਸਕਿਆ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਆਖ ਸਕਿਆ। ਪਰ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, ਹੋਸ਼ ਵਿਚ ਆ ਕੇ, ਉਹ ਰਾਜਾ, ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਹੰਝੂ, ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗਾ, “ਰਥ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਕਰ, ਚੰਗੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਲਿਆ, ਤੇ ਇਸ ਮਹਾਨ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਦੂਰ ਪਿੰਡਾਂ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾ।” “ਮੈਂ ਸੋਚਦਾ ਹਾਂ, ਇਹ ਹੀ ਨੇਕ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਨੇਕੀ ਦਾ ਇਨਾਮ ਹੈ: ਕਿ ਇੱਕ ਉੱਚਾ ਨਾਇਕ ਆਪਣੇ ਹੀ ਮਾਪਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਭੇਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।” ਰਾਜੇ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ, ਸੁਮੰਤ੍ਰ, ਜੋ ਤੇਜ਼-ਤਰਾਰ ਸੀ, ਸੁੰਦਰ ਰਥ ਨੂੰ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਤੇ ਤੁਰੰਤ ਉੱਥੇ ਆ ਗਿਆ। ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੇ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ, ਚੰਗੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਰਥ ਲਿਆ ਕੇ, ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਸੁਚਿਤ ਕੀਤਾ। ਰਾਜਾ ਨੇ, ਜਦ ਤੁਰਤ-ਫੁਰਤ ਇੱਕ ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ ਦੇ ਸੰਭਾਲਕ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ, ਸਮੇਂ ਤੇ ਠੀਕ ਸੋਚ ਕੇ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਪਵਿੱਤਰ ਮਨ ਨਾਲ ਆਖਿਆ, “ਤੁਰੰਤ ਵਿਦੇਹੀ ਲਈ ਇਹ ਚੰਗੇ ਕੱਪੜੇ ਤੇ ਵਧੀਆ ਗਹਿਣੇ ਲਿਆ, ਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੇ ਸਾਰੇ ਚੀਜ਼ਾਂ ਗਿਣ ਕੇ ਦੇ।” ਰਾਜੇ ਦੇ ਐਸਾ ਆਖਣ ‘ਤੇ, ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ ਵਿਚ ਗਿਆ, ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਇਕਠੀਆਂ ਕਰ ਕੇ ਲਿਆਇਆ, ਤੇ ਜਲਦੀ ਹੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਵਿਦੇਹੀ, ਉਹਨਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੋਹਣੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ, ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪਈ, ਆਪਣੇ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਸੋਭਾ ਦੇਂਦੀ ਹੋਈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਹਣੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਜੀ ਹੋਈ ਸੀਤਾ ਨੇ ਉਹ ਘਰ ਚਮਕਾ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਸਵੇਰ ਹੋਣ ਤੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਚੜ੍ਹਦੇ ਹੀ ਅਸਮਾਨ ਚਮਕਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਸੱਸ ਨੇ, ਉਸਨੂੰ ਦੋਹਾਂ ਬਾਂਹਾਂ ਨਾਲ ਲਪੇਟ ਕੇ, ਰੋਦੀ ਹੋਈ, ਮੈਥਿਲੀ ਦੇ ਸਿਰ ਨੂੰ ਸੁੰਘਿਆ ਤੇ ਇਹ ਬਚਨ ਆਖੇ: “ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ, ਔਰਤਾਂ, ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉਹਦੇ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਦਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਆਪਣੇ ਡਿੱਗੇ ਪਤੀ ਦਾ ਸਾਥ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀਆਂ; ਉਹ ਬੇਵਫਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।” “ਇਹ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਕੁਦਰਤ ਹੈ: ਜੇ ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਖੁਸ਼ੀ ਮਿਲੇ, ਤਾਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਮੁਸੀਬਤ ਆਉਣ ‘ਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।” “ਔਰਤਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਝੂਠੀਆਂ, ਚੰਚਲ, ਸਖ਼ਤ-ਦਿਲ ਤੇ ਨਿਰਦਈ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਨ ਬੁਰਾਈ ਵੱਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮੋਹਬਤ ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।” “ਨਾ ਤਾਂ ਪਰਿਵਾਰ, ਨਾ ਕਰਤੂਤ, ਨਾ ਵਿਦਿਆ, ਨਾ ਦਾਨ, ਨਾ ਮੋਹ—ਕੁਝ ਵੀ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਬੰਨ੍ਹ ਸਕਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਅਸਥਿਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।” “ਪਰ ਜੋ ਔਰਤਾਂ ਧਰਮ, ਸੱਚ ਤੇ ਗਿਆਨ ਵਿਚ ਅਡੋਲ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਪਤੀ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਧਰਮ ਹੈ।” “ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ, ਜੋ ਜੰਗਲ ਚਲਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਨਾ ਕਰੀਂ; ਚਾਹੇ ਉਹ ਅਮੀਰ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਗਰੀਬ, ਉਹ ਤੇਰੇ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਦੇਵਤਾ ਹੈ।” ਇਹ ਧਰਮ ਤੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਭਰੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਸੀਤਾ, ਆਪਣੀ ਸੱਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜੀ ਹੋ ਕੇ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਆਖਣ ਲੱਗੀ, “ਮਹਾਨ ਮਾਤਾ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਹਰ ਹੁਕਮ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਾਂਗੀ; ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ ਕਿ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਵਿਹਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਮੈਂ ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣੀ ਵੀ ਹੈ।