ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਜੜੀ ਹੋਈਆਂ ਖਜ਼ਾਨਿਆਂ, ਉਜੜੇ ਹੋਏ ਆੰਗਣਾਂ, ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਦੌਲਤ ਤੇ ਅਨਾਜ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਆਪਣੀ ਕੀਮਤ ਗੁਆ ਦੇਣ। ਇਹ ਘਰ ਧੂੜ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹੋਣ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਲੋਂ ਤਿਆਗੇ ਹੋਏ, ਚੂਹਿਆਂ ਦੇ ਸੁਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਜੋ ਹਰ ਥਾਂ ਦੌੜਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾ ਪਾਣੀ ਹੋਵੇ, ਨਾ ਧੂਆਂ, ਨਾ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸਫਾਈ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾ ਟੈਕਸ, ਨਾ ਯਜਨ, ਨਾ ਮੰਤਰ, ਨਾ ਹੋਮ, ਨਾ ਪਾਠ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਵੇ। ਇਹ ਘਰ ਅਜਿਹੇ ਹੋ ਜਾਣ ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਕਠੋਰ ਰੁੱਤ ਨੇ ਉਜਾੜ ਦਿੱਤੇ ਹੋਣ, ਭਾਂਡੇ ਟੁੱਟੇ ਹੋਣ, ਅਸੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ—ਇਹਨਾਂ ਘਰਾਂ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਕੈਕੇਈ ਲੈ ਲਵੇ। ਜਿਥੇ ਰਾਘਵ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਜੰਗਲ ਹੀ ਸ਼ਹਿਰ ਬਣ ਜਾਵੇ; ਤੇ ਜੋ ਸ਼ਹਿਰ ਅਸੀਂ ਛੱਡ ਦਿਆਂ, ਉਹ ਜੰਗਲ ਬਣ ਜਾਵੇ। ਜੰਗਲ ਦੇ ਸਾਰੇ ਖੋਦਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵ, ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ ਤੇ ਪੰਛੀ, ਹੱਤੀਆਂ ਤੇ ਸ਼ੇਰ—all—ਸਾਡੇ ਡਰ ਕਰਕੇ ਜੰਗਲ ਛੱਡ ਜਾਣ। ਉਹ ਸਾਡੇ ਛੱਡੇ ਹੋਏ ਪਦਾਰਥ ਆਪਣੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲੈਣ, ਤੇ ਜਿੱਥੇ ਅਸੀਂ ਵੱਸਦੇ ਹਾਂ, ਉਹ ਥਾਂ ਛੱਡ ਦੇਣ—ਘਾਹ, ਮਾਸ, ਫਲ, ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ ਤੇ ਪੰਛੀ ਵਾਲੀ ਧਰਤੀ। ਕੈਕੇਈ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਸਮੇਤ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲਵੇ; ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਰਾਘਵ ਦੇ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ ਰਹਾਂ। ਐਸੀਆਂ ਕਈਆਂ ਗੱਲਾਂ, ਕਈ ਲੋਕਾਂ ਵਲੋਂ ਕਹੀਆਂ, ਰਾਘਵ ਨੇ ਸੁਣੀਆਂ, ਪਰ ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਡੋਲਿਆ ਨਹੀਂ। ਫਿਰ ਉਹ ਧਰਮਵਾਨ, ਜਿਸ ਦੀ ਚਾਲ ਮਸਤ ਹੱਤੀ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੇ ਮਹਲ ਵੱਲ ਗਿਆ, ਜੋ ਕੈਲਾਸ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਰਾਜ ਮਹਲ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਸ਼ਿਸ਼ਟ ਨਾਇਕ ਵੱਸਦੇ ਸਨ, ਰਾਮ ਨੇ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਨਿਰਾਸ਼ ਖੜਾ ਦੇਖਿਆ। ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦੁਖੀ ਨਾ ਸਮਝਦੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਉਥੇ ਪੀੜਤ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਰਾਮ ਨੇ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਰਾਜਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਪਿਤਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋਣ ਦੀ ਸੋਚੀ। ਪਰ ਉਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਮਹਾਨ ਰਾਮ, ਜੋ ਦੁਖੀ ਰਾਜਾ ਵਲ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਠਹਿਰ ਗਿਆ। ਪਿਤਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਲਈ ਨਿਸ਼ਠਾ ਰੱਖਦਿਆਂ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਦਾ ਪੱਕਾ ਫੈਸਲਾ ਕਰਕੇ, ਰਾਘਵ ਨੇ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਮੇਰਾ ਆਉਣਾ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਸੁਣਾਓ।" ਫਿਰ, ਰਾਮ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਕਮਲ ਵਾਂਗ, ਰੰਗ ਗੂੜ੍ਹਾ, ਅਦੁਤੀਆ ਤੇ ਮਹਾਨ, ਨੇ ਰਥਵਾਹਕ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਦੱਸੋ ਕਿ ਮੈਂ ਆ ਗਿਆ ਹਾਂ।" ਰਾਮ ਵਲੋਂ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਰਥਵਾਹਕ ਤੁਰੰਤ ਰਾਜਾ ਕੋਲ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੁਖ ਤੋਂ ਵਿਅਕੁਲ, ਤੇ ਉਹ ਡੂੰਘੀ ਆਹ ਭਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਰਥਵਾਹਕ ਨੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਮਾਲਕ ਨੂੰ ਐਸਾ ਵੇਖਿਆ ਜਿਵੇਂ ਲਾਲ ਹੋਇਆ ਸੂਰਜ, ਰਾਖ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਅੱਗ, ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਝੀਲ। ਰਥਵਾਹਕ ਨੇ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਗਿਆਨਵਾਨ ਸੀ ਪਰ ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਸੀ, ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਜਗਾਇਆ। ਜੋ ਰਾਜਾ ਕੇਵਲ ਰਾਮ ਲਈ ਦੁਖੀ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਜੋੜੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਆਖਿਆ। ਪਹਿਲਾਂ, ਰਥਵਾਹਕ ਨੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਨਾਲ ਸਲਾਮ ਕੀਤਾ, ਫਿਰ ਡਰ, ਨਰਮ ਤੇ ਹੌਲੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਆਖਿਆ: "ਤੁਹਾਡਾ ਪੁੱਤਰ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ, ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੇ ਖੜਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਤੇ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਆਸਰੇ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਦੌਲਤ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਤੁਹਾਡਾ ਭਲਾ ਹੋਵੇ! ਸੱਚ ਤੇ ਅਡੋਲ ਰਾਮ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵੇਖੇ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਹੁਣ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮਿਲਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਵੱਡੇ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਜਾਵੇਗਾ—ਤੁਸੀਂ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਮਾਲਕ, ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖੋ, ਜੋ ਰਾਜਸੀ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਵਾਂਗ।" ਰਾਜਾ, ਜੋ ਸੱਚ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ, ਧਰਮਵਾਨ, ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ ਡੂੰਘਾ, ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਪਵਿੱਤਰ ਸੀ, ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ: "ਸੁਮੰਤ੍ਰ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਮੇਰੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਉਪਲਬਧ ਹਨ, ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਲਿਆਓ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ, ਮੈਂ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।" ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੇ ਅੰਦਰਲੇ ਕਮਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ, ਮਹਿਲ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਰਾਜਾ ਤੁਹਾਨੂੰ ਬੁਲਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਦੇਰੀ ਨਾ ਕਰੋ, ਉਥੇ ਜਾਓ।" ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਆਖਣ ਤੇ, ਰਾਜਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਾਰੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਮਹਲ ਵੱਲ ਚੱਲ ਪਈਆਂ। ਉਥੇ, ਸਵਾ ਤਿੰਨ ਸੌ ਲਾਲ ਆਖਾਂ ਵਾਲੀਆਂ, ਵਚਨ ਲੈ ਕੇ, ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਘੇਰ ਕੇ, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਥੇ ਪਹੁੰਚੀਆਂ। ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਆ ਗਈਆਂ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਰਥਵਾਹਕ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਸੁਮੰਤ੍ਰ, ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਲਿਆਓ।" ਰਥਵਾਹਕ ਨੇ ਰਾਮ, ਲੱਖਣ ਤੇ ਮੈਥਿਲੀ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ, ਤੁਰੰਤ ਧਰਤੀ ਦੇ ਮਾਲਕ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਰਾਜਾ ਨੇ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਜੋੜੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਆਉਂਦੇ ਵੇਖ, ਚੜ੍ਹਦੀ ਉਮਰ ਤੇ ਪਤਨੀਆਂ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ, ਵਿਅਕੁਲ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਸੀਟ ਤੋਂ ਉਠ ਗਿਆ। ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਮਾਲਕ ਨੇ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਗਹਿਰੀ ਪੀੜ ਨਾਲ, ਉਸ ਵੱਲ ਦੌੜ ਕੇ ਗਿਆ ਤੇ ਗਿਰ ਕੇ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ। ਰਾਮ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਲੱਖਣ ਨੇ, ਦੁਖੀ ਤੇ ਅਚੇਤ ਹੋਏ ਰਾਜਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਜਾ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਿਆ। ਰਾਜ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਉਲਟ-ਪਲਟ ਹੋਈ, "ਹਾਏ ਰਾਮ!" ਦੀ ਚੀਖ, ਗਹਣਿਆਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਉਠੀ। ਰਾਮ, ਲੱਖਣ ਤੇ ਸੀਤਾ ਨੇ, ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਲਪੇਟ ਕੇ, ਰੋਦਿਆਂ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਿੰਗਾਸਨ ਤੇ ਬਿਠਾਇਆ। ਥੋੜੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ, ਜਦ ਰਾਜਾ ਨੇ ਹੋਸ਼ ਸੰਭਾਲਿਆ, ਰਾਮ ਨੇ ਜੋੜੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ, ਅੰਸੂਆਂ ਤੇ ਦੁਖ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਆਖਿਆ: "ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵਿਦਾ ਲੈਣ ਆਇਆ ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ, ਸਾਡੇ ਸਾਰਿਆਂ ਦੇ ਮਾਲਕ; ਜਦ ਮੈਂ ਦੰਡਕ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਜਾਵਾਂ, ਤੁਹਾਡੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਹੋਵੇ। ਲੱਖਣ ਨੂੰ ਵੀ ਆਗਿਆ ਦਿਓ, ਤੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਜਾਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿਓ; ਭਾਵੇਂ ਕਈ ਸੱਚੀਆਂ ਵਜ੍ਹਾਵਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਰਹਿਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ।" "ਸਾਨੂੰ ਤਿੰਨਿਆਂ ਨੂੰ ਆਗਿਆ ਦਿਓ, ਆਦਰ ਦੇਣ ਵਾਲੇ; ਆਪਣਾ ਦੁਖ ਛੱਡ ਕੇ—ਲੱਖਣ, ਮੈਂ, ਤੇ ਸੀਤਾ—ਜਿਵੇਂ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਮਾਲਕ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।" ਰਾਮ, ਪਿਤਾ ਦੀ ਨਿਰਵਿਕਾਰ ਆਗਿਆ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦਾ, ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਸੀ; ਰਾਜਾ ਨੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਬਾਰੇ, ਗੱਲ ਕੀਤੀ।