ਜਦੋਂ ਰਾਮਚੰਦਰ ਜੀ ਦੇ ਵਚਨ ਪ੍ਰਸੰਗ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਅਯੋਧਿਆ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਖੀ ਅਤੇ ਬੇਸਹਾਰਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਘਰ ਧੂੜ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਚੂਹਿਆਂ ਨੇ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਅੱਡਾ ਬਣਾ ਲਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਹਰ ਜਗ੍ਹਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਿੱਲ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾ ਤਾਂ ਪਾਣੀ ਸੀ, ਨਾ ਧੂਆਂ; ਨ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਰਹੀ ਸੀ, ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਟੈਕਸ, ਯਜ, ਮੰਤਰ, ਹੋਮ ਜਾਂ ਜਪ ਰਹਿ ਗਏ ਸਨ। ਇਹ ਘਰ ਐਵੇਂ ਲੱਗਦੇ ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਤੀਖੀ ਰੁੱਤ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ—ਬਰਤਨ ਟੁੱਟੇ ਹੋਏ, ਅਸੀਂ ਛੱਡ ਚੁੱਕੇ, ਹੁਣ ਕੈਕੇਈ ਆ ਕੇ ਇਹ ਘਰ ਵੱਸ ਲਵੇ। ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਜਿਥੇ ਰਾਘਵ ਜਾਵੇ, ਉਹੀ ਜੰਗਲ ਸਾਡਾ ਸ਼ਹਿਰ ਬਣ ਜਾਵੇ, ਤੇ ਅਸੀਂ ਛੱਡਿਆ ਹੋਇਆ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਜੰਗਲ ਬਣ ਜਾਵੇ। ਜਿਥੇ ਅਸੀਂ ਵੱਸਾਂਗੇ, ਉੱਥੋਂ ਜੰਗਲ ਦੇ ਸਾਰੇ ਜਾਨਵਰ, ਪੰਛੀ, ਹਾਥੀ, ਸਿੰਘ—all ਭੱਜ ਜਾਣ। ਜੋ ਕੁਝ ਅਸੀਂ ਛੱਡ ਦੇਵਾਂਗੇ, ਉਹ ਜਾਨਵਰ ਲੈ ਲੈਣ, ਤੇ ਜਿਥੇ ਅਸੀਂ ਵੱਸਾਂਗੇ, ਉੱਥੋਂ ਉਹ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਣ—ਘਾਹ, ਮਾਸ, ਫਲ, ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ, ਪੰਛੀ ਸਭ ਕੁਝ। ਕੈਕੇਈ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਸਮੇਤ ਇਹ ਘਰ ਵੱਸ ਲਵੇ, ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਰਾਘਵ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ ਰਹਾਂਗੇ।” ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਰਾਘਵ ਨੇ ਸੁਣੀਆਂ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਕੰਪ ਨਹੀਂ ਆਈ। ਫਿਰ ਉਹ ਧਰਮੀ, ਜਿਨ੍ਹਾ ਦੀ ਚਾਲ ਮਸਤ ਹਾਥੀ ਵਰਗੀ ਸੀ, ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੇ ਮਹਲ ਵੱਲ ਵਧੇ, ਉਹ ਐਸੇ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ ਜਿਵੇਂ ਕੈਲਾਸ ਪਰਬਤ ਦੀ ਚੋਟੀ। ਰਾਜ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਕੇ, ਜਿੱਥੇ ਬਹੁਤ ਨਿਯਮਤ ਯੋਧੇ ਵੱਸਦੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਉਥੇ ਖੜਾ ਦੇਖਿਆ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਉਦਾਸ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦੁਖੀ ਨਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਉਥੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜੋ ਦੁਖੀ ਸਨ। ਰਾਮ, ਹੌਲੀ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋਏ, ਤਾਂ ਜੋ ਪਿਤਾ ਦਾ ਹੁਕਮ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਰਾ ਕਰ ਸਕਣ। ਪਰ, ਰਾਮ, ਜੋ ਕਿ ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਮਹਾਨ ਪੁੱਤਰ ਸਨ, ਆਪਣੇ ਦੁਖੀ ਪਿਤਾ ਕੋਲ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਰੁਕ ਗਏ, ਕਿਉਂਕਿ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਿਤਾ ਕੋਲ ਜਾਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦੇਣ ਆਇਆ ਸੀ। ਪਿਤਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਪ੍ਰਤੀ ਨਿਸ਼ਠਾ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ, ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਜਾਣ ਦਾ ਪੱਕਾ ਫੈਸਲਾ ਕਰਕੇ, ਰਾਘਵ ਨੇ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਮੇਰਾ ਪਿਤਾ ਕੋਲ ਜਾਣ ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ ਦੇ ਦੇ।” ਫਿਰ, ਕਹਾਣੀ ਅਗਲੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਰਾਮ, ਜੋ ਕੰਵਲ-ਨੈਣ, ਸ਼ਿਆਮ, ਅਦੁਤੀਆ ਤੇ ਮਹਾਨ ਸਨ, ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ, “ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਦੱਸੋ ਕਿ ਮੈਂ ਆ ਗਿਆ ਹਾਂ।” ਰਾਮ ਦੇ ਹੁਕਮ ਤੇ, ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਜਲਦੀ ਰਾਜ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਗਿਆ, ਜਿਥੇ ਰਾਜਾ ਦੁਖ ਨਾਲ ਪਰੇਸ਼ਾਨ, ਡੂੰਘੀਆਂ ਆਹਾਂ ਭਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਐਸਾ ਵੇਖਿਆ ਜਿਵੇਂ ਲਾਲ ਹੋਇਆ ਸੂਰਜ, ਜਾਂ ਸੁਆਹ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਅੱਗ, ਜਾਂ ਸੁੱਕਾ ਸਰੋਵਰ। ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੇ, ਜੋੜੇ ਹੋਏ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ, ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਜਗਾਇਆ, ਜੋ ਬੜੀ ਮੱਤ ਵਾਲਾ ਸੀ ਪਰ ਮਨੋਂ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਸਿਰਫ਼ ਰਾਮ ਲਈ ਸੀ। ਪਹਿਲਾਂ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੇ ਜਿੱਤ ਦੀ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ, ਫਿਰ ਹੌਲੀ, ਡਰ-ਭਰੀ ਤੇ ਮੰਦ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਆਖਿਆ, “ਤੁਹਾਡਾ ਪੁੱਤਰ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਘ, ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਖੜਾ ਹੈ। ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਾਰਿਆਂ ਨੌਕਰਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦੇ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਚੰਗੇ ਰਹੋ! ਸੱਚ ਤੇ ਅਡਿੱਠ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਰਾਮ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮਿਲਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਾਰਿਆਂ ਮਿੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਹੁਣ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮਿਲਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਵੱਡੇ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਤੁਸੀਂ ਉਸਨੂੰ ਮਿਲੋ, ਹੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਰਾਜ ਧਰਮ ਲੱਭਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਆਪਣੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਹੈ।” ਰਾਜਾ, ਜੋ ਸੱਚ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ, ਧਰਮਾਤਮਾ, ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ ਡੂੰਘਾ, ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਪਵਿੱਤਰ ਸੀ, ਉੱਤਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, “ਸੁਮੰਤ੍ਰ, ਮੇਰੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਨੂੰ ਲਿਆ ਕੇ ਆ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਵੀ ਉਥੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।” ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਅੰਦਰਲੇ ਕਮਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਗਿਆ ਤੇ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਰਾਜਾ ਤੁਹਾਨੂੰ ਬੁਲਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਦੇਰੀ ਨਾ ਕਰੋ।” ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਹੁਕਮ ਤੇ, ਸਾਰੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਮਹਲ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪਈਆਂ। ਉਥੇ, ਤਿੰਨ ਸੌ ਪੰਜ (ਸਾੜھے ਤਿੰਨ ਸੌ) ਲਾਲ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀਆਂ, ਵਰਤ ਰੱਖਣ ਵਾਲੀਆਂ ਔਰਤਾਂ, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਘੇਰ ਕੇ ਚਲ ਪਈਆਂ। ਜਦੋਂ ਸਾਰੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਆ ਗਈਆਂ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਸੁਮੰਤ੍ਰ, ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਲਿਆਓ।” ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੇ ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਅਤੇ ਮੈਥਿਲੀ (ਸੀਤਾ) ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਜਲਦੀ ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਾਜਾ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚਾਇਆ। ਰਾਜਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਜੋੜੇ ਹੋਏ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਆਉਂਦੇ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਸਨ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਉੱਠ ਪਿਆ, ਦੁਖੀ ਸੀ ਤੇ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਰਾਜਾ, ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੱਡੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲ ਦੌੜ ਪਿਆ; ਦੁਖ ਨਾਲ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਰਾਮ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜਦੋਂ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਐਸਾ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਦੁਖ ਨਾਲ ਬੇਹੋਸ਼ ਤੇ ਸੂਝ-ਬੂਝ ਤੋਂ ਵਾਂਝੇ ਹੋਏ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਰਾਜ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਅਚਾਨਕ ਰੋਣਾ-ਪੀੜਾ ਕੀਤਾ, “ਹਾਏ ਰਾਮ!” ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਗੂੰਜੀ, ਗਹਣਿਆਂ ਦੀ ਝੰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਗਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਬਾਹਾਂ ਵਿੱਚ ਲੈ ਕੇ, ਸੀਤਾ ਸਮੇਤ ਰੋਦੇ ਹੋਏ, ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਸੋਫੇ ਉੱਤੇ ਬਿਠਾਇਆ। ਕੁਝ ਪਲਾਂ ਬਾਅਦ, ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਰਾਜਾ ਹੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਜੋੜੇ ਹੋਏ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ, ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੰਝੂਆਂ ਤੇ ਦੁਖ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ, ਆਖਿਆ, “ਮਹਾਨ ਰਾਜਨ! ਸਾਡੇ ਸਭ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਮੈਂ ਤੁਸੀਂ ਵਿਦਾ ਲੈਣ ਆਇਆ ਹਾਂ, ਦੰਡਕ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਤੁਹਾਡੀ ਕਿਰਪਾ ਹੋਵੇ, ਮੈਂ ਮੁੜ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਲਾਮਤ ਮਿਲਾਂ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਵੀ ਆਗਿਆ ਦਿਓ, ਤੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਵੀ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਜਾਣ ਦਿਓ; ਹਾਲਾਂਕਿ ਬਹੁਤ ਸਹੀ ਕਾਰਨਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ ਗਿਆ, ਪਰ ਉਹ ਰਹਿਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ। ਸਾਨੂੰ ਤਿੰਨੋਂ ਨੂੰ ਆਗਿਆ ਦਿਓ, ਹੇ ਮਾਣ ਦੇਣ ਵਾਲੇ, ਆਪਣਾ ਦੁਖ ਛੱਡ ਕੇ; ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੇ ਰਚਨਹਾਰ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।" ਰਾਮ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਆਗਿਆ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲ ਤੱਕਦੇ ਰਹੇ, ਤਾਂ ਰਾਜਾ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵਾਸ ਲਈ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਗੱਲ ਦੱਸੀ: “ਹੇ ਰਾਘਵ! ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਵਰਦਾਨ ਦੇ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ, ਮੈਂ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਗਿਆ ਹਾਂ; ਅੱਜ ਤੂੰ ਹੀ ਅਯੋਧਿਆ ਦਾ ਰਾਜਾ ਬਣ, ਮੈਨੂੰ ਰੋਕ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਲ ਦੀਆਂ ਰੀਤਾਂ, ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਦੁਖ, ਅਤੇ ਰਾਮ-ਲਕਸ਼ਮਣ-ਸੀਤਾ ਦੀ ਵਿਦਾਈ ਦੀ ਘੜੀ, ਸਭ ਦੇ ਮਨਾਂ 'ਚ ਗੂੰਜ ਰਹੀ ਸੀ।