ਦਿਲੋਂ ਦੁਖੀ, ਅੱਖਾਂ 'ਚ ਹੰਝੂ, ਸੱਚ ਦੀ ਜ਼ੰਜੀਰ ਨਾਲ ਬੰਧੇ ਹੋਏ, ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ, ਕੈਕੇਈ ਦੀ ਜ਼ਿੱਦ ਤੇ ਮਜਬੂਰੀ ਵਿਚ, ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਪੁੱਤਰ, ਤੇਰੀ ਭਲਾਈ, ਤੇਰੀ ਵਾਧੂ ਅਤੇ ਤੇਰੀ ਵਾਪਸੀ ਲਈ, ਪਿਆਰੇ ਪਿਤਾ ਵਾਂਗ, ਤੂੰ ਚਿੰਤਾ-ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਨਿਰੋਬਾ ਤੇ ਸੁਖਮਈ ਰਾਹ 'ਤੇ ਚੱਲ। ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਆਨੰਦ, ਤੇਰਾ ਮਨ ਸੱਚ ਤੇ ਧਰਮ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਤੇਰੀ ਨਿਸ਼ਚਲ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲੈਣਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ। ਪਰ, ਪੁੱਤਰ, ਅੱਜ ਰਾਤ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਨਾ ਜਾ; ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਇਹ ਇੱਕ ਦਿਨ ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਵਿਚ ਬਿਤਾ ਲੈ। ਜੋ ਤੂੰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈਂ, ਪਿਆਰੇ ਰਾਘਵ, ਇਹ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਕੰਮ ਹੈ; ਮੇਰੇ ਲਈ ਤੂੰ ਜੰਗਲ-ਵਾਸੀ ਜੀਵਨ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ। ਪਰ, ਪੁੱਤਰ, ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ; ਮੈਂ ਸੱਚੀ ਕਸਮ ਖਾਂਦਾ ਹਾਂ, ਰਾਘਵ, ਮੈਨੂੰ ਇੱਕ ਔਰਤ ਨੇ ਧੋਖਾ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਸੁਆਹ ਹੇਠਾਂ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਖਤਰਨਾਕ ਹੈ। ਜੋ ਧੋਖਾ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਆਇਆ, ਉਸ ਨੂੰ ਤੂੰ ਕੈਕੇਈ ਦੀ ਜ਼ਿੱਦ ਤੇ, ਜੋ ਨੀਤੀ-ਰਹਿਤ ਹੈ, ਪੂਰਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ। ਇਹ ਹੈਰਾਨੀ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਿ ਤੂੰ, ਮੇਰਾ ਵੱਡਾ ਪੁੱਤਰ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਝੂਠ ਤੋਂ ਬਚਾਉਂਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ।" ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਦੁੱਖੀ ਮਨ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਅੱਜ ਮੈਂ ਕਿਹੜੀਆਂ ਨੇਕੀਆਂ ਹਾਸਲ ਕਰਾਂਗਾ ਅਤੇ ਕੱਲ੍ਹ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਕੌਣ ਦੇਵੇਗਾ? ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਸਾਰੇ ਇੱਛਾ-ਤਿਆਗ ਕੇ, ਸਿਰਫ਼ ਜਾਂਣ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚੈ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਧਰਤੀ, ਇਸਦੇ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਲੋਕ, ਧਨ-ਧਾਨ, ਮੈਂ ਛੱਡ ਰਿਹਾ ਹਾਂ; ਇਹ ਸਭ ਭਰਤ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ। ਅੱਜ ਮੇਰਾ ਜੰਗਲ-ਵਾਸ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚੈ ਹਿਲ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ; ਪਿਤਾ, ਤੁਸੀਂ ਕੈਕੇਈ ਨੂੰ ਜੰਗ ਵਿਚ ਜੋ ਵਰ ਦਿੱਤਾ, ਉਹ ਪੂਰਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿਉ, ਆਪਣੀ ਬਾਤ 'ਤੇ ਕਾਇਮ ਰਹੋ, ਰਾਜਾ; ਮੈਂ ਤੁਹਾਡਾ ਹੁਕਮ ਜਿਵੇਂ ਆਖਿਆ ਗਿਆ, ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੂਰਾ ਕਰਾਂਗਾ। ਮੈਂ ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਜੰਗਲ ਵਾਸੀਆਂ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਰਹਾਂਗਾ; ਕੋਈ ਹਿਚਕਚਾਹਟ ਨਾ ਕਰੋ—ਧਰਤੀ ਭਰਤ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ। ਮੈਨੂੰ ਨਾ ਰਾਜ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੈ, ਨਾ ਸੁਖ ਦੀ, ਨਾ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਪਿਆਰੀ ਚੀਜ਼ ਦੀ, ਜਿੰਨੀ ਤੁਹਾਡਾ ਹੁਕਮ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਦੀ ਚਾਹ ਹੈ, ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਆਨੰਦ। ਆਪਣਾ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਕਰੋ, ਹੰਝੂਆਂ ਵਿਚ ਨਾ ਵਹਿ ਜਾਓ; ਜਿਵੇਂ ਨਦੀਆਂ ਦਾ ਪਤੀ ਸਮੁੰਦਰ ਕਦੇ ਵੀ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਧੀਰਜ ਰੱਖੋ। ਮੈਨੂੰ ਨਾ ਰਾਜ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੈ, ਨਾ ਸੁਖ, ਨਾ ਧਰਤੀ, ਨਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਵਿਲਾਸ, ਨਾ ਸੁਰਗ, ਨਾ ਜੀਵਨ ਦੀ ਲਾਲਸਾ। ਸੱਚ-ਮੁੱਚ, ਮੈਂ ਸਿਰਫ਼ ਤੁਹਾਨੂੰ ਹੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਝੂਠ ਨਹੀਂ; ਤੁਹਾਡੇ ਸੱਚ ਤੇ ਨੇਕੀ ਦੀ ਕਸਮ ਖਾਂ ਕੇ ਇਹ ਆਖਦਾ ਹਾਂ। ਪਿਤਾ, ਮੇਰੇ ਲਈ ਇੱਕ ਪਲ ਲਈ ਵੀ ਇੱਥੇ ਰਹਿਣਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਦੁੱਖ ਸਹਿ ਲਵੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੇਰਾ ਨਿਸ਼ਚੈ ਨਹੀਂ ਬਦਲ ਸਕਦਾ। ਰਾਘਵ, ਮੈਨੂੰ ਕੈਕੇਈ ਨੇ ਜੰਗਲ ਜਾਣ ਲਈ ਆਖਿਆ ਸੀ, ਮੈਂ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, 'ਮੈਂ ਜਾਵਾਂਗਾ।' ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਸ ਸੱਚ ਨੂੰ ਨਿਭਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਕਰੋ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ; ਅਸੀਂ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਰਹਾਂਗੇ, ਜਿੱਥੇ ਹਲਕੇ-ਫੁਲਕੇ ਹਿਰਣ, ਕਈ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਮਿੱਠੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਹੋਣਗੀਆਂ। ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਤਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਦੇਵਤਾ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਪਿਤਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਦੇਵੀ ਆਗਿਆ ਵਾਂਗ ਮੰਨ ਕੇ ਪੂਰਾ ਕਰਾਂਗਾ। ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਬੀਤਣ 'ਤੇ, ਹੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ, ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਦੇਖੋਗੇ; ਇਹ ਦੁੱਖ ਛੱਡ ਦਿਉ। ਹੇ ਪੁਰਸ਼ ਸਿੰਘ, ਜੋ ਸਭ ਨੂੰ ਹੰਝੂ ਰੋਕਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਤੁਸੀਂ ਆਪ ਹੀ ਕਿਉਂ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ ਹੋ? ਸ਼ਹਿਰ, ਰਾਜ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਮੈਂ ਛੱਡ ਰਿਹਾ ਹਾਂ; ਇਹ ਸਭ ਭਰਤ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਡਾ ਹੁਕਮ ਮੰਨ ਕੇ, ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਜੰਗਲ ਵਾਸ ਕਰਾਂਗਾ। ਭਰਤ ਇਸ ਧਰਤੀ ਦਾ ਰਾਜ ਕਰੇ, ਜਿਸਦੇ ਪਹਾੜ, ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਬਾਗ ਹਨ, ਜੋ ਮੈਂ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ; ਉਹ ਇਸ ਦੀਆਂ ਸ਼ੁਭ ਹੱਦਾਂ ਵਿਚ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਜ ਕਰੇ। ਜੋ ਕੁਝ ਤੁਸੀਂ ਆਖਿਆ, ਰਾਜਾ, ਉਹੀ ਹੋਵੇ। ਮੇਰਾ ਮਨ ਵੱਡੇ ਵਿਲਾਸਾਂ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵੱਲ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਤੁਹਾਡੇ ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਵੱਲ ਵਧੇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਸਤਕਾਰੀ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਲਈ ਦੁੱਖ ਨਾ ਕਰੋ, ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼, ਅੱਜ ਮੈਨੂੰ ਨਾ ਅਟੱਲ ਰਾਜ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੈ, ਨਾ ਧਰਤੀ ਦੇ ਸਭ ਵਿਲਾਸਾਂ ਦੀ, ਨਾ ਹੀ ਮੈਥਲੀ ਦੀ; ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਝੂਠ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਲੈਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ; ਸੱਚ ਹੀ ਤੁਹਾਡਾ ਵ੍ਰਤ ਹੋਵੇ। ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ, ਫਲ-ਮੂਲ ਖਾਂਦੇ, ਪਹਾੜਾਂ, ਦਰਿਆਵਾਂ, ਝੀਲਾਂ ਵੇਖਦੇ, ਅਜੀਬ-ਅਜੀਬ ਦਰੱਖਤਾਂ ਵਾਲੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ, ਮੈਂ ਖੁਸ਼ ਰਹਾਂਗਾ; ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਮਨ ਨੂੰ ਠੰਡ ਪਾਓ। ਇਹ ਸਭ ਸੁਣ ਕੇ, ਦੁੱਖ ਤੇ ਪੀੜਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਰਾਜਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਇਆ, ਹੋਸ਼ ਗੁਆ ਬੈਠੇ, ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਏ ਤੇ ਹਿਲੇ ਤੱਕ ਨਹੀਂ। ਸਾਰੀਆਂ ਰਾਣੀਆਂ, ਕੈਕੇਈ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ; ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਵੀ ਰੋ ਰੋ ਕੇ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਵਿਲਾਪ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਗੂੰਜਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਫਿਰ, ਅਚਾਨਕ, ਦਸ਼ਰਥ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਨੂੰ ਹਿਲਾਇਆ, ਵਾਰ ਵਾਰ ਆਹ ਭਰੀ, ਆਪਣਾ ਹੱਥ ਹਥੇਲੀ 'ਚ ਪਿਸ਼ਿਆ ਤੇ ਦੰਦ ਭੀਚ ਲਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਲਾਲ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਦੀ ਰੰਗਤ ਉਡ ਗਈ; ਕ੍ਰੋਧ ਵਿਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਡੁੱਬੇ, ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਘਿਰ ਗਏ। ਰਾਜੇ ਦੇ ਮਨ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵੇਖ ਕੇ, ਰਥਵਾਹ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੇ ਤੀਖੇ ਬਾਣ ਵਾਂਗ ਬੋਲ ਕਹਿ ਕੇ, ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਹਿਲਾ ਦਿੱਤਾ। ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੇ ਬਿਜਲੀ ਵਾਂਗ, ਤਿੱਖੇ ਤੇ ਕਰੜੇ ਸ਼ਬਦ ਕਹਿ ਕੇ, ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਨੂੰ ਛੀਲ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਜਿਸ ਲਈ, ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ, ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀ ਹੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ—ਉਹ ਜੋ ਚਲਦਿਆਂ ਤੇ ਅਚਲ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ। ਰਾਣੀ, ਤੁਹਾਡੇ ਵਰਗਾ ਦੁੱਖਦਾਈ ਕੰਮ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ; ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਤੀ-ਘਾਤੀ ਤੇ ਅਖ਼ੀਰਕਾਰ ਵੰਸ਼-ਨਾਸੀ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ। ਤੁਹਾਡੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ, ਤੁਸੀਂ ਉਸਨੂੰ ਤੜਪਾ ਰਹੀ ਹੋ, ਜੋ ਇੰਦਰ ਵਰਗਾ ਅਜੇਤ, ਪਹਾੜ ਵਰਗਾ ਅਡੋਲ, ਸਮੁੰਦਰ ਵਰਗਾ ਅਡਿਗ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਪਤੀ, ਦਸ਼ਰਥ, ਜੋ ਤੁਹਾਡੇ ਉਪਕਾਰਕ ਹਨ, ਨੂੰ ਹਲਕਾ ਨਾ ਆਖੋ; ਕਿਉਂਕਿ ਪਤੀ ਦੀ ਇੱਛਾ, ਔਰਤਾਂ ਲਈ, ਸੌ ਕਰੋੜ ਪੁੱਤਰਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਕੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਜਸਭਾ ਵਿਚ ਦੁੱਖ, ਵਿਲਾਪ ਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਦੀ ਲਹਿਰ ਚੱਲ ਪਈ।