ਰਾਮ ਜੀ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਦੀ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਸਹਿਮਤੀ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਰਾਜਾ ਨੇ ਜੰਗਲ ਵਾਸ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕੀਤੀ। ਰਾਜਾ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਹੇ ਰਾਘਵ! ਮੈਂ ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਵਚਨ ਦੇ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਫਸ ਗਿਆ ਹਾਂ। ਅੱਜ ਤੂੰ ਹੀ ਅਯੋਧਿਆ ਦਾ ਰਾਜ ਕਰ, ਮੈਨੂੰ ਰੋਕ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਧਰਮ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ ਰਾਮ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਤੇ ਬੜੀ ਨਿਪੁੰਨਤਾ ਨਾਲ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਹੇ ਰਾਜਨ! ਤੁਸੀਂ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਤੱਕ ਧਰਤੀ ਦਾ ਰਾਜ ਕਰੋ। ਮੈਂ ਰਾਜ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ, ਮੈਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵਾਸ ਕਰਾਂਗਾ। ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਬਤੀਤ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੇ ਵਰਤ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਮੈਂ ਦੁਬਾਰਾ ਤੁਹਾਡੇ ਚਰਨ ਫੜਾਂਗਾ, ਹੇ ਨਰਪਤੀ!” ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦਿਆਂ ਰਾਜਾ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਿਆ, ਅਸੂਲਾਂ ਦੇ ਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਜਕੜਿਆ ਹੋਇਆ ਤੇ ਕੈਕੇਈ ਵਲੋਂ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ, ਰੋ ਪਿਆ। ਰਾਜਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਪੁੱਤ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਤੇਰੀ ਭਲਾਈ, ਤੇਰੀ ਵਾਧੂ ਤੇ ਤੇਰੀ ਵਾਪਸੀ ਲਈ, ਪਿਆਰੇ ਪੁੱਤ, ਤੂੰ ਨਿਰਭੈ ਹੋ ਕੇ ਸੁਖੀ ਰਾਹ ਤੇ ਜਾ।” ਫਿਰ ਰਾਜਾ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਹੇ ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਰਤਨ! ਤੇਰੇ ਵਰਗੇ ਸੱਚ ਤੇ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗੇ ਮਨ ਵਾਲੇ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚੇ ਮੁੜਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਪਰ, ਪੁੱਤ, ਅੱਜ ਰਾਤ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਨਾ ਜਾ। ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਇਕ ਦਿਨ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਰਹਿ ਜਾ।” ਰਾਜਾ ਨੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਕਿਹਾ, “ਹੇ ਰਾਘਵ! ਜੋ ਤੂੰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈਂ, ਉਹ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਲਈ ਤੂੰ ਜੰਗਲ ਵਾਸ ਦਾ ਵਚਨ ਲੈ ਲਿਆ। ਪਰ ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ, ਪੁੱਤ; ਮੈਂ ਸਚ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ, ਮੈਨੂੰ ਇੱਕ ਔਰਤ ਨੇ ਧੋਖਾ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਸੁਆਹ ਵਿੱਚ ਲੁਕੇ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਖਤਰਨਾਕ ਹੈ।” “ਜੋ ਧੋਖਾ ਮੈਨੂੰ ਮਿਲਿਆ, ਤੂੰ ਉਸ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ, ਕੈਕੇਈ ਵਲੋਂ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਵਿੱਚ ਪੱਕੀ ਪਰ ਆਚਰਨ ਵਿੱਚ ਅਧਰਮੀ ਹੈ।” “ਪੁੱਤ, ਇਹ ਹੈਰਾਨੀ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਿ ਤੂੰ, ਮੇਰਾ ਵੱਡਾ ਪੁੱਤ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਝੂਠ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈਂ।” ਇਹ ਸਭ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਮੈਂ ਅੱਜ ਕਿਹੜੀਆਂ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਰਾਂਗਾ, ਤੇ ਕੱਲ੍ਹ ਮੈਨੂੰ ਕੌਣ ਉਹ ਬਖਸ਼ੇਗਾ? ਇਸ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਸਾਰੇ ਇੱਛਾ ਤਿਆਗ ਕੇ ਸਿਰਫ਼ ਜਾ ਕੇ ਜੰਗਲ ਵਾਸ ਕਰਨਾ ਚੁਣਿਆ ਹੈ।” “ਇਹ ਧਰਤੀ, ਇਸ ਦੇ ਸੂਬੇ, ਲੋਕ, ਧਨ ਤੇ ਅਨਾਜ, ਮੈਂ ਛੱਡ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਇਸ ਨੂੰ ਭਰਤ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ।” “ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵਾਸ ਕਰਨ ਦਾ ਮੇਰਾ ਨਿਸ਼ਚੇ ਅੱਜ ਨਹੀਂ ਡੋਲ ਸਕਦਾ; ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਤੁਸੀਂ ਕੈਕੇਈ ਨੂੰ ਜੋ ਵਰ ਦਿੱਤਾ, ਹੇ ਵਰਦਾਤਾ, ਉਹ ਪੂਰਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।” “ਇਹ ਪੂਰਾ ਹੋਵੇ—ਆਪਣੇ ਵਚਨ ਨੂੰ ਸੱਚ ਕਰੋ, ਹੇ ਰਾਜਨ; ਮੈਂ ਤੁਹਾਡਾ ਹੁਕਮ ਜਿਵੇਂ ਆਖਿਆ ਗਿਆ, ਤਿਵੇਂ ਪੂਰਾ ਕਰਾਂਗਾ।” “ਮੈਂ ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵਾਸ ਕਰਾਂਗਾ, ਜੰਗਲ ਵਾਸੀਆਂ ਨਾਲ; ਤੁਸੀਂ ਝਿਜਕੋ ਨਾ—ਧਰਤੀ ਭਰਤ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ।” “ਮੈਨੂੰ ਰਾਜ, ਸੁਖ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੀਤਮ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ, ਮੈਨੂੰ ਤੁਹਾਡੇ ਹੁਕਮ ਦੀ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੈ, ਹੇ ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਰਤਨ।” “ਆਪਣੀ ਚਿੰਤਾ ਦੂਰ ਕਰੋ, ਹੰਝੂਆਂ ਵਿੱਚ ਨਾ ਵਹਿ ਜਾਓ; ਜਿਵੇਂ ਨਦੀਆਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਮਹਾਨ ਸਮੁੰਦਰ ਕਦੇ ਡੋਲਦਾ ਨਹੀਂ।” “ਮੈਨੂੰ ਰਾਜ, ਸੁਖ, ਧਰਤੀ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਵਿਹਾਰਾਂ, ਸੁਰਗ ਜਾਂ ਜਿੰਦਗੀ ਦੀ ਵੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ।” “ਮੈਂ ਸਿਰਫ਼ ਤੁਹਾਨੂੰ, ਹੇ ਨਰੋਤਮ, ਸੱਚੇ ਦਿਲੋਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਝੂਠ ਨਹੀਂ; ਤੁਹਾਡੀ ਸੱਚਾਈ ਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਕਸਮ ਖਾਂਦਾ ਹਾਂ।” “ਮੈਨੂੰ, ਪਿਤਾ, ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਵੀ ਇੱਥੇ ਰਹਿਣਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ; ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਦੁਖ ਸਹਿਣਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੇਰੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਬਦਲਾਅ ਨਹੀਂ ਆਵੇਗਾ।” “ਹੇ ਰਾਘਵ! ਮੈਨੂੰ ਕੈਕੇਈ ਨੇ ਜੰਗਲ ਜਾਣ ਲਈ ਆਖਿਆ ਸੀ, ਮੈਂ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ ‘ਮੈਂ ਜਾਵਾਂਗਾ।’ ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਸ ਸੱਚ ਨੂੰ ਨਿਭਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।” “ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਕਰੋ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ; ਅਸੀਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ ਕਰਾਂਗੇ, ਜਿੱਥੇ ਮਿੱਠੇ ਹਿਰਣ ਹਨ, ਕਈ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਧੁਨੀਆਂ ਗੂੰਜਦੀਆਂ ਹਨ।” “ਮੇਰਾ ਪਿਤਾ ਤਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦੇਵਤਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਪਿਆਰੇ। ਇਸ ਲਈ, ਜਿਵੇਂ ਦੇਵੀ ਹੁਕਮ ਹੋਵੇ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਾਂਗਾ।” “ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਬੀਤਣ ਤੇ, ਹੇ ਰਾਜਾ! ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਮੁੜ ਵੇਖੋਂਗੇ; ਇਹ ਦੁਖ ਛੱਡ ਦਿਓ।” “ਹੇ ਨਰਸ਼ੇਰ! ਜੋ ਸਾਰੇ ਹੰਝੂਆਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣੇ ਚਾਹੀਦੇ, ਤੁਸੀਂ ਆਪ ਹੀ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਡਿੱਗ ਗਏ ਹੋ?” “ਸ਼ਹਿਰ, ਰਾਜ ਤੇ ਧਰਤੀ, ਮੈਂ ਛੱਡ ਰਿਹਾ ਹਾਂ; ਇਹ ਭਰਤ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਜੰਗਲ ਵਾਸ ਕਰਾਂਗਾ।” “ਭਰਤ ਇਸ ਧਰਤੀ, ਇਸ ਦੇ ਪਹਾੜਾਂ, ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਤੇ ਉਪਵਨਾਂ ਸਮੇਤ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮੈਂ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਰਾਜ ਕਰੇ। ਉਹ ਇਸ ਦੀਆਂ ਸ਼ੁਭ ਹੱਦਾਂ ਵਿੱਚ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਜ ਕਰੇ। ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਆਖਿਆ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉਹੀ ਹੋਵੇ।” “ਹੇ ਰਾਜਨ! ਮੇਰਾ ਮਨ ਵੱਡੇ ਵਿਹਾਰਾਂ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਵਸਤੂਆਂ ਵੱਲ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਤੁਹਾਡੇ ਹੁਕਮ ਦੇ ਪੂਰੇ ਕਰਨ ਵੱਲ ਵਧੇਰੇ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਹੈ, ਜੋ ਉੱਚੇ ਲੋਕਾਂ ਵਲੋਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਕਾਰਨ ਤੁਹਾਡਾ ਦੁਖ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼!” “ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼! ਅੱਜ ਮੈਂ ਅਟੱਲ ਰਾਜ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਵਿਹਾਰ, ਜਾਂ ਮੈਥਿਲੀ ਦੀ ਵੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਝੂਠ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਲੈਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ; ਸੱਚ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਵਰਤ ਬਣਾਓ।” “ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ, ਫਲ ਤੇ ਕੰਦ ਖਾ ਕੇ, ਪਹਾੜ, ਨਦੀਆਂ, ਝੀਲਾਂ ਵੇਖ ਕੇ, ਅਜੋਕੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਵਾਲੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਕੇ, ਮੈਂ ਖੁਸ਼ ਰਹਾਂਗਾ; ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਆਰਾਮ ਪਾਓ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਜਾ, ਦੁੱਖ ਤੇ ਪੀੜ੍ਹਾ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾ ਕੇ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ, ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਤੇ ਬਿਲਕੁਲ ਨਾ ਹਿਲਿਆ। ਸਾਰੀਆਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਰਾਣੀਆਂ ਰੋ ਪਈਆਂ, ਸਿਵਾਏ ਕੈਕੇਈ ਦੇ; ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਵੀ ਰੋ ਪਿਆ ਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ, ਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਲਾਪ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਗੂੰਜ ਪਈ। ਹੁਣ, ਅਗਲੇ ਸਰਗ ਦੀ ਸੁਣੋ। ਫੇਰ, ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ, ਅਚਾਨਕ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਨੂੰ ਹਿਲਾਉਂਦੇ, ਵਾਰੀ ਵਾਰੀ ਹੰਢਕਦੇ, ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਨੂੰ ਹਥੇਲੀ ਵਿੱਚ ਮਸਲਦੇ ਤੇ ਦੰਦ ਪੀਸਦੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਲਾਲ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਸਨ, ਰੰਗ ਉਡ ਗਿਆ ਸੀ; ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਫਸ ਗਏ। ਇਹ ਸਭ ਵੇਖ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸਮਝਦਿਆਂ, ਰਥਵਾਹ ਨੇ ਤੀਰ ਵਾਂਗ ਚੁਭਣ ਵਾਲੇ ਬੋਲ ਕਹਿ ਕੇ ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਹਿਲਾ ਦਿੱਤਾ।