ਰਾਮ, ਜੋ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਸੀ, ਜਲਦੀ ਨਾਲ ਸੀਤਾ ਕੋਲ ਆਇਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਉਸਦੇ ਰੇਸ਼ਮੀ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਉੱਤੇ ਛਾਲ ਦੀ ਚੋਲਾ ਪਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਦੇਖ ਕੇ ਅੰਦਰਲੇ ਮਹਿਲਾਂ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ 'ਚੋਂ ਹੰਜੂ ਵਗ ਪਏ। ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਰਭਰ ਹੋ ਕੇ ਰਾਮ ਨੂੰ, ਜੋ ਤੇਜ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਆਖਣ ਲੱਗੀਆਂ, "ਪੁੱਤਰ, ਇਹ ਉੱਚ ਕੁਲ ਦੀ ਰਾਣੀ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਲਈ ਨਹੀਂ ਬਣੀ।" ਉਹ ਅੱਗੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗੀਆਂ, "ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਤੂੰ ਇਕੱਲਾ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈਂ; ਸਾਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਇਹੀ ਆਖਰੀ ਵਾਰੀ ਉਹਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦੇ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ।" "ਤੂੰ ਲਖ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਜਾ, ਪਰ ਇਹ ਸੁਭਾਗਣੀ ਸਤੀ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਤਪਸਵਿਨੀ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦੀ।" "ਸਾਡੀ ਇਹ ਬੇਨਤੀ ਮੰਨ ਲੈ, ਪੁੱਤਰ: ਸੀਤਾ, ਜੋ ਚਮਕ ਰਹੀ ਹੈ, ਇੱਥੇ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਵੇ; ਤੂੰ ਤਾਂ ਧਰਮ ਨੂੰ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਹੈਂ, ਪਰ ਹੁਣ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਇੱਥੇ ਰਹਿਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ।" ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ, ਜੋ ਸੀਤਾ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਚਰਿੱਤਰ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਛਾਲ ਦੀ ਚੋਲਾ ਪਾ ਦਿੱਤਾ। ਜਦ ਸੀਤਾ ਨੇ ਉਹ ਛਾਲ ਦੀ ਚੋਲਾ ਪਾ ਲਈ, ਤਾਂ ਰਾਜੇ ਦੇ ਆਦਰਨੀਯ ਪੁਰੋਹਿਤ, ਅੱਖਾਂ 'ਚ ਹੰਜੂ ਲੈ ਕੇ, ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲੱਗੇ ਅਤੇ ਕੈਕਈ ਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗੇ, "ਤੂੰ ਬਹੁਤ ਅੱਗੇ ਨਿਕਲ ਗਈ ਹੈਂ, ਦੁਸ਼ਟ ਮੱਤ ਵਾਲੀ ਕੈਕਈ, ਆਪਣੇ ਕੁਲ ਦੀ ਨਾਕ ਕੱਟਣ ਵਾਲੀ; ਤੂੰ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਠੱਗ ਕੇ ਧਰਮ ਦੀ ਰੀਤ ਨਹੀਂ ਨਿਭਾ ਰਹੀ।" ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਸੀਤਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਚਲਣ ਠੀਕ ਨਹੀਂ, ਰਾਣੀ, ਉਸਨੂੰ ਜੰਗਲ ਨਹੀਂ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ; ਸੀਤਾ ਇੱਥੇ ਹੀ ਰਾਮ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰੇਗੀ।" "ਜਿਹੜੇ ਵੀ ਵਿਆਹੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਆਤਮਾ ਵਰਗੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਰਾਮ ਵੀ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੀ ਆਤਮਾ ਸਮਝ ਕੇ ਧਰਤੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇਗਾ।" "ਹੁਣ, ਜਿਵੇਂ ਵੈਦੇਹੀ ਰਾਮ ਦੇ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ, ਅਸੀਂ ਵੀ ਉਥੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚਲ ਪਵਾਂਗੇ, ਜੇ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਛੱਡਣਾ ਪਵੇ।" "ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਰਾਘਵ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਜਾਵੇਗਾ, ਉਥੇ ਹੀ ਰਖਵਾਲੇ, ਲੋਕ, ਰਾਜ, ਸ਼ਹਿਰ ਤੇ ਨੌਕਰ-ਚਾਕਰ ਵੀ ਜਾਣਗੇ।" "ਭਰਤ ਅਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਵੀ ਛਾਲ ਦੀ ਚੋਲਾ ਪਾ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਕਕੁਤਥਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣਗੇ।" "ਫਿਰ, ਜਦ ਧਰਤੀ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਦਰੱਖਤ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਣਗੇ, ਤੂੰ ਇਕੱਲੀ, ਲੋਕ-ਹਿਤ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ, ਰਾਜ ਕਰੇਗੀ।" "ਓਥੇ ਰਾਜ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ ਜਿੱਥੇ ਰਾਮ ਰਾਜਾ ਨਹੀਂ; ਜਿੱਥੇ ਰਾਮ ਵੱਸਦਾ, ਉਹ ਜੰਗਲ ਹੀ ਰਾਜ ਬਣ ਜਾਵੇਗਾ।" "ਭਰਤ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਵਲੋਂ ਨਾ ਮਿਲੀ ਹੋਈ ਧਰਤੀ ਤੇ ਰਾਜ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗਾ, ਨਾ ਹੀ ਉਹ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਪੁੱਤਰ ਵਾਂਗ ਰਹੇਗਾ, ਜੇ ਉਹ ਰਾਜੇ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ।" "ਚਾਹੇ ਤੂੰ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਅਸਮਾਨ ਤੱਕ ਚੜ੍ਹ ਜਾਵੇਂ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਦੀ ਰੀਤ ਨਹੀਂ ਤਿਆਗੇਗਾ।" "ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਲਈ ਲਾਲਚ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਪੁੱਤਰ ਨਾਲ ਅਨਿਆਇ ਕੀਤਾ ਹੈ; ਦੁਨੀਆਂ 'ਚ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਜੋ ਰਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰੀਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।" "ਅੱਜ, ਕੈਕਈ, ਤੂੰ ਵੇਖੇਂਗੀ ਕਿ ਜਦ ਰਾਮ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਤਾਂ ਜਾਨਵਰ, ਪੰਛੀ, ਦਰੱਖਤ—all ਰਾਮ ਵੱਲ ਹੀ ਮੁੜ ਜਾਣਗੇ।" "ਹੁਣ, ਰਾਣੀ, ਆਪਣੀ ਵਧੀਆ ਪੂਤਣੂ ਨੂੰ ਚੰਗੇ ਗਹਿਣੇ ਪਾ ਦੇ, ਛਾਲ ਦੀ ਚੋਲਾ ਲੈ ਲੈ; ਪਰ ਵਸੀਸ਼ਠ ਨੇ ਇਹ ਚੋਲਾ ਦੇਣ ਤੋਂ ਮਨ੍ਹਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।" "ਕਿਕੇਯਾ ਦੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਧੀ, ਤੂੰ ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਰਾਮ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਭੇਜਣ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਸੀ; ਪਰ ਉਹ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਜੀ-ਧਜੀ, ਰਾਘਵ ਦੇ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਹੇਗੀ।" "ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਨੂੰ ਵਧੀਆ ਵਾਹਨਾਂ ਤੇ ਨੌਕਰ-ਚਾਕਰਾਂ ਨਾਲ, ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੱਪੜਿਆਂ ਤੇ ਵਿਵਸਥਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭੇਜ; ਉਹ ਤੇਰੀ ਬਖ਼ਸ਼ੀ ਹੋਈ ਦਾਤ ਨਾਲ ਬੱਝੀ ਨਹੀਂ।" ਜਦ ਸੀਤਾ, ਜੋ ਰਖਿਆਤ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਅਸੁਰੱਖਿਅਤ ਜਾਪ ਰਹੀ ਸੀ, ਛਾਲ ਦੀ ਚੋਲਾ ਪਾ ਰਹੀ ਸੀ, ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ 'ਚ ਆਖਿਆ, "ਦਸ਼ਰਥ, ਤੈਨੂੰ ਸ਼ਰਮ ਆਵੇ!" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਜੇ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਜੀਉਣ, ਧਰਮ ਤੇ ਆਪਣੇ ਮਾਣ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹਿਲ ਗਿਆ। ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਰਾਜੇ ਨੇ ਡੂੰਘੀ ਆਹ ਭਰੀ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਕੈਕਈ, ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਕੁਸ਼ਾ ਦੀ ਚੋਲਾ ਪਾ ਕੇ ਜੰਗਲ ਨਹੀਂ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।" "ਉਹ ਨਾਜੁਕ, ਨੌਜਵਾਨ ਤੇ ਆਰਾਮ ਦੀ ਆਦੀ ਹੈ; ਮੇਰੇ ਆਚਾਰਯ ਨੇ ਠੀਕ ਆਖਿਆ, ਉਹ ਜੰਗਲ ਲਈ ਨਹੀਂ ਬਣੀ।" "ਉਹ ਕਿਸੇ ਲਈ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ, ਇਹ ਤਪਸਵਿਨੀ, ਵਧੀਆ ਰਾਜੇ ਦੀ ਧੀ; ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਖੜੀ ਹੋਈ, ਛਾਲ ਪਾਈ ਹੋਈ, ਉਹ ਬੇਸੁਧ ਜਾਪਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਭਟਕਦੀ ਜੋਗਣ।" "ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ ਇਹ ਛਾਲ ਦੇ ਵਸਤ੍ਰ ਉਤਾਰ ਦੇਵੇ; ਮੈਂ ਕਦੇ ਵੀ ਅਜਿਹਾ ਵਚਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਚਾਹੇ, ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਗਹਿਣੇ ਤੇ ਖਜ਼ਾਨੇ ਲੈ ਕੇ ਜੰਗਲ ਜਾਣ ਦੇ।" "ਮੈਂ, ਜੋ ਜੀਉਣ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ, ਇਕ ਕਠੋਰ ਵਚਨ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਤੂੰ ਬਚਪਨ ਵਿਚ ਇਹ ਮਨ ਲਿਆ; ਇਹ ਤੈਨੂੰ ਸੁਕਾ ਬੂਟਾ ਵਾਂਗ ਸਾੜ ਨਾ ਦੇਵੇ।" "ਜੇ ਰਾਮ ਨੇ ਤੇਰੇ ਨਾਲ, ਹੇ ਦੁਸ਼ਟ, ਕਦੇ ਕੋਈ ਗਲਤ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇੱਥੇ ਇਸ ਨਿਮਾਣੀ ਵੈਦੇਹੀ ਨੇ ਤੇਰਾ ਕੀ ਵਿਗਾੜਿਆ?" "ਹਰਣ ਦੀਆਂ ਡਰਿਆ ਹੋਇਆ ਅੱਖਾਂ, ਮਿੱਠਾ ਸੁਭਾਉ ਤੇ ਉੱਚ ਮਨ ਵਾਲੀ ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ ਤੇਰਾ ਕੀ ਵਿਗਾੜ ਸਕਦੀ ਹੈ?" "ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਹੇ ਦੁਸ਼ਟ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਵਨਵਾਸ ਦੇਣਾ ਹੀ ਤੇਰੇ ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ ਸੀ। ਫਿਰ ਇਹ ਹੋਰ ਦੁਖਦਾਈ ਤੇ ਪਾਪੀ ਕੰਮ ਕਿਉਂ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈਂ?" "ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ, ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਮੰਗਿਆ ਸੀ, ਸਭ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ, ਜਦ ਤੂੰ ਇੱਥੇ ਆ ਕੇ ਰਾਮ ਦੀ ਰਾਜਤਿਲਕ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਵਚਨ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।" "ਹੁਣ, ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ, ਤੂੰ ਨਰਕ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਮੈਥਿਲੀ ਨੂੰ ਛਾਲ-ਚੋਲੇ ਵਿਚ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈਂ।" ਜਦ ਪਿਤਾ ਨੇ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਆਖੀਆਂ, ਤਾਂ ਰਾਮ, ਜੋ ਜੰਗਲ ਜਾਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਸੀ, ਥੱਲੇ ਨਿਵਾਂ ਸਿਰ ਕਰਕੇ ਆਖਣ ਲੱਗਾ, "ਇਹ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਕੌਸਲਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਧਰਮਵਾਨ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ, ਉਮਰਦਾਰ ਤੇ ਉੱਚ ਚਰਿੱਤਰ ਵਾਲੀ ਹੈ; ਅਤੇ, ਪ੍ਰਭੂ, ਉਹ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ।" "ਹੇ ਵਚਨ ਦੇਣ ਵਾਲੇ, ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰੋ—ਹੁਣ ਉਹ ਮੇਰੇ ਬਿਨਾ, ਦੁੱਖ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਅਜਿਹਾ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ।" "ਤੁਸੀਂ, ਜੋ ਆਦਰਨੀਯ ਹੋ, ਉਸ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਕਰੋ ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਮਰ ਨਾ ਜਾਵੇ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਮੇਰੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ, ਸਿਰਫ਼ ਤੁਹਾਡੇ ਕਾਰਨ ਹੀ ਜੀਉਂਦੀ ਰਹੇਗੀ।