ਅੱਜ, ਕੈਕੇਈ, ਤੂੰ ਦੇਖੇਂਗੀ ਕਿ ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਵਿਦਾ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜੰਗਲ ਦੇ ਜਾਨਵਰ, ਪੰਛੀ ਅਤੇ ਰੁੱਖ—all ਉਸ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਰਾਣੀ, ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਵਿਅਾਹਤਾ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਗਹਿਣੇ ਦੇ ਦੇ, ਉਸ ਦੇ ਛਾਲਿਆਂ ਵਾਲੇ ਵਸਤ੍ਰ ਉਤਾਰ ਲੈ; ਪਰ ਵਸੀਠ ਨੇ ਇਹ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਉਹ ਛਾਲਿਆਂ ਵਾਲਾ ਵਸਤ੍ਰ ਉਸਨੂੰ ਨਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ। ਰਾਮ ਦਾ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣਾ ਤੇਰੇ ਹੀ ਚੋਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਕੇਕਯ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦੀ ਧੀ; ਪਰ ਉਹ, ਜੋ ਸਦਾ ਸੋਹਣੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ, ਹੁਣ ਰਾਘਵ ਦੇ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਹੇਗੀ। ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਨੂੰ ਚੰਗੀਆਂ ਸਵਾਰੀਆਂ ਤੇ ਸੇਵਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਸਤ੍ਰ ਤੇ ਸਜਾਵਟਾਂ ਸਮੇਤ, ਵਧੀਆ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਜਣ ਦੇ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਤੇਰੇ ਵਰਦਾਨ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੀ ਹੋਈ ਨਹੀਂ। ਹੁਣ ਅਠੱਤੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸੁਣ। ਜਦੋਂ ਸੀਤਾ, ਰਾਖੀ ਹੋਈ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਅਜਿਹੀ ਲੱਗੀ ਜਿਵੇਂ ਬਿਨਾ ਰਾਖੀ ਦੇ ਹੋਵੇ, ਛਾਲਿਆਂ ਵਾਲਾ ਵਸਤ੍ਰ ਪਾ ਰਹੀ ਸੀ, ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਆਖਿਆ, “ਦਸ਼ਰਥ, ਤੈਨੂੰ ਸ਼ਰਮ ਆਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ!” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਜਾ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਿਆ; ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ, ਧਰਮ ਤੇ ਇੱਜਤ ਤੇ ਵੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾ ਰਿਹਾ। ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਰਾਜਾ ਨੇ ਡੂੰਘੀ ਆਹ ਭਰੀ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਆਖਿਆ: “ਕੈਕੇਈ, ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਕੂਸ਼ ਦੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਾ ਕੇ ਜੰਗਲ ਜਾਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ। ਉਹ ਨਾਜੁਕ, ਨੌਜਵਾਨ ਤੇ ਸਦਾ ਆਰਾਮ ਦੀ ਆਦੀ ਹੈ; ਮੇਰੇ ਗੁਰੂ ਨੇ ਠੀਕ ਆਖਿਆ—ਉਹ ਜੰਗਲ ਲਈ ਯੋਗ ਨਹੀਂ। ਉਹ, ਜੋ ਕਿਸੇ ਲਈ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ, ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਰਾਜਾ ਦੀ ਧੀ, ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਖੜੀ ਛਾਲਿਆਂ ਵਾਲਾ ਵਸਤ੍ਰ ਪਾਈ ਹੋਈ, ਬੇਸੁਧ ਜਿਹੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਭਿਖਾਰੀ ਹੋਵੇ। ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ ਇਹ ਛਾਲਿਆਂ ਵਾਲੇ ਕੱਪੜੇ ਉਤਾਰ ਦੇਵੇ; ਮੈਂ ਕਦੇ ਵੀ ਅਜਿਹਾ ਵਚਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ। ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਗਹਿਣੇ ਤੇ ਖਜ਼ਾਨਾ ਲੈ ਕੇ ਜੰਗਲ ਜਾਵੇ। ਮੈਂ, ਜੋ ਜੀਊਣ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ, ਇਕ ਕਠੋਰ ਵਚਨ ਦਿਤਾ ਤੇ ਉਸ ਤੇ ਕਾਇਮ ਰਿਹਾ; ਪਰ ਤੂੰ, ਬਚਪਨ ਵਿਚ, ਇਹ ਮੰਨ ਲਿਆ, ਪਰ ਇਹ ਤੈਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਸਾੜ ਨਾ ਦੇਵੇ, ਜਿਵੇਂ ਸੁੱਕੀ ਘਾਹ ਨੂੰ ਅੱਗ ਸਾੜ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਰਾਮ ਨੇ ਕਦੇ ਤੈਨੂੰ, ਹੇ ਪਾਪਣ, ਕੋਈ ਗਲਤ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਇਸ ਨਿਮਾਣੀ ਵਿਦੇਹੀ ਨੇ ਇੱਥੇ ਤੇਰਾ ਕੀ ਬਿਗਾੜਿਆ? ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਡਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹਰਣ ਵਾਂਗ ਖੁੱਲੀਆਂ ਹਨ, ਸੁਭਾਵ ਵਿਚ ਮਿੱਠੀ ਤੇ ਮਨ ਵਿਚ ਉੱਚੀ, ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ ਨੇ ਤੇਰਾ ਕੀ ਕਸੂਰ ਕੀਤਾ? ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ, ਹੇ ਪਾਪਣ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਵਨਵਾਸ ਭੇਜਣਾ ਹੀ ਤੇਰੇ ਲਈ ਕਾਫੀ ਸੀ। ਫਿਰ ਤੂੰ ਇਹ ਹੋਰ ਦੁਖਦਾਈ ਤੇ ਪਾਪੀ ਕੰਮ ਕਿਉਂ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈਂ? ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ, ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਮੰਗਿਆ ਸੀ, ਸਭ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿਚ, ਜਦ ਤੂੰ ਇੱਥੇ ਆਈ ਤੇ ਰਾਮ ਦੇ ਰਾਜਤਿਲਕ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ, ਵਚਨ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਹੁਣ, ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ, ਤੂੰ ਨਰਕ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਮੈਥਿਲੀ ਨੂੰ ਛਾਲਿਆਂ ਵਾਲੇ ਕੱਪੜੇ ਵਿਚ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈਂ। ਜਦ ਪਿਤਾ ਨੇ ਇੰਝ ਆਖਿਆ, ਤਾਂ ਰਾਮ, ਜੋ ਜੰਗਲ ਜਾਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਸੀ, ਨਿਵੀਂ ਮੱਥਾ ਟੇਕ ਕੇ, ਇਹ ਬਚਨ ਆਖਿਆ। “ਇਹ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਕੌਸਲਿਆ ਹੈ, ਧਰਮਵਤੀ ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ, ਉਮਰਦਾਰ ਤੇ ਉੱਚੀ ਕੁਲ ਵਾਲੀ; ਅਤੇ, ਪ੍ਰਭੂ, ਉਹ ਤੇਰਾ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਲਾਉਂਦੀ। ਹੇ ਵਰਦਾਨ ਦੇਣ ਵਾਲੇ, ਤੂੰ ਉਸਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਕਰ—ਹੁਣ ਉਹ ਮੇਰੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿਚ, ਦੁੱਖ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ, ਅਜਿਹਾ ਦੁੱਖ ਜੋ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਦੇਖਿਆ। ਤੂੰ, ਜੋ ਆਦਰਯੋਗ ਹੈਂ, ਉਸਦੀ ਸਾਂਭ ਕਰੀਂ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ ਦੇ ਗਮ ਵਿਚ ਮਰ ਨਾ ਜਾਵੇ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ, ਮੇਰੀ ਯਾਦ ਵਿਚ, ਸਿਰਫ਼ ਤੇਰੇ ਕਰਕੇ ਹੀ ਜੀਊਂਦੀ ਰਹੇਗੀ। ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਦੀ ਸਹਾਰਾ ਬਣ, ਜੋ ਇੰਦਰ ਦੀ ਪਤਨੀ ਵਾਂਗ ਹੈ ਤੇ ਹੁਣ ਦੁਖੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਜਦ ਮੈਂ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਹਾਂ, ਉਹ ਦੁਖ ਦੇ ਕਾਰਨ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਛੱਡ ਕੇ ਯਮਲੋਕ ਨਾ ਚਲੀ ਜਾਵੇ।” ਹੁਣ, ਮਹਾਨ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਵਿੱਚ ਉਨਤਾਲੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸੁਣ। ਪਰ ਜਦ ਰਾਜਾ ਨੇ ਰਾਮ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣੇ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਤਪਸਵੀ ਵਾਂਗ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਰਾਜਾ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਹੋਸ਼ ਗਵਾ ਬੈਠੇ। ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਤੜਪਦੇ ਹੋਏ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਨਾ ਤਾਂ ਰਾਘਵ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ, ਨਾ ਹੀ ਉਸਨੂੰ ਕੁਝ ਆਖਿਆ—ਉਸਦਾ ਮਨ ਦੁਖ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਕ ਪਲ ਲਈ, ਮਹਾਨ ਬਾਹਾਂ ਵਾਲਾ ਰਾਜਾ, ਦੁਖ ਵਿਚ ਡੁੱਬਾ, ਆਪਣੀ ਸੂਝ ਗਵਾ ਬੈਠਾ, ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਰਾਮ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦਾ ਰਿਹਾ। “ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਮੈ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਵੱਛੇ ਮਾਵਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਹੋਣਗੇ ਜਾਂ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇਗਾ; ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਸਬ ਕੁਝ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਆਇਆ, ਮੇਰੀ ਜਾਨ ਸਰੀਰ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦੀ; ਜਦ ਮੈਂ ਕੈਕੇਈ ਵਲੋਂ ਤੜਪ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਮੌਤ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ। ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਮੇਰਾ ਪੁੱਤ ਖੜਾ ਹੈ, ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਸੋਹਣੇ ਕੱਪੜੇ ਛੱਡ ਕੇ ਤਪਸਵੀ ਦਾ ਵਸਤ੍ਰ ਪਾ ਲਿਆ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਇਕ ਕੈਕੇਈ ਕਰਕੇ ਦੁਖੀ ਹਨ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਹੀ ਲਾਭ ਲਈ ਇਹ ਚਲਾਕੀ ਕਰ ਗਈ। ਇੰਝ ਆਖ ਕੇ, ਅੱਖਾਂ ਪਾਣੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ‘ਰਾਮ’ ਆਖ ਸਕਿਆ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਾ ਆਖ ਸਕਿਆ। ਪਰ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ, ਹੋਸ਼ ਵਿਚ ਆ ਕੇ, ਰਾਜਾ, ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਹੰਜੂਆਂ ਸਮੇਤ, ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਆਖਿਆ: “ਰਥ ਤਿਆਰ ਕਰ, ਵਧੀਆ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਲਿਆ ਆ; ਇਸ ਮਹਾਨ ਰਾਮ ਨੂੰ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਦੂਰ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਛੱਡ ਆ।” ਫਿਰ ਆਖਿਆ, “ਧਰਮ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚ ਇਹੀ ਫਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੁੱਤ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਵਲੋਂ ਜੰਗਲ ਵਾਸਤੇ ਭੇਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।” ਰਾਜੇ ਦੀ ਆਗਿਆ ਸੁਣ ਕੇ, ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਰਥ ਵਧੀਆ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਅਤੇ ਉਥੇ ਆ ਗਿਆ। ਰਥਬਾਨ ਨੇ, ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸਜਿਆ, ਵਧੀਆ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਰਥ ਲੈ ਕੇ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਸੂਚਿਤ ਕੀਤਾ। ਰਾਜਾ ਨੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਸਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਸੀ, ਇੱਕ ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ ਦੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਬੁਲਾਇਆ ਤੇ ਆਖਿਆ: “ਚਲ, ਸੀਤਾ ਲਈ ਵਧੀਆ ਵਸਤ੍ਰ ਤੇ ਮਹਾਨ ਗਹਿਣੇ ਲਿਆ, ਇੰਨੇ ਜੋ ਉਹ ਅਗਲੇ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਕਾਫੀ ਹੋਣ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਹ ਨੌਕਰ ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ ਵਿਚ ਗਿਆ, ਸਾਰਾ ਸਮਾਨ ਇਕੱਠਾ ਲਿਆਇਆ ਤੇ ਜਲਦੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਵਿਦੇਹੀ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੋਹਣੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ, ਜਦ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਚੱਲੀ, ਉਸਦੇ ਅੰਗ-ਅੰਗ ਚਮਕ ਉਠੇ।