ਰਾਮਚੰਦਰ ਜੀ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਦੀ ਨਿਸ਼ਚਾ ਨਾਲ, ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਏ, ਜਿੱਥੇ ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਅਤੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਯੋਧੇ ਵੱਸਦੇ ਸਨ। ਉਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਨੂੰ ਖੜਾ ਦੇਖਿਆ, ਜੋ ਬੜੀ ਉਦਾਸੀ ਨਾਲ ਖੜਾ ਸੀ। ਰਾਮ ਜੀ ਆਪ ਤਾਂ ਦੁੱਖੀ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਪਰ ਉਥੇ ਮੌਜੂਦ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਪੀੜਾ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਮੁਸਕਰਾਏ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋਏ, ਤਾਂ ਜੋ ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਣਾ ਕਰਤੱਵ ਨਿਭਾ ਸਕਣ। ਪਰ, ਜਦ ਉਹ ਦੁਖੀ ਰਾਜਾ ਦੇ ਕੋਲ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਲਈ ਠਹਿਰ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਨੂੰ ਉਥੇ ਖੜਾ ਦੇਖਿਆ, ਜੋ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਰਾਮ ਜੀ ਦੇ ਆਉਣ ਦੀ ਸੂਚਨਾ ਦੇਣ ਲਈ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਜੰਗਲ ਜਾਣ ਦੇ ਪੱਕੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ, ਰਾਘਵ ਨੇ ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਮੇਰਾ ਆਉਣਾ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਦੱਸੋ।” ਫਿਰ, ਕੰਜਕਲੀਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ, ਕਾਲੇ, ਅਦੁਤੀਅ ਤੇ ਮਹਾਨ ਰਾਮ ਨੇ ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਦੱਸੋ ਕਿ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਆ ਗਿਆ ਹਾਂ।” ਰਾਮ ਦੇ ਹੁਕਮ ‘ਤੇ, ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਜਲਦੀ ਨਾਲ ਅੰਦਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪਰੇਸ਼ਾਨ, ਡੂੰਘੀਆਂ ਆਹਾਂ ਭਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਰਾਜਾ ਉਸ ਵੇਲੇ ਐਵੇਂ ਲੱਗਦੇ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਲਾਲ ਹੋਇਆ ਸੂਰਜ, ਜਾਂ ਸੁਆਹ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਅੱਗ, ਜਾਂ ਸੁੱਕਾ ਹੋਇਆ ਤਲਾਬ। ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਨੇ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਉਸ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਜਗਾਇਆ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਗਿਆਨੀ ਤਾਂ ਸੀ ਪਰ ਮਨੋਂ ਬਹੁਤ ਪਰੇਸ਼ਾਨ। ਰਾਜਾ ਦੀ ਸਾਰੀ ਚਿੰਤਾ ਸਿਰਫ਼ ਰਾਮ ਲਈ ਹੀ ਸੀ। ਪਹਿਲਾਂ, ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਨੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਦੀ ਅਰਦਾਸ ਕਰਕੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ, ਫਿਰ ਡਰ ਅਤੇ ਨਰਮ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਆਖਿਆ, “ਤੁਹਾਡਾ ਪੁੱਤਰ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ, ਦਰਵਾਜੇ ਉੱਤੇ ਖੜਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਆਸਰੇਆਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਸੁਖੀ ਰਹੋ। ਰਾਮ, ਜੋ ਸੱਚ ਦਾ ਪੱਕਾ ਹੈ, ਤੁਹਾਡੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਕਰਕੇ, ਹੁਣ ਉਹ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਆਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਜਾਵੇਗਾ—ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖੋ, ਹੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਰਾਜਸੀ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਆਪਣੇ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ।" ਇਹ ਸੁਣਕੇ, ਉਹ ਰਾਜਾ ਜੋ ਸੱਚ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ, ਧਰਮਾਤਮਾ, ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ ਡੂੰਘਾ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਪਵਿੱਤਰ ਸੀ, ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ, ਮੇਰੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ, ਜੋ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਇੱਥੇ ਲਿਆਓ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਬੈਠ ਕੇ, ਮੈਂ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।” ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਅੰਦਰਲੇ ਮਹਲਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਆ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਰਾਜਾ ਤੁਹਾਨੂੰ ਬੁਲਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਦੇਰੀ ਨਾ ਕਰੋ।” ਰਾਜਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਤੇ, ਸਾਰੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮਿਲਣ ਉੱਤੇ, ਉਸ ਮਹਲ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪਈਆਂ। ਉਥੇ, ਸਵਾ ਤਿੰਨ ਸੌ ਲਾਲੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀਆਂ, ਵਰਤ ਲੱਗੀਆਂ ਔਰਤਾਂ, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਘੇਰਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਚਲ ਪਈਆਂ। ਜਦ ਪਤਨੀਆਂ ਪਹੁੰਚ ਗਈਆਂ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ, ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਲਿਆਓ।” ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਨੇ ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਅਤੇ ਮੈਥਿਲੀ (ਸੀਤਾ) ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ, ਜਲਦੀ ਰਾਜਾ ਦੇ ਕੋਲ ਲੈ ਗਿਆ। ਰਾਜਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਆਉਂਦੇ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਸਨ ਤੋਂ ਛੇਤੀ ਨਾਲ ਉੱਠੇ, ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ, ਬੜੇ ਦੁਖੀ। ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹੀ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਵੱਲ ਦੌੜ ਲਿਆ ਅਤੇ ਰਾਮ ਦੇ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਹੋਸ਼ ਗਵਾ ਬੈਠਿਆ। ਰਾਮ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਲਕਸ਼ਮਣ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਰਾਜਾ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚੇ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਅਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ ਵਰਗੇ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਰੋਣ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਚੁੱਕੀ, “ਹਾਏ ਰਾਮ!”—ਇਹ ਆਵਾਜ਼ ਗਹਣਿਆਂ ਦੀ ਝੰਕਾਰ ਨਾਲ ਮਿਲ ਗਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਗਲ ਲਾ ਲਿਆ, ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਸਮੇਤ, ਰੋਦੇ ਹੋਏ, ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਸੋਫੇ ਉੱਤੇ ਬਿਠਾਇਆ। ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ, ਜਦ ਰਾਮ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਹੋਸ਼ ਆ ਗਈ ਹੈ, ਉਹ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੰਜੂਆਂ ਦੀ ਲਹਿਰ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਬੋਲਿਆ: “ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵਿਦਾ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ, ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਸਾਡੇ ਸਭ ਦੇ ਪਾਲਣਹਾਰ। ਹੁਣ ਜਦ ਮੈਂ ਦੰਡਕ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਮੇਰੀ ਸੁਖ-ਸਲਾਮਤੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰੋ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਵੀ ਆਗਿਆ ਦਿਓ, ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਜਾਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿਓ; ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸੱਚੇ ਕਾਰਣਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਇੱਥੇ ਰਹਿਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ। ਸਾਨੂੰ ਸਾਰੇ ਨੂੰ ਆਗਿਆ ਦਿਓ, ਹੇ ਮਾਣ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਰਾਜਾ, ਆਪਣਾ ਦੁੱਖ ਛੱਡ ਕੇ—ਲਕਸ਼ਮਣ, ਮੈਂ ਤੇ ਸੀਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਸਰਵ-ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਪਿਤਾ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਕਰਦਾ ਹੈ।” ਰਾਮ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਰਾਜਾ ਚਿੱਤ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਕੇ ਆਗਿਆ ਦੇਣ, ਤਾਂ ਰਾਜਾ ਨੇ ਉਸਦੇ ਜੰਗਲ ਵਾਸ ਬਾਰੇ ਬੋਲਿਆ, “ਹੇ ਰਾਘਵ, ਮੈਂ ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਵਰ ਦੇ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹ ਗਿਆ ਹਾਂ; ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਅੱਜ ਤੂੰ ਹੀ ਅਯੋਧਿਆ ਦਾ ਰਾਜਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਮੈਨੂੰ ਰੋਕ ਲੈ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਮ, ਜੋ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗਾ ਸੀ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਨਿਪੁੰਨਤਾ ਨਾਲ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਤੁਸੀਂ, ਹੇ ਰਾਜਾ, ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਤੱਕ ਧਰਤੀ ਦਾ ਰਾਜ ਕਰੋ; ਮੈਂ ਰਾਜ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਾਂਗਾ। ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮੈਂ ਦੁਬਾਰਾ ਤੁਹਾਡੇ ਚਰਨ ਫੜਾਂਗਾ, ਹੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਆਪਣੇ ਵਰਤ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ।” ਰਾਜਾ, ਰੋਦੇ ਹੋਏ, ਦੁਖੀ, ਸੱਚ ਦੀ ਜ਼ੰਜੀਰ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ, ਤੇ ਕੈਕੇਈ ਵਲੋਂ ਉਕਸਾਏ ਹੋਏ, ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਤੇਰੀ ਭਲਾਈ, ਵਾਧੂ ਤੇ ਵਾਪਸੀ ਲਈ, ਪਿਆਰੇ ਪੁੱਤਰ, ਚਿੰਤਾ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਸੁਖੀ ਤੇ ਨਿਰਵਿਘਨ ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ ਚਲਾ ਜਾ। ਹੇ ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਰਤਨ, ਤੇਰਾ ਮਨ ਸੱਚ ਤੇ ਧਰਮ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਤੇਰੇ ਵਰਗੇ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚੇ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਪਰ ਹੁਣ, ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ, ਅੱਜ ਰਾਤ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਨਾ ਜਾ; ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਇੱਕ ਦਿਨ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਰਹਿ ਲੈ।” “ਤੂੰ ਜੋ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈਂ, ਪਿਆਰੇ ਰਾਘਵ, ਇਹ ਬੜਾ ਔਖਾ ਕੰਮ ਹੈ; ਮੇਰੇ ਲਈ ਤੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੰਗਲ ਵਾਸੀ ਬਣਿਆ ਹੈਂ। ਪਰ ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ, ਹੇ ਪੁੱਤਰ—ਸੱਚੀ ਕਸਮ, ਹੇ ਰਾਘਵ; ਮੈਨੂੰ ਇੱਕ ਔਰਤ ਨੇ ਧੋਖਾ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਸੁਆਹ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਸਭ ਕੁਝ ਸਾੜ ਦੇਂਦੀ ਹੈ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਦੀ ਵਿਦਾਈ, ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਦੁੱਖ, ਅਤੇ ਮਹਲ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਵਿਚ, ਸੰਸਕਾਰ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਪਿਆਰ ਦੀ ਇਹ ਵਿਲੱਖਣ ਘੜੀ ਹੋਈ।