ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਚਰਚਾ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ ਕਿ ਵਿਆਹ ਹੋਏ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਰਗੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਸਮਝ ਕੇ, ਧਰਤੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇਗਾ। ਹੁਣ, ਜਦੋਂ ਵੈਦੇਹੀ (ਸੀਤਾ) ਰਾਮ ਦੇ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਅਗਰ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਛੱਡਣਾ ਪਏ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਵੀ ਰਾਮ-ਸੀਤਾ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਜੰਗਲ ਚੱਲ ਪਏंगे। ਰਾਘਵ (ਰਾਮ) ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਰਾਜ ਦੇ ਰੱਖਵੇ, ਲੋਕ, ਸ਼ਹਿਰ, ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਨੌਕਰ ਵੀ ਉਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲ ਪਏंगे। ਭਰਤ ਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਵੀ, ਬਰਖਾ ਦੇ ਕਪੜੇ ਪਾ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਕਕੁਤਸਥ (ਰਾਮ) ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣਗੇ। ਫਿਰ, ਜਦੋਂ ਧਰਤੀ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ ਤੇ ਸਿਰਫ ਰੁੱਖ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਣਗੇ, ਤੂੰ (ਕੈਕੇਈ) ਲੋਕ-ਭਲਾਈ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਖੜੀ ਹੋ ਕੇ, ਇਕੱਲੀ ਹੀ ਰਾਜ ਕਰੇਗੀ। ਜਿੱਥੇ ਰਾਮ ਰਾਜਾ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਰਾਜ ਨਹੀਂ; ਜਿੱਥੇ ਰਾਮ ਵੱਸਦਾ, ਉਹ ਜੰਗਲ ਹੀ ਰਾਜ ਬਣ ਜਾਵੇਗਾ। ਭਰਤ ਤਾਂ ਉਹ ਧਰਤੀ ਰਾਜ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਜੋ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ, ਅਤੇ ਜੇ ਉਹ ਰਾਜਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਪੁੱਤਰ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗਾ। ਚਾਹੇ ਤੂੰ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਅਕਾਸ਼ ਤੱਕ ਚੜ੍ਹ ਜਾਵੇਂ, ਪਰ ਜੋ ਆਪਣੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਦੇ ਆਚਰਨ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹੋਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗਾ। ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਲਈ ਲਾਲਚ ਕਰ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਪੁੱਤਰ ਨਾਲ ਬੁਰਾ ਕੀਤਾ ਹੈ; ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੀ ਰਾਮ ਨੂੰ ਅਰਪਿਤ ਨਹੀਂ। ਅੱਜ, ਕੈਕੇਈ, ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਜਾਵੇਗਾ, ਤੂੰ ਵੇਖੇਗੀ ਕਿ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ, ਪੰਛੀ, ਰੁੱਖ—all ਰਾਮ ਵੱਲ ਹੀ ਮੋੜ ਲੈਣਗੇ। ਫਿਰ, ਰਾਣੀ, ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਪਤਨੂ (ਸੀਤਾ) ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਗਹਿਣੇ ਦੇ, ਬਰਖਾ ਵਾਲਾ ਕਪੜਾ ਹਟਾ ਦੇ; ਪਰ ਵਸੀਸ਼ਠ ਨੇ ਉਸ ਕਪੜੇ ਨੂੰ ਦੇਣ ਤੋਂ ਮਨ੍ਹਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਨਹੀਂ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਕੈਕੇਈ, ਕੇਕਯ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦੀ ਧੀ, ਰਾਮ ਦੀ ਜੰਗਲ-ਵਾਸੀ ਲਈ ਹੀ ਚੁਣੀ ਹੈ; ਪਰ ਉਹ, ਸਦਾ ਸਜੀ-ਸੰਵਰੀ, ਰਾਘਵ ਦੇ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਹੇਗੀ। ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਵਾਹਨਾਂ ਤੇ ਨੌਕਰਾਂ ਨਾਲ, ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਪੜੇ ਤੇ ਸਜਾਵਟਾਂ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਜਾਣ ਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਤੇਰੀ ਮੰਗੀ ਹੋਈ ਵਰਤ ਤੋਂ ਬੰਨ੍ਹੀ ਨਹੀਂ। ਹੁਣ, ਚੜ੍ਹਤੀ-ਅਠਤੀਸਵੀਂ ਅਧਿਆਇ ਸੁਣੋ। ਜਦੋਂ ਸੀਤਾ, ਰਖੀ ਹੋਈ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਅਣਰਖੀ ਜਿਹਾ ਬਰਖਾ ਦਾ ਕਪੜਾ ਪਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਆਵਾਜ਼ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ, "ਸ਼ਰਮ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਦਸ਼ਰਥ!" ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਇਹ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਜੀਵਨ, ਧਰਮ ਤੇ ਆਪਣੀ ਇਜ਼ਤ 'ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਗੁਆ ਬੈਠਾ। ਇਕਸ਼ਵਾਕੂ ਰਾਜਾ ਨੇ ਡੂੰਘੀ ਆਹ ਭਰੀ ਤੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਕੈਕੇਈ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਕੈਕੇਈ, ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਕੁਸ਼ਾ ਦੇ ਕਪੜੇ ਪਾ ਕੇ ਨਹੀਂ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।" ਉਹ ਨਾਜੁਕ, ਨੌਜਵਾਨ ਤੇ ਸਦਾ ਆਰਾਮ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਹੈ; ਮੇਰੇ ਅਧਿਆਪਕ ਨੇ ਸੱਚ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਜੰਗਲ ਲਈ ਉਚਿਤ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਤਪਸਵੀ, ਵਧੀਆ ਰਾਜਾ ਦੀ ਧੀ, ਕਿਸੇ ਲਈ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ; ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਖੜੀ ਹੋਈ, ਬਰਖਾ ਪਾ ਕੇ, ਬੇਸੁਧ ਜਿਹਾ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਭਟਕਦਾ ਤਪਸਵੀ। ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ ਇਹ ਬਰਖਾ ਦੇ ਕਪੜੇ ਉਤਾਰ ਦੇਵੇ; ਮੈਂ ਕਦੇ ਅਜਿਹਾ ਵਰਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਮਤਾਬਕ, ਆਪਣੇ ਗਹਿਣੇ ਤੇ ਖਜਾਨਾ ਲੈ ਕੇ ਜੰਗਲ ਜਾਵੇ। ਮੈਨੂੰ, ਜੋ ਜੀਵਨ ਯੋਗ ਨਹੀਂ, ਨੇ ਕਠੋਰ ਵਰਤ ਕੀਤਾ ਤੇ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ। ਪਰ ਤੂੰ, ਬਚਪਨ ਵਿਚ, ਇਹ ਮੰਨਿਆ; ਇਹ ਤੈਨੂੰ ਨਾ ਸਾੜ ਦੇਵੇ, ਜਿਵੇਂ ਸੁੱਕੀ ਘਾਹ ਨੂੰ ਅੱਗ ਸਾੜ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਰਾਮ ਨੇ ਕਦੇ ਤੈਨੂੰ, ਕੈਕੇਈ, ਕੋਈ ਗਲਤ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਇਹ ਨਿਮਣੀ ਵੈਦੇਹੀ ਨੇ ਇੱਥੇ ਤੇਰਾ ਕੀ ਵਿਗਾੜਿਆ? ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ, ਡਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹਿਰਣ ਵਾਂਗ ਵੱਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ, ਨਰਮ ਸੁਭਾਵ ਤੇ ਉੱਚ ਮਨ ਵਾਲੀ, ਤੇਰਾ ਕੀ ਵਿਗਾੜ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਨਿਸਚਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਕੈਕੇਈ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਵਨ-ਵਾਸ ਦੇਣਾ ਹੀ ਤੇਰੇ ਲਈ ਕਾਫੀ ਸੀ; ਫਿਰ ਇਹ ਹੋਰ ਦੁਖਦਾਈ ਤੇ ਪਾਪੀ ਕੰਮ ਕਿਉਂ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ? ਮੈਂ ਤਾਂ, ਤੇਰੀ ਮੰਗ ਮੁਤਾਬਕ, ਸਭ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ, ਰਾਮ ਦੇ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਕੇ, ਵਾਅਦਾ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹਾਂ। ਹੁਣ, ਇਹ ਵਾਅਦੇ ਤੋਂ ਵੱਧ, ਤੂੰ ਮੈਥਿਲੀ ਨੂੰ ਬਰਖਾ ਦੇ ਕਪੜੇ ਪਾ ਕੇ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਨਰਕ ਜਾਵੇਂਗੀ। ਜਦੋਂ ਪਿਤਾ ਜੀ ਐਸਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਰਾਮ, ਜੋ ਜੰਗਲ ਜਾਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੈ, ਸਿਰ ਝੁਕਾ ਕੇ, ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਆਖਦਾ ਹੈ: "ਇਹ ਮੇਰੀ ਮਾਤਾ ਕੌਸਲਿਆ ਹੈ, ਧਰਮਵਾਨ ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ, ਉਮਰਦਾਰ ਤੇ ਉੱਚ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੀ; ਤੇ, ਪ੍ਰਭੂ, ਉਹ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ।" "ਵਰਤ ਦੇਣ ਵਾਲੇ, ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਦੀ ਇਜ਼ਤ ਕਰੋ—ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਵਿਹੂਣ ਹੋ ਕੇ, ਦੁਖ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ, ਅਜਿਹਾ ਦੁਖ ਜਿਸਦਾ ਕਦੇ ਅਨੁਭਵ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਤੁਸੀਂ, ਜੋ ਆਦਰਯੋਗ ਹੋ, ਉਸ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰੋ, ਤਾਂ ਕਿ ਉਹ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਦੁਖ ਵਿਚ ਮਰ ਨਾ ਜਾਵੇ; ਉਹ ਮੇਰੇ ਯਾਦ ਵਿਚ, ਤੁਹਾਡੇ ਕਾਰਨ ਹੀ ਜੀਵੇਗੀ।" "ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੀ ਮਾਤਾ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰੋ, ਜੋ ਇੰਦਰ ਦੀ ਪਤਨੀ ਵਾਂਗ ਹੈ ਤੇ ਹੁਣ ਦੁਖੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਕਿ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਹਾਂ, ਉਹ ਦੁਖ-ਵਿੱਚ-ਘਸ ਕੇ, ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਛੱਡ ਕੇ ਯਮ ਦੇ ਘਰ ਨਾ ਚਲੀ ਜਾਵੇ।" ਹੁਣ, ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕੰਡ ਦੀ ਉਨਤਤੀ-ਉਨਤਾਲੀਸਵੀਂ ਅਧਿਆਇ ਸੁਣੋ। ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਨੇ ਰਾਮ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣੀਆਂ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਤਪਸਵੀ ਵਾਂਗ, ਬਰਖਾ ਦੇ ਕਪੜੇ ਪਾਏ ਵੇਖਿਆ, ਰਾਜਾ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਏ। ਦੁਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਰਾਘਵ ਵੱਲ ਨਾ ਵੇਖਿਆ, ਨਾ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਕੁਝ ਆਖਿਆ; ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਦੁਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਕ ਪਲ ਲਈ, ਮਹਾ-ਬਾਹੂ ਰਾਜਾ, ਦੁਖ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਕੇ, ਹੋਸ਼ ਗੁਆ ਬੈਠਾ, ਸਿਰਫ ਰਾਮ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ। "ਨਿਸਚਿਤ, ਮੈਂ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਵਾਰ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਵਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇਗਾ ਜਾਂ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਦੁਖ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਹੋਵੇਗਾ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ।" "ਫਿਰ ਵੀ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਆਇਆ, ਮੇਰੀ ਜਿੰਦ ਮੇਰੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਛੱਡਦੀ ਨਹੀਂ; ਕੈਕੇਈ ਦੀ ਪੀੜਾ ਨਾਲ, ਮੌਤ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ।" "ਮੈਂ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ, ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ, ਖੜਾ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਧੀਆ ਕਪੜੇ ਛੱਡ ਕੇ ਤਪਸਵੀ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲਿਆ—" "—ਇਹ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਇਕੱਲੀ ਕੈਕੇਈ ਕਰਕੇ ਦੁਖੀ ਹਨ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਲਾਭ ਲਈ, ਚਲਾਕੀ ਨਾਲ ਇਹ ਸਭ ਕੀਤਾ।" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਦੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅੰਜੂਆਂ ਨਾਲ ਬੇਕਾਬੂ ਹੋ ਗਈਆਂ; ਉਹ ਸਿਰਫ 'ਰਾਮ' ਆਖ ਸਕਿਆ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਆਖਣ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਦੁਖ, ਵਿਛੋੜਾ ਤੇ ਰਾਮ-ਸੀਤਾ ਦੀ ਜੰਗਲ-ਵਾਸੀ ਦੀ ਤਿਆਰੀ, ਹਰ ਕਿਸੇ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਝੰਝੋੜ ਰਹੀ ਸੀ।