ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਤੇ ਰਾਮ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਭਾਰੀ ਦੁਖ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ। ਰਾਜਾ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਕਹਿਆ, “ਮੈਨੂੰ ਜੋ ਧੋਖਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਤੂੰ ਉਸ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ, ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਉਕਸਾਏ ਹੋਏ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੱਦ ਤੇ ਟਿੱਕੀ ਹੋਈ ਹੈ ਪਰ ਧਰਮ ਤੋਂ ਹਟ ਗਈ ਹੈ।” ਰਾਜਾ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ, ਜੋ ਉਸ ਦਾ ਵੱਡਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ, ਦਿਲਾਸਾ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਕਹਿਆ, “ਇਹ ਕੋਈ ਹੈਰਾਨੀ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਿ ਤੂੰ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ ਕਿ ਤੇਰਾ ਪਿਤਾ ਝੂਠ ਤੋਂ ਬਚ ਜਾਵੇ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦੁਖੀ ਪਿਤਾ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਉਦਾਸੀ ਨਾਲ ਕਹਿਆ, “ਮੈਨੂੰ ਅੱਜ ਕਿਹੜੀਆਂ ਗੁਣ ਮਿਲਣਗੀਆਂ, ਤੇ ਕੌਣ ਮੈਨੂੰ ਕੱਲ੍ਹ ਦੇਵੇਗਾ? ਇਸ ਲਈ, ਮੈਂ ਸਾਰੇ ਇੱਛਾਵਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਕੇਵਲ ਵਿਦਾ ਹੋਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਧਰਤੀ, ਇਸ ਦੇ ਸੂਬੇ, ਲੋਕ, ਧਨ ਤੇ ਅਨਾਜ — ਮੈਂ ਸਾਰਾ ਛੱਡ ਕੇ, ਭਰਤ ਨੂੰ ਦੇਣੀ ਹੈ। ਅੱਜ ਮੇਰਾ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਡੋਲਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ; ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੀ ਹੋਈ ਕੈਕੇਈ ਨੂੰ ਤੇਰੀ ਵਚਨਬੱਧਤਾ ਪੂਰੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।” ਰਾਮ ਨੇ ਆਗਲੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਕਹਿਆ, “ਪੂਰੀ ਰੀਤ ਨਾਲ, ਆਪਣਾ ਵਚਨ ਪੂਰਾ ਕਰ, ਰਾਜਾ; ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਆਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਕਹਿਆ ਹੈ, ਓਹੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਕਰਾਂਗਾ। ਚੌਦਾਂ ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਮੈਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲ-ਵਾਸੀਆਂ ਨਾਲ ਰਹਾਂਗਾ; ਕੋਈ ਹਿਜਕ ਨਾ ਕਰ — ਧਰਤੀ ਭਰਤ ਨੂੰ ਦੇ। ਮੈਨੂੰ ਰਾਜ, ਸੁਖ ਜਾਂ ਆਪਣੀ ਖੁਸ਼ੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ, ਮੈਨੂੰ ਤੇਰਾ ਆਦੇਸ਼ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੈ, ਰਘੁਕੁਲ ਦਾ ਸ਼ਿੰਗਾਰ।” ਰਾਮ ਨੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਦਿਲਾਸਾ ਦਿੱਤੀ, “ਤੂੰ ਆਪਣਾ ਦੁਖ ਦੂਰ ਕਰ, ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੰਝੂ ਨਾ ਲਿਆ; ਜਿਵੇਂ ਮਹਾਂਸਾਗਰ, ਜੋ ਨਦੀਆਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਹੈ, ਕਦੇ ਡੋਲਦਾ ਨਹੀਂ। ਮੈਨੂੰ ਰਾਜ, ਸੁਖ, ਧਰਤੀ, ਸਵਰਗ ਜਾਂ ਜੀਵਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ। ਮੈਂ ਸਚ ਵਿਚ ਕੇਵਲ ਤੈਨੂੰ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਝੂਠ ਨਹੀਂ; ਤੇਰੀ ਸਚਾਈ ਤੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਕਸਮ ਖਾਂਦਾ ਹਾਂ।” ਰਾਮ ਨੇ ਦਸ਼ਰਥ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਪਿਤਾ, ਮੇਰੇ ਲਈ ਇਕ ਪਲ ਵੀ ਇੱਥੇ ਰਹਿਣਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ; ਤੂੰ ਇਹ ਦੁਖ ਸਹਿ ਲੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੇਰਾ ਫੈਸਲਾ ਨਹੀਂ ਬਦਲੇਗਾ। ਕੈਕੇਈ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਜੰਗਲ ਜਾਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਸੀ, ਤੇ ਮੈਂ ਕਹਿਆ, ‘ਮੈਂ ਜਾਵਾਂਗਾ।’ ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਸ ਸੱਚ ਨੂੰ ਨਿਭਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਕੋਈ ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਕਰ, ਰਾਜਨ; ਅਸੀਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਸੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਰਹਾਂਗੇ, ਜਿੱਥੇ ਸਾਂਤ ਮਿਰਗ ਹਨ, ਤੇ ਬਹੁਤ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਗੂੰਜਦੀਆਂ ਹਨ।” ਰਾਮ ਨੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਦੱਸਦੇ ਹੋਏ ਕਹਿਆ, “ਮੇਰਾ ਪਿਤਾ ਤਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦੇਵਤਾ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਜਿਵੇਂ ਦੇਵ ਆਦੇਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਪਿਤਾ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਪੂਰਾ ਕਰਾਂਗਾ। ਚੌਦਾਂ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ, ਰਾਜਾ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਵੇਖੇਂਗਾ; ਆਪਣਾ ਦੁਖ ਛੱਡ ਦੇ।” ਰਾਮ ਨੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ, “ਤੂੰ, ਜੋ ਮਰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ ਹੈਂ, ਹੰਝੂਆਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਵਾਲਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਤੂੰ ਆਪ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ ਹੈਂ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ, ਰਾਜ ਤੇ ਧਰਤੀ ਮੈਂ ਛੱਡ ਰਿਹਾ ਹਾਂ; ਭਰਤ ਨੂੰ ਦੇ ਦੇ। ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਆਗਿਆ ਮੰਨ ਕੇ, ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਜੰਗਲ ਵੱਸਣ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਭਰਤ ਨੂੰ ਇਹ ਧਰਤੀ, ਪਹਾੜ, ਸ਼ਹਿਰ ਤੇ ਬਗੀਚਿਆਂ ਸਮੇਤ ਦੇ ਦੇ, ਜੋ ਮੈਂ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਹੈ; ਉਹ ਇਸ ਦੀਆਂ ਚੰਗੀਆਂ ਹਦਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਜ ਕਰੇ। ਜੇ ਤੂੰ ਜੋ ਕਿਹਾ ਹੈ, ਰਾਜਾ, ਉਹੀ ਹੋਵੇ।” ਰਾਮ ਨੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਦਿਲਾਸਾ ਦਿੱਤੀ, “ਮੇਰਾ ਮਨ ਵੱਡੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵੱਲ ਨਹੀਂ, ਤੇਰੇ ਆਦੇਸ਼ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਵੱਲ ਹੈ, ਜੋ ਉੱਚੇ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਵਾਸਤੇ ਆਪਣਾ ਦੁਖ ਦੂਰ ਕਰ, ਨਿਰਪੱਖ ਪਿਤਾ। ਇਸ ਲਈ, ਨਿਰਪੱਖ ਪਿਤਾ, ਅੱਜ ਮੈਂ ਅਟੱਲ ਰਾਜ, ਧਰਤੀ ਜਾਂ ਮਿਥਿਲੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਮੈਂ ਕਦੇ ਵੀ ਤੈਨੂੰ ਝੂਠ ਤੇ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਚੁਣਾਂਗਾ; ਤੇਰਾ ਵਚਨ ਸੱਚ ਹੋਵੇ।” ਰਾਮ ਨੇ ਆਖਰੀ ਵਚਨ ਦਿੱਤਾ, “ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ, ਫਲ ਤੇ ਜੜਾਂ ਖਾ ਕੇ, ਪਹਾੜ, ਨਦੀਆਂ ਤੇ ਝੀਲਾਂ ਦੇਖ ਕੇ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀਆਂ ਵਿਰਲੇਆਂ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਮੈਂ ਖੁਸ਼ ਰਹਾਂਗਾ; ਤੂੰ ਵੀ ਸੁਖੀ ਰਹਿ।” ਇਹ ਸਭ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਦੁਖ ਤੇ ਕਲੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਇਆ, ਹੋਸ਼ ਗੁਆ ਦਿੱਤਾ, ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਡਿੱਗ ਗਿਆ, ਤੇ ਬਿਲਕੁਲ ਨਿਰੀਹ ਹੋ ਗਿਆ। ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਇਕੱਲੀ ਕੈਕੇਈ ਛੱਡ ਕੇ, ਸਾਰੀਆਂ ਰਾਣੀਆਂ ਰੋਣ ਲੱਗੀਆਂ; ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਵੀ ਰੋਦਿਆਂ ਹੋਇਆ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ, ਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਲਾਪ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਉਠੀ। ਇਸ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ, ਦਸ਼ਰਥ ਨੇ ਅਚਾਨਕ ਆਪਣਾ ਸਿਰ ਹਿਲਾਇਆ, ਵਾਰ-ਵਾਰ ਆਹ ਭਰੀ, ਆਪਣਾ ਹੱਥ ਹਥੇਲੀ ਵਿੱਚ ਪੀੜਿਆ ਤੇ ਦੰਦ ਪੀਸੇ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਲਾਲ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਰੰਗ ਉਡ ਗਿਆ, ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਭਾਰੀ ਕਲੇਸ਼ ਨੇ ਜਕੜ ਲਿਆ। ਇਹ ਸਭ ਦੇਖ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ, ਰਥਚਾਲਕ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੇ ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਝੰਝੋੜਦੇ ਹੋਏ, ਤੀਖੇ ਬਾਣਾਂ ਵਰਗੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਬੋਲੇ। ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੇ ਕੈਕੇਈ ਨੂੰ ਆਕਰਸ਼ਕ, ਪਰ ਕਰੜੇ ਤੇ ਅਜੋੜ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ, ਜਿਵੇਂ ਵਿਦਲੀ ਵਰਗਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਜਿੰਦਾਂ ਨੂੰ ਵਿੱਝਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ, “ਜਿਸ ਲਈ, ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ, ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ — ਜੋ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ, ਚਲਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਨਾ ਚਲਣ ਵਾਲਾ। ਰਾਣੀ, ਤੇਰੇ ਕਰਮ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੁਖਦਾਈ ਹੋਰ ਕੋਈ ਕੰਮ ਨਹੀਂ; ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਪਤੀ-ਘਾਤੀ ਤੇ ਆਖਿਰਕਾਰ ਵੰਸ਼-ਨਾਸੀ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ।” “ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ, ਇੰਦਰ ਵਰਗੇ, ਅਜੈ, ਪਹਾੜ ਵਰਗੇ ਅਡੋਲ, ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਵਰਗੇ ਅਸ਼ਾਂਤ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਦੁਖੀ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈਂ। ਆਪਣੇ ਪਤੀ, ਦਸ਼ਰਥ, ਜੋ ਤੇਰਾ ਉਪਕਾਰਕ ਹੈ, ਨੂੰ ਹਲਕਾ ਨਾ ਸਮਝ; ਪਤੀਆਂ ਦੀ ਇੱਛਾ, ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਲਈ, ਕਰੋੜਾਂ ਪੁੱਤਰਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਰਾਜਾ ਦੇ ਮਰਨ ਤੇ ਰਾਜ ਉਮਰ ਅਨੁਸਾਰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਤੂੰ ਇੱਛਾ ਕਰਦੀ ਹੈਂ ਕਿ ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਉਸ ਦਾ ਹੱਕ ਨਾ ਮਿਲੇ।” “ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਭਰਤ ਰਾਜ ਕਰੇ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕਰੇ; ਪਰ ਅਸੀਂ ਜਿੱਥੇ ਰਾਮ ਜਾਵੇਗਾ, ਉਥੇ ਜਾਵਾਂਗੇ। ਕੋਈ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਤੇਰੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਨਾ ਰਹੇ; ਅੱਜ ਤੂੰ ਅਧਰਮ ਕੰਮ ਕਰਨ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈਂ। ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਰਾਮ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਜਾਵਾਂਗੇ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਤੇ ਗੁਣਵਾਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।” “ਰਾਣੀ, ਤੈਨੂੰ ਰਾਜ ਮਿਲਣ ਤੇ ਕਿਹੜਾ ਸੁਖ ਮਿਲੇਗਾ, ਜਦ ਤੂੰ ਇੰਨਾ ਨੀਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ? ਮੈਨੂੰ ਹੈਰਾਨੀ ਹੈ ਕਿ ਧਰਤੀ ਫਟ ਕੇ, ਤੇਰੇ ਵਰਗੇ ਵਿਅਕਤੀ ਲਈ, ਤੁਰੰਤ ਖੁਲਦੀ ਨਹੀਂ।” ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਰਾਮ, ਦਸ਼ਰਥ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਕੈਕੇਈ, ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਤੇ ਸਾਰੇ ਦਰਬਾਰ ਦੀ ਦੁਖ-ਭਰੀ ਕਹਾਣੀ, ਆਦਰ ਤੇ ਸੰਵੇਦਨਾ ਨਾਲ, ਇੱਥੇ ਵਿਆਖਿਆ ਹੋਈ।