ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਆਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਘਟ ਰਹੀ ਹੈ। ਰਾਣੀ ਕੈਕੇਈ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਲੋਕ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਸੀਤਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਹੀ ਆਚਰਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ, ਰਾਣੀ। ਸੀਤਾ ਇਥੇ ਹੀ ਰਾਮ ਦੇ ਲਈ ਆਪਣਾ ਧਰਮ ਨਿਭਾਏਗੀ।" ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵਿਆਹ ਹੋਏ ਹਰ ਪਤੀ ਲਈ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਆਤਮਾ ਵਰਗੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਰਾਮ, ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਆਪ ਸਮਝ ਕੇ, ਧਰਤੀ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰੇਗਾ। ਹੁਣ, ਜਦੋਂ ਵੈਦੇਹੀ ਰਾਮ ਦੇ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਸੀਂ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਜਾਵਾਂਗੇ, ਜੇ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਛੱਡਣਾ ਪੈ ਗਿਆ। ਰਾਘਵ ਰਾਮ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਰਾਜ ਦੇ ਰਖਵੇ, ਨਾਗਰਿਕ, ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਸੇਵਕ ਵੀ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਭਰਤ ਅਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਵੀ ਛਾਲਾ ਪਹਿਨ ਕੇ, ਰਾਮ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣਗੇ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਉਹ ਉਥੇ ਵਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦ ਧਰਤੀ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਸਿਰਫ਼ ਦਰੱਖਤ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਣ, ਤੂੰ, ਕੈਕੇਈ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਖੜੀ ਹੋ ਕੇ, ਇਕੱਲੀ ਰਾਜ ਕਰੇਗੀ। ਪਰ ਉਹ ਰਾਜ ਨਹੀਂ, ਜਿੱਥੇ ਰਾਮ ਰਾਜਾ ਨਹੀਂ; ਜਿੱਥੇ ਰਾਮ ਵਾਸ ਕਰੇ, ਉਹ ਜੰਗਲ ਹੀ ਰਾਜ ਬਣ ਜਾਵੇਗਾ। ਭਰਤ ਨੂੰ ਉਹ ਧਰਤੀ ਰਾਜ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦੀ, ਜੋ ਪਿਤਾ ਨੇ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ, ਨਾ ਹੀ ਉਹ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਪੁੱਤਰ ਵਜੋਂ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ, ਜੇ ਉਹ ਰਾਜਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ। ਤੂੰ ਭਾਵੇਂ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਅਸਮਾਨ ਤੱਕ ਚੜ੍ਹ ਜਾਵੇਂ, ਪਰ ਜੋ ਆਪਣੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਦੇ ਆਚਰਨ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਉਲਟ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਲਈ ਲਾਲਚ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਪੁੱਤਰ ਨਾਲ ਅਨਿਆਇ ਕੀਤਾ ਹੈ; ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੀ ਐਸਾ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਰਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾ ਕਰਦਾ ਹੋਵੇ। ਅੱਜ, ਕੈਕੇਈ, ਤੂੰ ਵੇਖੇਗੀ ਕਿ ਜਦ ਰਾਮ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜਾਨਵਰ, ਪੰਛੀ, ਦਰੱਖਤ—all ਰਾਮ ਵੱਲ ਮੋੜਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ, ਰਾਣੀ, ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਪੂਤ-ਵਧੂ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਗਹਿਣੇ ਦੇ, ਛਾਲਾ ਵਾਲਾ ਵਸਤ੍ਰ ਹਟਾ ਦੇ; ਪਰ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਨੇ ਉਹ ਛਾਲਾ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਦੇਣ ਤੋਂ ਮਨਾਹੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਕੈਕੇਈ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਇਕੱਲਾ ਰਹਿਣਾ, ਇਹ ਤੇਰੀ ਚੋਣ ਹੈ; ਪਰ ਸੀਤਾ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਜੀ-ਸਵਾਰੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਰਾਘਵ ਦੇ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸੇਗੀ। ਰਾਜ-ਕੁਮਾਰੀ ਨੂੰ ਵਧੀਆ ਰਥਾਂ, ਸੇਵਕਾਂ, ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਅਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਵਿਵਸਥਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਭੇਜ; ਉਹ ਤੇਰੇ ਵਚਨ ਦੇ ਬੰਨ੍ਹੇ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਵੇਲੇ, ਜਦ ਸੀਤਾ, ਰਖਿਆਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਅਣਰਖਿਆਤ ਜਿਹੀ, ਛਾਲਾ ਵਾਲਾ ਵਸਤ੍ਰ ਪਾ ਰਹੀ ਸੀ, ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਚੀਲ ਪਏ, "ਸ਼ਰਮ ਆਵੇ ਦਸ਼ਰਥ!" ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਇਸ ਵਿਲਾਪ ਤੋਂ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਮਨ ਜੀਵਨ, ਧਰਮ ਤੇ ਆਪਣੀ ਇਜ਼ਤ 'ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਖੋ ਬੈਠਾ। ਇਕਸ਼ਵਾਕੂ ਰਾਜਾ ਡੂੰਘਾ ਸਾਹ ਲੈ ਕੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਕੈਕੇਈ ਨੂੰ ਆਖਦਾ ਹੈ, "ਕੈਕੇਈ, ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਕੁਸ਼ਾ-ਘਾਸ ਦਾ ਵਸਤ੍ਰ ਪਾ ਕੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।" ਉਹ ਨਾਜ਼ੁਕ, ਨੌਜਵਾਨ ਅਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਰਾਮ ਦੀ ਆਦੀ ਹੈ; ਮੇਰੇ ਗੁਰੂ ਨੇ ਸਚ ਆਖਿਆ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਜੰਗਲ ਲਈ ਉਚਿਤ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਕਿਸੇ ਲਈ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ, ਇਹ ਵਿਰਕਤ ਰਾਜ-ਕੁਮਾਰੀ; ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਖੜੀ, ਛਾਲਾ ਪਾ ਕੇ, ਉਹ ਬੇਸੁਧ ਜਿਹੀ ਲਗਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਘੁੰਮਣ ਵਾਲੀ ਸੰਨਿਆਸੀ। ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ ਇਹ ਛਾਲਾ ਵਾਲਾ ਵਸਤ੍ਰ ਛੱਡ ਦੇਵੇ; ਮੈਂ ਕਦੇ ਵੀ ਐਸਾ ਵਚਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ। ਰਾਜ-ਕੁਮਾਰੀ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਮਨ ਚਾਹੇ, ਗਹਿਣਿਆਂ ਤੇ ਧਨ ਨਾਲ ਜਾਵੇ। ਮੈਂ, ਜੋ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅਯੋਗ ਹਾਂ, ਕਠੋਰ ਵਚਨ ਲਿਆ ਤੇ ਨਿਭਾਇਆ; ਪਰ ਤੂੰ, ਬਚਪਨ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਹੈ—ਇਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਨਾ ਸਾੜੀ। ਜੇ ਰਾਮ ਨੇ ਕਦੇ ਤੇਰੇ ਨਾਲ, ਕੈਕੇਈ, ਕੋਈ ਉਲਟ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵੈਦੇਹੀ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਇੱਥੇ ਕੀ ਹਾਨੀ ਪਹੁੰਚਾਈ ਹੈ? ਵੱਡੀਆਂ, ਡਰ-ਭਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ, ਨਰਮ ਸੁਭਾਵ ਤੇ ਮਹਾਨ ਮਨ ਵਾਲੀ ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਕੀ ਦੁੱਖ ਦਿੱਤਾ? ਕੈਕੇਈ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਵਨਵਾਸ ਭੇਜਣਾ ਹੀ ਤੇਰੇ ਲਈ ਕਾਫੀ ਸੀ; ਫਿਰ, ਤੂੰ ਇਹ ਹੋਰ ਦਯਨੀਆ ਤੇ ਪਾਪ ਕਰਮ ਕਿਉਂ ਕਰਦੀ ਹੈਂ? ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ, ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਮੰਗਿਆ ਸੀ, ਸਭ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਰਾਮ ਦੀ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਦੀ ਗੱਲ ਤੇ ਵਚਨ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਹੁਣ, ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਰਕੇ, ਤੂੰ ਨਰਕ ਨੂੰ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈਂ, ਜਦ ਤੂੰ ਮੈਥਿਲੀ ਨੂੰ ਛਾਲਾ-ਕਲਾਫ ਵਿਚ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈਂ। ਜਦ ਪਿਤਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੋਲਿਆ, ਤਾਂ ਰਾਮ, ਜੰਗਲ ਜਾਣ ਲਈ ਤਿਆਰ, ਨਤ ਮਸਤਕ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਆਖਦਾ ਹੈ, "ਇਹ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਕੌਸ਼ਲਿਆ ਹੈ, ਧਰਮਵਾਨ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ, ਉਮਰਦਾਰ ਤੇ ਉੱਚ ਆਚਰਨ ਵਾਲੀ; ਅਤੇ, ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ, ਉਹ ਤੁਹਾਡੇ ਉੱਤੇ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਲਾਉਂਦੀ।" "ਵਚਨ ਦੇਣ ਵਾਲੇ, ਹੁਣ, ਮੈਨੂੰ ਵਿਛੜ ਕੇ, ਉਹ ਅਜਿਹੇ ਦੁੱਖ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਦਾ ਉਸ ਨੇ ਕਦੇ ਅਨੁਭਵ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ; ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਦੀ ਇਜ਼ਤ ਕਰੋ। ਤੁਸੀਂ, ਜੋ ਆਦਰਯੋਗ ਹੋ, ਉਸ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਕਰੋ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਮਰ ਨਾ ਜਾਵੇ; ਮੇਰੇ ਲਈ ਸੋਚ ਕੇ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਤੁਹਾਡੇ ਕਾਰਨ ਜੀਵੇਗੀ।" "ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੀ ਮਾਂ, ਜੋ ਇੰਦਰ ਦੀ ਪਤਨੀ ਵਰਗੀ ਹੈ ਅਤੇ ਹੁਣ ਦੁੱਖੀ ਹੈ, ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਕਰੋ, ਤਾਂ ਜੋ ਮੈਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਮਰ ਨਾ ਜਾਵਾਂ ਤੇ ਉਹ ਯਮ ਦੇ ਘਰ ਨਾ ਚਲੀ ਜਾਵੇ।" ਹੁਣ, ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਮਹਾਨ ਰਾਮਾਯਣ ਦੀ ਉਨਤਿ ਤੇ ਉਨਤਿ, ਉਨਤਿ ਅਧਿਆਇ ਸੁਣੋ। ਜਦ ਰਾਜਾ ਨੇ ਰਾਮ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣੇ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਨਿਆਸੀ ਦੇ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੇਖਿਆ, ਰਾਜਾ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਹੋਸ਼ ਖੋ ਬੈਠੇ। ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਰਾਘਵ ਵੱਲ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ, ਨਾ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਕੁਝ ਬੋਲਿਆ; ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਕ ਪਲ ਲਈ, ਮਹਾਨ ਬਾਹਾਂ ਵਾਲਾ ਰਾਜਾ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਹੋਸ਼ ਗਵਾ ਬੈਠਾ, ਰਾਮ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਾ। "ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਮੈਂ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਵਾਰ ਗਾਂਵਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਜਾਂ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇਗਾ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਆਇਆ ਹੈ।" "ਫਿਰ ਵੀ, ਸਮਾਂ ਆਇਆ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਮੇਰੀ ਜਿੰਦ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦੀ; ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਦੁੱਖ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਮੌਤ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ।" "ਮੈਂ, ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ, ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ, ਉੱਚੇ ਵਸਤ੍ਰ ਛੱਡ ਕੇ ਸੰਨਿਆਸੀ ਵਸਤ੍ਰ ਪਾ ਕੇ ਖੜਾ ਦੇਖਦਾ ਹਾਂ—" "—ਇਹ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਇੱਕ ਕੈਕੇਈ ਕਰਕੇ ਦੁੱਖੀ ਹਨ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਫਾਇਦੇ ਲਈ, ਧੋਖੇ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਲੈ ਕੇ, ਇਹ ਸਭ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਯੋਧਿਆ ਦੇ ਮਹਲ ਵਿੱਚ, ਰਾਜਾ, ਰਾਣੀਆਂ, ਰਾਮ, ਸੀਤਾ, ਭਰਤ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ, ਅਤੇ ਆਯੋਧਿਆ ਦੇ ਲੋਕ—all ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ, ਵਿਲਾਪ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਸੰਕਟ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ ਹਨ।