ਵਾਲ੍ਮੀਕਿਰਾਮਾਯਣਮ੍

ਜਦੋਂ ਵੈਦੇਹੀ (ਸੀਤਾ) ਰਾਮ ਦੇ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਜਾਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋਈ, ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਆਯੋਧਿਆ ਛੱਡਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, “ਜੇ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਛੱਡਣਾ ਪੈਣਾ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਵੀ ਰਾਮ-ਸੀਤਾ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਜੰਗਲ ਚੱਲਾਂਗੇ।” ਰਾਘਵ (ਰਾਮ) ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਜਾਵੇਗਾ, ਉਥੇ ਰੱਖਵਾਲੇ, ਲੋਕ, ਰਾਜ, ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਸੇਵਕ ਵੀ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਚੱਲ ਪੈਣਗੇ। ਭਰਤ ਅਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਵੀ ਰਾਮ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਵਾਸ ਕਰਨਗੇ, ਛਾਲਿਆਂ ਵਾਲੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਕਕੁਤਸਥ (ਰਾਮ) ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ। ਫਿਰ ਧਰਤੀ ਤੇ ਲੋਕ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣਗੇ, ਸਿਰਫ ਰੁੱਖ ਹੀ ਬਚ ਜਾਣਗੇ, ਤੇ ਤੂੰ, ਕਈਕੇਈ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਖੜੀ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਰਾਜ ਕਰੇਗੀ। ਜਿੱਥੇ ਰਾਮ ਰਾਜਾ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਰਾਜ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ; ਜਿੱਥੇ ਰਾਮ ਵੱਸਦਾ, ਉਹ ਜੰਗਲ ਹੀ ਰਾਜ ਬਣ ਜਾਂਦਾ। ਭਰਤ ਰਾਜ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ, ਜੇਕਰ ਪਿਤਾ ਨੇ ਨਾ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ; ਉਹ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਪੁੱਤਰ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗਾ, ਜੇਕਰ ਉਹ ਰਾਜਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ। ਤੂੰ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਆਸਮਾਨ ਚ ਚੜ੍ਹ ਜਾਵੇਂ, ਭਰਤ ਆਪਣੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਦੀ ਰੀਤ ਨਹੀਂ ਛੱਡੇਗਾ। ਕਈਕੇਈ, ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਲਈ ਲਾਲਚ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਪੁੱਤਰ ਨਾਲ ਅਨਿਆਇ ਕੀਤਾ ਹੈ; ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਜੋ ਰਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰੀਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਅੱਜ ਤੂੰ ਦੇਖੇਗੀ, ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਜਾਵੇਗਾ, ਤਾਂ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ, ਪੰਛੀ, ਰੁੱਖ—all ਰਾਮ ਵੱਲ ਮੁੜ ਜਾਣਗੇ। ਕਈਕੇਈ, ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਪੂਤ (ਨੂੰਹ) ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਗਹਿਣੇ ਦੇ, ਛਾਲਿਆਂ ਵਾਲਾ ਵਸਤ੍ਰ ਹਟਾ ਦੇ; ਪਰ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਨੇ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਵਸਤ੍ਰ ਨਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ। ਤੂੰ ਕੇਕੈ ਦੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਹੋ ਕੇ, ਰਾਮ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਾਸ ਲਈ ਚੁਣਿਆ, ਪਰ ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਜੀ-ਸਵਾਰੀ ਹੋ ਕੇ ਰਾਘਵ ਦੇ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਹੇਗੀ। ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਨੂੰ ਵਧੀਆ ਰਥਾਂ, ਸੇਵਕਾਂ, ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਅਤੇ ਸਮਾਨਾਂ ਨਾਲ ਭਜਾ ਦੇ; ਉਹ ਤੇਰੇ ਵਰਤਾਨੇ ਦੀ ਬਾਂਹ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਹੁਣ, ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੀ ਅਠਤੀ ਚਪਟਰ ਸੁਣੋ। ਜਦੋਂ ਸੀਤਾ, ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਅਸੁਰੱਖਿਅਤ ਜਾਪਦੀ, ਛਾਲਿਆਂ ਵਾਲਾ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦੇ ਹਨ, “ਦਸ਼ਰਥ, ਤੈਨੂੰ ਸ਼ਰਮ ਆਵੇ!” ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਇਹ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਜੀਵਨ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਇਜ਼ਤ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹਾਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਰਾਜਾ ਗਹਿਰੀ ਆਹ ਭਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਕਈਕੇਈ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, “ਕਈਕੇਈ, ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਕੂਸ਼ਾ ਘਾਸ ਦੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨ ਕੇ ਜੰਗਲ ਨਹੀਂ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਉਹ ਨਾਜ਼ੁਕ, ਨੌਜਵਾਨ ਅਤੇ ਆਰਾਮ ਦੀ ਆਦੀ ਹੈ; ਮੇਰੇ ਆਚਾਰਯ ਨੇ ਸਚ ਕਿਹਾ ਸੀ, ਉਹ ਜੰਗਲ ਲਈ ਉਪਯੋਗੀ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਕਿਸੇ ਲਈ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ, ਇਹ ਸੰਨਿਆਸੀ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ, ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਖੜੀ ਛਾਲਿਆਂ ਵਾਲਾ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨ ਕੇ, ਬੇਹੋਸ਼ ਜਾਪਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਭਟਕਦੀ ਜਟਾਧਾਰੀ ਹੋਵੇ।” “ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ ਇਹ ਛਾਲਿਆਂ ਵਾਲਾ ਵਸਤ੍ਰ ਉਤਾਰ ਦੇ; ਮੈਂ ਕਦੇ ਐਸਾ ਵਚਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ। ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਜੰਗਲ ਆਪਣੇ ਮਨ ਅਨੁਸਾਰ ਜਾਵੇ, ਆਪਣੇ ਗਹਿਣੇ ਤੇ ਖਜਾਨਾ ਲੈ ਕੇ। ਮੈਂ, ਜੋ ਜੀਵਨ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ, ਕਠੋਰ ਵਚਨ ਕਹਿ ਕੇ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ; ਪਰ ਤੂੰ, ਬਚਪਨ ਵਿਚ, ਇਹ ਮੰਨਿਆ—ਇਹ ਤੈਨੂੰ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਸਾੜ ਨਾ ਦੇਵੇ।” “ਜੇਕਰ ਰਾਮ ਨੇ ਕਦੇ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਕੋਈ ਉਲਟ-ਸਲਟ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਵੈਦੇਹੀ ਨੇ ਇਥੇ ਤੈਨੂੰ ਕੀ ਹਾਨੀ ਪਹੁੰਚਾਈ ਹੈ? ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਡਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹਿਰਨ ਵਾਂਗ ਵੱਡੀਆਂ ਹਨ, ਸੁਭਾਵ ਵਿੱਚ ਨਰਮ ਤੇ ਮਨ ਵਿਚ ਉੱਚੀ; ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ ਨੇ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਕੀ ਵਿਅਰਥ ਕੀਤਾ?” “ਕਈਕੇਈ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਵਨਵਾਸ ਦੇਣਾ ਹੀ ਤੇਰੇ ਲਈ ਕਾਫੀ ਸੀ; ਤੂੰ ਹੋਰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਅਤੇ ਪਾਪੀ ਕੰਮ ਕਿਉਂ ਕਰਦੀ ਹੈ? ਜਦ ਤੂੰ ਰਾਮ ਦੇ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਕੇ ਇੱਥੇ ਆਈ ਸੀ, ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਮੰਗ ਅੱਗੇ ਸਭ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵਚਨ ਦੇ ਚੁੱਕਾ ਹਾਂ। ਹੁਣ, ਇਹ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਰਕੇ, ਤੂੰ ਮੈਥਿਲੀ ਨੂੰ ਛਾਲਿਆਂ ਵਾਲਾ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨਾ ਕੇ, ਨਰਕ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।” ਇਸ ਸਮੇਂ, ਰਾਮ, ਜੰਗਲ ਵਾਸ ਲਈ ਤਿਆਰ, ਆਪਣੇ ਮੱਥਾ ਝੁਕਾ ਕੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, “ਇਹ ਮੇਰੀ ਮਾਤਾ ਕੌਸ਼ਲਿਆ ਹੈ—ਧਰਮਵਾਨ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ, ਉਮਰਦਾਰ ਤੇ ਉੱਚੇ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੀ; ਅਤੇ, ਮੈਰੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਉਹ ਤੁਹਾਡੀ ਨਿੰਦਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ।” “ਵਰਦਾਨ ਦੇਣ ਵਾਲੇ, ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰੋ—ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਬਿਨਾ, ਦੁੱਖ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ, ਪਹਿਲਾਂ ਅਜਿਹਾ ਦੁੱਖ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ। ਤੁਸੀਂ, ਜੋ ਆਦਰਨੀਯ ਹੋ, ਉਸ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰੋ, ਤਾਂ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਮਰ ਨਾ ਜਾਵੇ; ਉਹ ਮੇਰੀ ਯਾਦ ਵਿਚ, ਤੁਹਾਡੇ ਕਰਕੇ ਹੀ ਜੀਵੇਗੀ।” “ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੀ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਸਹਾਰਾ ਦਿਓ, ਜੋ ਇੰਦਰ ਦੀ ਪਤਨੀ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਹੁਣ ਦੁੱਖੀ ਹੋਈ, ਤਾਂ ਕਿ ਜਦ ਮੈਂ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਰਹਾਂ, ਉਹ ਦੁੱਖ-ਦਰਦ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਛੱਡ ਕੇ ਯਮ ਦੇ ਘਰ ਨਾ ਚਲੀ ਜਾਵੇ।” ਹੁਣ, ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੀ ਉਨਤਾਲੀ ਚਪਟਰ ਸੁਣੋ। ਜਦ ਰਾਜਾ ਨੇ ਰਾਮ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣੀ, ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਸੰਨਿਆਸੀ ਵਸਤ੍ਰ ਵਿਚ ਵੇਖਿਆ, ਰਾਜਾ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਹੋਸ਼ ਖੋ ਬੈਠੇ। ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਰਾਜਾ ਰਾਘਵ ਵੱਲ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਉਸਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਕੁਝ ਬੋਲਦਾ, ਮਨ 'ਚ ਰਾਮ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ। ਇਕ ਪਲ ਲਈ, ਵੱਡੇ ਬਾਂਹ ਵਾਲਾ ਰਾਜਾ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਮੁੜ ਹੋਸ਼ ਗੁਆ ਬੈਠਾ, ਰਾਮ ਦੀ ਹੀ ਚਿੰਤਾ ਕਰਦਾ। ਉਹ ਸੋਚਦਾ, “ਸ਼ਾਇਦ ਮੈਂ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਵੱਢਿਆਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕੀਤਾ, ਜਾਂ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਹਾਨੀ ਪਹੁੰਚਾਈ; ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਸਭ ਮੈਨੂੰ ਮਿਲਿਆ।” “ਫਿਰ ਵੀ, ਸਮਾਂ ਆਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੇਰੀ ਜਿੰਦ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦੀ; ਕਈਕੇਈ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਪੀੜਤ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਮੌਤ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ। ਮੈਂ, ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ, ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾਰ, ਵਧੀਆ ਵਸਤ੍ਰ ਛੱਡ ਕੇ ਸੰਨਿਆਸੀ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨੇ ਖੜਾ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ—” “ਇਹ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਇਕ ਕਈਕੇਈ ਕਰਕੇ ਦੁੱਖੀ ਹੋਏ ਹਨ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਲਾਭ ਲਈ, ਧੋਖਾ ਵਰਤ ਰਹੀ ਹੈ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਖ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਦੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ, ਉਹ ਸਿਰਫ “ਰਾਮ” ਆਖ ਸਕਿਆ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਾ ਬੋਲ ਸਕਿਆ। ਪਰ, ਥੋੜੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ, ਹੋਸ਼ ਮੁੜ ਆਉਣ ਤੇ, ਰਾਜਾ, ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ, ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਆਖਦਾ ਹੈ...