ਇਸ ਸਮੇਂ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸੁੰਦਰ ਵਸਤ੍ਰ ਛੱਡ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਤਪਸਵੀ ਦਾ ਵਸਤ੍ਰ ਲੈ ਲਿਆ। ਫਿਰ, ਸੀਤਾ ਜੋ ਰੇਸ਼ਮੀ ਕਪੜੇ ਪਹਿਨੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਉਸਨੇ ਛਾਲ ਦੇ ਵਸਤ੍ਰ ਨੂੰ ਡਰ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਡਰਾਈ ਹੋਈ ਹਿਰਣ ਜਾਲ ਨੂੰ ਵੇਖਦੀ ਹੈ। ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ, ਜਿਸਦੇ ਅੰਗ ਉੱਤੇ ਸ਼ੁਭ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸੀ, ਉਹ ਕਈਕਈ ਤੋਂ ਕੁਸ਼ਾ-ਘਾਸ ਦਾ ਵਸਤ੍ਰ ਲੈ ਕੇ, ਨਜ਼ਰ ਥੱਲੇ ਕਰਕੇ, ਬਹੁਤ ਚਿੰਤਿਤ ਤੇ ਲੱਜਤ ਹੋਈ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ; ਉਹ ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਣ ਵਾਲੀ ਤੇ ਨਿੱਘੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ, ਜੋ ਗੰਧਰਵਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਵਰਗਾ ਸੀ, ਨੂੰ ਆਖਿਆ: “ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਰਿਸ਼ੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਛਾਲ ਦੇ ਵਸਤ੍ਰ ਕਿਵੇਂ ਪਹਿਨਦੇ ਹਨ?” — ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਸੀਤਾ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਈ। ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਛਾਲ ਦਾ ਟੁਕੜਾ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਲਿਆ, ਗਲ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਤੇ ਉਥੇ ਖੜੀ ਹੋ ਗਈ, ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ, ਜੋ ਇਸ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਅਣਅਭਿਆਸੀ ਤੇ ਲੱਜਤ ਸੀ। ਫਿਰ, ਰਾਮ, ਜੋ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਸੀ, ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਸੀਤਾ ਕੋਲ ਆਇਆ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਰੇਸ਼ਮੀ ਕਪੜੇ ਉੱਤੇ ਖੁਦ ਛਾਲ ਦਾ ਵਸਤ੍ਰ ਬੰਨ੍ਹਿਆ। ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਨੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਵਧੀਆ ਛਾਲ ਦਾ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨਾਇਆ, ਅੰਦਰਲੇ ਮਹਲ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ। ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ, ਰਾਮ ਨੂੰ, ਜੋ ਤੇਜ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਸੀ, ਆਖਣ ਲੱਗੀਆਂ: “ਪੁੱਤਰ, ਇਹ ਮਹਾਨ ਸਤਰੀ ਜੰਗਲ ਵਾਸਤੇ ਨਹੀਂ ਬਣੀ। ਪਿਤਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਤੂੰ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈਂ; ਸਾਡੀ ਇਹ ਦਰਸ਼ਨ-ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ।” “ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਜਾ, ਪਿਆਰੇ ਪੁੱਤਰ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਸਾਥੀ ਬਣਾਕੇ; ਇਹ ਸੁਭਾਗਿਨੀ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਤਪਸਵੀ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦੀ।” “ਸਾਡੀ ਇਹ ਬੇਨਤੀ ਮੰਨ, ਪੁੱਤਰ: ਸੀਤਾ, ਜੋ ਉਜਲੇ ਚਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਇੱਥੇ ਰਹਿ ਜਾਵੇ; ਤੂੰ, ਜੋ ਸਦਾ ਧਰਮ ਨੂੰ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਹੈਂ, ਹੁਣ ਆਪਣੇ ਆਪ ਇੱਥੇ ਰਹਿਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ।” ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣਕੇ, ਰਾਮ, ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਸੀਤਾ, ਜੋ ਉਸਦੇ ਸੁਭਾਵ ਵਿੱਚ ਬਰਾਬਰ ਸੀ, ਨੂੰ ਛਾਲ ਦਾ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨਾ ਦਿੱਤਾ। ਜਦੋਂ ਸੀਤਾ ਨੇ ਛਾਲ ਦਾ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨ ਲਿਆ, ਰਾਜਾ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਪੁਰੋਹਿਤ, ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ, ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ ਤੇ ਕਈਕਈ ਨੂੰ ਆਖਿਆ: “ਤੂੰ ਬਹੁਤ ਅੱਗੇ ਵਧ ਗਈ ਹੈਂ, ਮੰਦ-ਮਤਿ ਕਈਕਈ, ਆਪਣੇ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਨਾਕ; ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਧੋਖਾ ਦੇ ਕੇ, ਤੂੰ ਧਰਮ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ।” “ਸੀਤਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਚਲਣ ਠੀਕ ਨਹੀਂ, ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੀ, ਹੇ ਰਾਣੀ; ਸੀਤਾ ਇੱਥੇ ਰਾਮ ਲਈ ਆਪਣਾ ਕਰਤਵ ਪੂਰਾ ਕਰੇਗੀ।” “ਜੋ ਜੋੜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਆਪ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਰਾਮ, ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਆਪ ਸਮਝ ਕੇ, ਧਰਤੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇਗਾ।” “ਹੁਣ, ਜਦੋਂ ਵੈਦੇਹੀ ਰਾਮ ਦੇ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਸੀਂ ਵੀ ਇੱਥੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਜਾਵਾਂਗੇ, ਜੇ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਛੱਡਣਾ ਪਿਆ।” “ਰਖਵਾਲੀ ਵੀ ਜਾਵੇਗੀ, ਜਿੱਥੇ ਰਾਘਵ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਜਾਵੇਗਾ, ਲੋਕ, ਰਾਜ, ਸ਼ਹਿਰ ਤੇ ਸੇਵਕ ਵੀ ਜਾਵੇਗਾ।” “ਭਰਤ ਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਵੀ ਛਾਲ ਪਹਿਨ ਕੇ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਕਕੁਤਸਥ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿਣਗੇ।” “ਫਿਰ, ਜਦ ਧਰਤੀ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤੇ ਸਿਰਫ ਰੁੱਖ ਰਹਿ ਜਾਣ, ਤੂੰ, ਹੇ ਮੰਦ-ਮਤਿ, ਲੋਕ-ਹਿਤ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ, ਇਕੱਲੀ ਰਾਜ ਕਰੇਗੀ।” “ਉਹ ਰਾਜ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ ਜਿੱਥੇ ਰਾਮ ਰਾਜਾ ਨਹੀਂ; ਉਹ ਜੰਗਲ ਹੀ ਰਾਜ ਬਣ ਜਾਵੇਗਾ ਜਿੱਥੇ ਰਾਮ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।” “ਭਰਤ, ਪਿਤਾ ਵੱਲੋਂ ਨਾ ਦਿੱਤਾ ਰਾਜ ਲੈਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਪੁੱਤਰ ਵਾਂਗ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ, ਜੇ ਉਹ ਰਾਜਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ।” “ਚਾਹੇ ਤੂੰ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਚੜ੍ਹ ਜਾਵੇ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਦੀ ਰੀਤ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹੋਰ ਰਸਤਾ ਨਹੀਂ ਲਵੇਗਾ।” “ਤੂੰ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਲਈ ਲਾਲਚ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨਾਲ ਅਨਿਆਇ ਕੀਤਾ ਹੈ; ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਜੋ ਰਾਮ ਨੂੰ ਨਿੱਘਾ ਨਹੀਂ।” “ਅੱਜ, ਕਈਕਈ, ਤੂੰ ਵੇਖੇਗੀ ਕਿ ਜਦ ਰਾਮ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ, ਪੰਛੀ, ਰੁੱਖ ਸਭ ਰਾਮ ਵੱਲ ਮੁੜ ਰਹੇ ਹਨ।” “ਫਿਰ, ਹੇ ਰਾਣੀ, ਆਪਣੀ ਪੁਤਰੀ-ਵਧੂ ਨੂੰ ਵਧੀਆ ਗਹਣੇ ਦੇ, ਛਾਲ ਦਾ ਵਸਤ੍ਰ ਹਟਾ ਦੇ; ਪਰ ਵਸੀਸ਼ਠ ਨੇ ਉਸ ਵਸਤ੍ਰ ਨੂੰ ਦੇਣ ਤੋਂ ਮਨਾ ਕੀਤਾ, ਆਖਿਆ ਕਿ ਇਹ ਨਹੀਂ ਦੇਣਾ।” “ਕਕਈ, ਤੂੰ ਸਿਰਫ ਰਾਮ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਦੀ ਚੋਣ ਕੀਤੀ ਹੈ; ਪਰ ਉਹ, ਸਦਾ ਸਿੰਗਾਰ ਨਾਲ, ਰਾਘਵ ਦੇ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਹੇਗੀ।” “ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਨੂੰ ਵਧੀਆ ਰਥਾਂ, ਸੇਵਕਾਂ, ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਤੇ ਸਾਜ-ਸਮਾਨ ਨਾਲ ਭੇਜ, ਉਹ ਤੇਰੇ ਵਾਅਦੇ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੀ ਨਹੀਂ।” ਫਿਰ, ਜਦ ਸੀਤਾ, ਰੱਖਿਆ ਹੋਈ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਛਾਲ ਦਾ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨਦੀ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਆਖਦੇ ਹਨ, ‘ਦਸ਼ਰਥ, ਤੇਰਾ ਨਾਸ ਹੋਵੇ!’ ਇਸ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਜੀਵਨ, ਧਰਮ ਤੇ ਆਪਣੀ ਇੱਜ਼ਤ ‘ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਖੋ ਦਿੱਤਾ। ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਰਾਜਾ ਨੇ ਡੂੰਘਾ ਸਾਹ ਲਿਆ ਤੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਆਖਿਆ: “ਕਈਕਈ, ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਕੁਸ਼ਾ-ਘਾਸ ਦਾ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨ ਕੇ ਜਾਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ।” “ਉਹ ਨਰਮ, ਨੌਜਵਾਨ ਤੇ ਸਦਾ ਆਰਾਮ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਹੈ; ਮੇਰੇ ਗੁਰੂ ਨੇ ਸਹੀ ਆਖਿਆ ਕਿ ਉਹ ਜੰਗਲ ਲਈ ਨਹੀਂ ਬਣੀ।” “ਉਹ ਕਿਸੇ ਲਈ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ, ਇਹ ਤਪਸਵੀ, ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਰਾਜਾ ਦੀ ਧੀ; ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਛਾਲ ਪਹਿਨੀ ਹੋਈ, ਉਹ ਬੇਸੁਧ ਜਾਪਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਭਟਕਦਾ ਤਪਸਵੀ।” “ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ ਇਹ ਛਾਲ ਦੇ ਵਸਤ੍ਰ ਉਤਾਰ ਦੇਵੇ; ਮੈਂ ਕਦੇ ਵੀ ਐਸਾ ਵਾਅਦਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਆਪਣੇ ਗਹਣੇ ਤੇ ਖਜਾਨਾ ਲੈ ਕੇ ਜਾਵੇ।” “ਮੈਂ, ਜੋ ਜੀਵਨ ਯੋਗ ਨਹੀਂ, ਇੱਕ ਕਠੋਰ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ ਤੇ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ। ਪਰ ਤੂੰ, ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਮੰਨਿਆ; ਇਹ ਤੈਨੂੰ ਨਾ ਸਾੜੇ, ਜਿਵੇਂ ਸੁੱਕੀ ਘਾਸ ਨੂੰ ਅੱਗ ਸਾੜਦੀ ਹੈ।” “ਜੇ ਰਾਮ ਨੇ ਕਦੇ, ਹੇ ਮੰਦ-ਮਤਿ, ਤੈਨੂੰ ਕੋਈ ਗਲਤ ਜਾਂ ਅਣਉਚਿਤ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਵੈਦੇਹੀ ਨੇ ਇੱਥੇ ਤੈਨੂੰ ਕੀ ਨੁਕਸਾਨ ਦਿੱਤਾ?” “ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਡਰਾਈ ਹੋਈ ਹਿਰਣ ਵਾਂਗ ਵੱਡੀਆਂ ਹਨ, ਸੁਭਾਵ ਵਿੱਚ ਨਰਮ ਤੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਉੱਚੀ, ਤੈਨੂੰ ਕੀ ਨੁਕਸਾਨ ਦੇ ਸਕਦੀ ਹੈ?” “ਨਿਸ਼ਚਿਤ, ਹੇ ਮੰਦ-ਮਤਿ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਵਨਵਾਸ ਦੇਣਾ ਹੀ ਤੇਰੇ ਲਈ ਕਾਫੀ ਸੀ; ਤੂੰ ਹੋਰ ਇਹ ਦੁਖਦਾਈ ਤੇ ਪਾਪੀ ਕੰਮ ਕਿਉਂ ਕਰਦੀ ਹੈਂ?” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਲ ਵਿੱਚ, ਰਾਮ, ਸੀਤਾ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਦਸ਼ਰਥ, ਕਈਕਈ, ਵਸੀਸ਼ਠ, ਤੇ ਮਹਲ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ, ਹਰੇਕ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਦੁਖ, ਪਿਆਰ, ਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਗੂੰਜ, ਵਾਪਰ ਰਹੀ ਸੀ।