ਜਦੋਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਲੋਕ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਗਏ, ਸਿਰਫ਼ ਰੁੱਖ ਹੀ ਬਚੇ, ਤਦ ਤੂੰ, ਕਈਕੇਈ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਖੜ੍ਹੀ ਹੋ ਕੇ, ਇਕੱਲੀ ਰਾਜ ਕਰੇਗੀ। ਪਰ ਜਿੱਥੇ ਰਾਮ ਰਾਜਾ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਰਾਜ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣਾ; ਜਿੱਥੇ ਰਾਮ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜੰਗਲ ਹੀ ਰਾਜ ਬਣ ਜਾਵੇਗਾ। ਭਰਤ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਵੱਲੋਂ ਨਾ ਦਿੱਤਾ ਰਾਜ ਲੈਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਉਹ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਪੁੱਤਰ ਵਜੋਂ ਰਹੇਗਾ, ਜੇ ਉਹ ਰਾਜਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ। ਤੂੰ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਆਸਮਾਨ ਤੱਕ ਚੜ੍ਹ ਜਾਵੇਂ, ਭਰਤ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਦੀ ਰੀਤ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਆਪਣੀ ਰੀਤ ਨਹੀਂ ਛੱਡੇਗਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਲਈ ਲਾਲਚ ਕਰਦਿਆਂ, ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਨਾਲ ਅਨਿਆਇ ਕੀਤਾ ਹੈ; ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਜੋ ਰਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾ ਕਰੇ। ਅੱਜ, ਕਈਕੇਈ, ਤੂੰ ਦੇਖੇਗੀ ਕਿ ਜਦ ਰਾਮ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ, ਪੰਛੀ ਅਤੇ ਰੁੱਖ ਵੀ ਉਸ ਵੱਲ ਹੋ ਜਾਣਗੇ। ਹੁਣ, ਰਾਣੀ, ਆਪਣੀ ਪੂਤ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਗਹਿਣੇ ਦੇ, ਉਸ ਦੀ ਚਾਲੀ ਉਤਾਰ ਦੇ; ਪਰ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਚਾਲੀ ਦੇਣੀ ਨਹੀਂ। ਰਾਮ ਦਾ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣਾ, ਕਈਕੇਈ, ਤੇਰੇ ਚੁਣਨ ਤੇ ਹੋਇਆ; ਪਰ ਉਹ, ਜੋ ਸਦਾ ਸਜੀ-ਸਵਾਰੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਰਾਘਵ ਦੇ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਹੇਗੀ। ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਨੂੰ ਚੰਗੇ ਰਥਾਂ, ਸੇਵਕਾਂ, ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਅਤੇ ਸਮਾਨ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਭੇਜ ਦੇ; ਉਹ ਤੇਰੇ ਵਾਅਦੇ ਨਾਲ ਬੰਨੀ ਨਹੀਂ। ਹੁਣ, ਅਠਠੀ ਚੈਪਟਰ ਸੁਣ। ਜਦੋਂ ਸੀਤਾ, ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਅਸੁਰੱਖਿਅਤ ਵਰਗਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੀ, ਚਾਲੀ ਪਹਿਨੀ, ਤਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਚੀਕ ਮਾਰੀ, "ਦਸ਼ਰਥ, ਤੈਨੂੰ ਸ਼ਰਮ ਆਵੇ!" ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਦਾ ਜੀਵਨ, ਧਰਮ ਤੇ ਇੱਜ਼ਤ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸਾ ਟੁੱਟ ਗਿਆ। ਇक्षਵਾਕੁ ਰਾਜਾ ਨੇ ਡੂੰਘੀ ਆਹ ਭਰੀ ਤੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਕਈਕੇਈ, ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਕੁਸ਼ਾ ਦੀ ਚਾਲੀ ਪਹਿਨ ਕੇ ਨਹੀਂ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।" ਉਹ ਨਾਜ਼ੁਕ, ਨੌਜਵਾਨ ਤੇ ਸਦਾ ਆਰਾਮ ਦੀ ਆਦੀ ਹੈ; ਮੇਰੇ ਗੁਰੂ ਨੇ ਸਹੀ ਕਿਹਾ, ਉਹ ਜੰਗਲ ਲਈ ਉਚਿਤ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਕਿਸੇ ਲਈ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ, ਇਹ ਤਪਸਵੀ, ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਰਾਜਾ ਦੀ ਧੀ; ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਖੜ੍ਹੀ, ਚਾਲੀ ਪਹਿਨੀ, ਉਹ ਬੇਸਮਝ ਜੱਟੀ ਵਰਗਾ ਦਿਸਦੀ ਹੈ। ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ ਚਾਲੀ ਪਹਿਨੀ ਛੱਡ ਦੇਵੇ; ਮੈਂ ਕਦੇ ਵੀ ਐਸਾ ਵਾਅਦਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਗਹਿਣੇ ਤੇ ਖਜਾਨਾ ਲੈ ਕੇ ਜੰਗਲ ਜਾਵੇ। ਮੈਂ, ਜੋ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅਯੋਗ ਹਾਂ, ਕਠੋਰ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ ਤੇ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ; ਪਰ ਤੂੰ, ਬਚਪਨ ਵਿਚ, ਇਹ ਮੰਨ ਲਿਆ; ਇਹ ਤੈਨੂੰ ਨਾ ਸਾੜੇ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਸੁੱਕੀ ਘਾਹ ਨੂੰ ਸਾੜਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਰਾਮ ਨੇ ਕਦੇ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਕੋਈ ਅਨਿਆਇ ਕੀਤਾ, ਕਈਕੇਈ, ਤਾਂ ਵੈਦੇਹੀ ਨੇ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਕਿਹੜਾ ਉਲਟ ਕੰਮ ਕੀਤਾ? ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਡਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹਿਰਣ ਵਰਗੀਆਂ ਹਨ, ਸੁਭਾਵ ਵਿਚ ਨਰਮ ਤੇ ਮਨ ਵਿਚ ਉੱਚੀ, ਉਹ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਕਿਹੜਾ ਨੁਕਸਾਨ ਕਰ ਸਕਦੀ? ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ, ਕਈਕੇਈ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਨਿਕਾਲਣਾ ਤੇਰੇ ਲਈ ਕਾਫੀ ਸੀ; ਪਰ ਤੂੰ ਹੋਰ ਦੁਖਦਾਇਕ ਤੇ ਪਾਪ ਕਰਮ ਕਿਉਂ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈਂ? ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ, ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਮੰਗਿਆ, ਸਭ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ, ਰਾਮ ਦੀ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਦੀ ਗੱਲ ਤੇ, ਵਾਅਦਾ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹਾਂ। ਹੁਣ, ਇਹ ਵਾਅਦੇ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੇ, ਤੂੰ ਮੈਥਿਲੀ ਨੂੰ ਚਾਲੀ ਪਹਿਨੀ ਦੇਖਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੀ ਹੈਂ, ਇਹ ਕਰਕੇ ਨਰਕ ਨੂੰ ਪਾਉਣੀ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈਂ। ਜਦ ਪਿਤਾ ਨੇ ਇਹ ਕਹਿਆ, ਰਾਮ, ਜੰਗਲ ਜਾਣ ਲਈ ਤਿਆਰ, ਸਿਰ ਝੁਕਾ ਕੇ, ਇਹ ਬੋਲਿਆ, "ਇਹ ਮੇਰੀ ਮਾਤਾ ਕੌਸ਼ਲਿਆ ਹੈ, ਧਰਮਵਾਨ ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ, ਉਮਰਦراز ਤੇ ਉੱਚੇ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੀ; ਅਤੇ, ਪ੍ਰਭੂ, ਉਹ ਤੈਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ। ਹੇ ਵਾਅਦੇ ਦੇਣ ਵਾਲੇ, ਤੂੰ ਉਸ ਦਾ ਸਤਕਾਰ ਕਰ, ਜੋ ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਬਗੈਰ, ਦੁੱਖ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਕਦੇ ਐਸਾ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ। ਤੂੰ, ਜੋ ਸਤਕਾਰਯੋਗ ਹੈਂ, ਉਸ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਕਰ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਮਰ ਨਾ ਜਾਵੇ; ਉਹ ਮੇਰੀ ਯਾਦ ਵਿਚ, ਤੇਰੇ ਕਾਰਨ ਹੀ ਜੀਵੇਗੀ। ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਮਾਤਾ, ਜੋ ਇੰਦਰ ਦੀ ਪਤਨੀ ਵਰਗੀ ਹੈ ਤੇ ਹੁਣ ਦੁੱਖੀ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਬਣ, ਤਾਂ ਜੋ ਮੈਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਆਤਮ-ਤਿਆਗ ਨਾ ਕਰੇ ਤੇ ਯਮ ਦੇ ਘਰ ਨਾ ਪਹੁੰਚ ਜਾਵੇ।" ਹੁਣ, ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੀ ਉਨਤ ਤੀਹਵੀਂ ਚੈਪਟਰ ਸੁਣ। ਜਦ ਰਾਜਾ ਨੇ ਰਾਮ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣੇ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਤਪਸਵੀ ਵਰਗਾ ਵੇਖਿਆ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ। ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਰਾਘਵ ਵੱਲ ਨਹੀਂ ਦੇਖਿਆ, ਨਾ ਹੀ, ਵੇਖ ਕੇ, ਉਸ ਨਾਲ ਕੁਝ ਬੋਲਿਆ; ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਦੁਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਕੁਝ ਪਲ ਲਈ, ਮਹਾਬਲੀ ਰਾਜਾ, ਦੁਖ ਵਿਚ ਡੁੱਬਿਆ, ਹੋਸ਼ ਗਵਾ ਬੈਠਾ, ਸਿਰਫ਼ ਰਾਮ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। "ਨਿਸਚਿਤ, ਮੈਂ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਵਾਰ ਬਛੜਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਵਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਜਾਂ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਦੁਖ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਹੋਵੇਗਾ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਆਇਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ, ਸਮਾਂ ਨਾ ਆਉਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਮੇਰੀ ਜਿੰਦ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦੀ; ਕਈਕੇਈ ਦੇ ਦੁਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਮੌਤ ਵੀ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ। ਮੈਂ, ਜਿਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ, ਅੱਗ ਵਰਗਾ ਚਮਕਦਾ ਹੋਇਆ, ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਵਧੀਆ ਵਸਤ੍ਰ ਛੱਡ ਕੇ ਤਪਸਵੀ ਦਾ ਲਿਵਾਸ ਪਹਿਨੀ ਹੈ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਇੱਕ ਕਈਕੇਈ ਕਰਕੇ ਦੁਖੀ ਹਨ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਲਾਭ ਲਈ ਇਹ ਚਲਾਕੀ ਵਰਤ ਰਹੀ ਹੈ।" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਹੋਸ਼ ਉੱਤੇ ਪੈ ਗਿਆ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ "ਰਾਮ" ਬੋਲ ਸਕਿਆ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਪਰ, ਕੁਝ ਪਲਾਂ ਬਾਅਦ, ਹੋਸ਼ ਵਿਚ ਆ ਕੇ, ਰਾਜਾ, ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਅੰਸੂ, ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਰਥ ਤਿਆਰ ਕਰ, ਵਧੀਆ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਜੋੜ, ਤੇ ਲੈ ਆ; ਇਸ ਮਹਾਨ ਰਾਮ ਨੂੰ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਦੂਰ, ਪਿੰਡਾਂ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾ।" ਮੈਂ ਸੋਚਦਾ ਹਾਂ, ਇਹ ਹੀ ਧਰਮਵਾਨਾਂ ਲਈ ਧਰਮ ਦਾ ਫਲ ਹੈ: ਕਿ ਇੱਕ ਉੱਚਾ ਵੀਰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਤੇ ਮਾਤਾ ਵੱਲੋਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਨਿਕਾਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਸੁਣ ਕੇ, ਸੁਮੰਤ੍ਰ, ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ, ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਰਥ ਜੋੜਿਆ ਤੇ ਉਥੇ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ, ਸੀਤਾ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਜਾਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ, ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ, ਆਹ-ਜੋੜ, ਤੇ ਪਿਤਾ-ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਵਿਦਾਈ—ਇਹ ਸਭ ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ।