ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਦੇ ਨਿਕਾਸ ਦੀ ਘੜੀ ਆਈ, ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬਾਗ-ਬਗੀਚੇ, ਖੇਤ-ਖਲਿਹਾਨ, ਤੇ ਘਰ-ਦੁਆਰ ਛੱਡਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਇਕਠੇ ਹੋ ਕੇ, ਧਰਮਾਤਮਾ ਰਾਮ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਹੋਣ ਲਈ ਤਤਪਰ ਹੋ ਗਏ। ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚਲੇ ਖਜਾਨੇ, ਉਜੜੇ ਹੋਏ ਅੰਗਣ, ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ ਦੌਲਤ ਤੇ ਅਨਾਜ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਹੁਣ ਅਰਥਹੀਣ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਘਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਰੌਣਕ ਸੀ, ਹੁਣ ਧੂੜ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹੋਏ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਛੱਡੇ ਹੋਏ, ਚੂਹਿਆਂ ਦੇ ਬਿਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਹੋ ਜਾਣਗੇ। ਪਾਣੀ ਤੇ ਧੂੰਏ ਤੋਂ ਖਾਲੀ, ਗੰਦੇ-ਮੈਂਲੇ, ਜਿੱਥੇ ਨਾ ਟੈਕਸ ਰਹੇ, ਨਾ ਯਜਨ, ਨਾ ਮੰਤ੍ਰ, ਨਾ ਹੋਮ, ਨਾ ਪਾਠ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਰਸਮ-ਰਿਵਾਜ ਗੁੰਮ ਹੋ ਜਾਣਗੇ। ਕਹਿਰ ਵਾਲੇ ਮੌਸਮ ਵਾਂਗ ਟੁੱਟੇ-ਫੁੱਟੇ ਬਰਤਨ, ਸਾਡੇ ਵਲੋਂ ਛੱਡੇ ਹੋਏ ਇਹ ਘਰ—ਹੁਣ ਕੈਕੇਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਲਕਣ ਬਣ ਜਾਵੇ। ਜਿੱਥੇ ਰਘੁਕੁਲ ਨੰਦਨ ਰਾਮ ਚਲੇ, ਉਹ ਜੰਗਲ ਸਾਡਾ ਨਵਾਂ ਸ਼ਹਿਰ ਹੋ ਜਾਵੇ; ਤੇ ਸਾਡਾ ਛੱਡਿਆ ਸ਼ਹਿਰ ਜੰਗਲ ਬਣ ਜਾਵੇ। ਜਿੱਥੇ ਅਸੀਂ ਚਲੇ ਜਾਵਾਂ, ਉਥੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਜਾਨਵਰ, ਪੰਛੀ, ਹਾਥੀ ਤੇ ਸਿੰਘ—all ਡਰ ਕੇ ਭੱਜ ਜਾਣ। ਜਿਹੜੀ ਜਗ੍ਹਾ ਅਸੀਂ ਛੱਡੀ, ਉਹ ਜਾਨਵਰ ਤੇ ਪੰਛੀ ਵੱਸਣ; ਜਿੱਥੇ ਅਸੀਂ ਵੱਸੇ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਉਜੜ ਹੋ ਜਾਵੇ—ਘਾਹ, ਮਾਸ, ਫਲ, ਜੰਗਲ ਦੇ ਜੀਵ-ਜੰਤੂ, ਸਭ ਕੁਝ ਉਹਨਾਂ ਲਈ। ਕੈਕੇਈ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਸਮੇਤ ਇਹ ਘਰ-ਦੌਲਤ ਲੈ ਲਵੇ; ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਰਘੁਕੁਲ ਨੰਦਨ ਰਾਮ ਦੇ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਜੀਵਨ ਗੁਜ਼ਾਰਾਂਗੇ। ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਵੀ ਰਾਮ ਦਾ ਮਨ ਨਹੀਂ ਡੋਲਿਆ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਧਰਮਾਤਮਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਚਾਲ ਮਸਤ ਹਾਥੀ ਵਰਗੀ ਸੀ, ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੇ ਮਹਲ ਵੱਲ ਚਲੇ, ਜੋ ਕੇਲਾਸ ਪਰਬਤ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ। ਰਾਜ ਮਹਲ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਕੇ, ਜਿੱਥੇ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਵੀਰ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਰਾਮ ਨੇ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਉਦਾਸ ਖੜਾ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੁਖੀ ਨਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਉਥੇ ਦੁਖੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਰਾਮ ਹਲੇ-ਹਲੇ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋਏ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਣਾ ਕਰਤੱਬ ਨਿਭਾ ਸਕਣ। ਪਰ ਰਾਮ, ਜੋ ਕਿ ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਮਹਾਨ ਪੁੱਤਰ ਸਨ, ਪਿਤਾ ਕੋਲ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਰੁਕ ਗਏ, ਕਿਉਂਕਿ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਪਿਤਾ ਕੋਲ ਲੈ ਕੇ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ, ਜੰਗਲ ਜਾਣ ਦਾ ਪੱਕਾ ਨਿਸ਼ਚਾ ਕਰਕੇ, ਰਘੁਕੁਲ ਨੰਦਨ ਰਾਮ ਨੇ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਮੇਰਾ ਪਿਤਾ ਕੋਲ ਆਉਣ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਦੇ।” ਫਿਰ, ਰਾਮ, ਜੋ ਕੰਵਲ ਵਾਂਗ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ, ਨੀਲੇ ਰੰਗ ਦੇ, ਬੇਮਿਸਾਲ ਤੇ ਮਹਾਨ ਸਨ, ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ, “ਮੇਰਾ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਦੱਸੋ ਕਿ ਮੈਂ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਖੜਾ ਹਾਂ।” ਰਾਮ ਦੇ ਹੁਕਮ 'ਤੇ, ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਫੌਰਨ ਅੰਦਰ ਗਿਆ ਤੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਤੜਪ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੁਖੀ ਹੋਈਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ, ਤੇ ਉਹ ਡੂੰਘਾ ਸਾਹ ਲੈ ਰਹੇ ਸਨ। ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਧਰਤੀ ਦੇ ਮਾਲਕ, ਲਾਲ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ, ਰਾਖ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਅੱਗ ਵਾਂਗ, ਜਾਂ ਸੁੱਕੇ ਹੋਏ ਤਲਾਵ ਵਾਂਗ ਲੱਗ ਰਹੇ ਸਨ। ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੇ, ਜੋੜੇ ਹੋਏ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ, ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਿਅਕੁਲ ਮਨ ਵਾਲੇ, ਪਰ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਜਗਾਇਆ, ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਸੀ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਵਿਜੈ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਨਾਲ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ, ਫਿਰ ਡਰਦੇ, ਹੌਲੀ ਤੇ ਮੰਦ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ ਆਖਿਆ, “ਆਪਣੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਤੁਹਾਡਾ ਪੁੱਤਰ, ਮਰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ, ਖੜਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਤੇ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਆਸ਼੍ਰਿਤਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਸੁੱਖੀ ਰਹੋ! ਰਾਮ, ਜੋ ਸੱਚੇ ਰਾਹ ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਮਿਲਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਅਲਵਿਦਾ ਆਖ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਹੁਣ ਉਹ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮਿਲ ਕੇ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਜਾਵੇਗਾ—ਤੁਸੀਂ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਮਾਲਕ, ਉਸ ਨੂੰ ਦੇਖੋ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਰਾਜਸੀ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ, ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ।” ਫਿਰ ਉਹ ਰਾਜਾ, ਜੋ ਸੱਚ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ, ਧਰਮੀ, ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ ਡੂੰਘਾ, ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਪਵਿੱਤਰ ਸੀ, ਉੱਤਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, “ਸੁਮੰਤ੍ਰ, ਮੇਰੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ, ਜੋ ਵੀ ਹਾਜ਼ਰ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਆ। ਮੈਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵਚ ਵਿੱਚ, ਮੈਂ ਰਘੁਕੁਲ ਨੰਦਨ ਨੂੰ ਵੇਖਾਂ।” ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੇ ਅੰਦਰਲੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ, ਮਹਿਲ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਧਰਮੀ ਰਾਜਾ ਤੁਹਾਨੂੰ ਬੁਲਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਬਿਨਾ ਦੇਰੀ ਕੀਤੇ ਉਥੇ ਚਲੋ।” ਰਾਜਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਤੇ, ਸਾਰੀਆਂ ਔਰਤਾਂ, ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮਿਲਣ 'ਤੇ, ਰਾਜ ਮਹਲ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪਈਆਂ। ਉਥੇ, ਸਵਾ ਤਿੰਨ ਸੌ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ, ਤਮਬੇ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਔਰਤਾਂ, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਘੇਰ ਕੇ ਨਿਕਲ ਪਈਆਂ। ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਨੂੰ ਆਉਂਦੇ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਆਖਦਾ ਹੈ, “ਸੁਮੰਤ੍ਰ, ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਲਿਆ।” ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੇ, ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਅਤੇ ਮੈਥਿਲੀ (ਸੀਤਾ) ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ, ਜਲਦੀ-ਜਲਦੀ ਰਾਜਾ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵੱਲ ਰੁਖ ਕੀਤਾ। ਰਾਜਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਜੋੜੇ ਹੋਏ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਆਉਂਦੇ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਵਿਚੋਂ ਉਠ ਕੇ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਫੌਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲ ਵਧਿਆ; ਉਹ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਇੰਨਾ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਪੈਰਾਂ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਗਿਆ ਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ। ਰਾਮ ਅਤੇ ਬਲਵਾਨ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚੇ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਦੇ ਮਾਰੇ ਅਚੇਤ ਹੋਏ ਪਏ ਸਨ। ਰਾਜ ਮਹਲ ਵਿਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਔਰਤਾਂ ਰੋ ਪਈਆਂ, “ਹਾਏ ਰਾਮ!” ਦੀ ਆਵਾਜ਼, ਗਹਣਿਆਂ ਦੀ ਝੰਕਾਰ ਨਾਲ ਮਿਲ ਗਈ। ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਲਪੇਟ ਕੇ, ਸੀਤਾ ਸਮੇਤ, ਰੋਦੇ ਹੋਏ, ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਸੋਫੇ ਉੱਤੇ ਬਿਠਾ ਦਿੱਤਾ। ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ, ਜਦ ਰਾਮ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਹੋਸ਼ ਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਜੋੜੇ ਹੋਏ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ, ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੰਜੂਆਂ ਤੇ ਦੁਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਆਖਦਾ ਹੈ: “ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ, ਸਾਡੇ ਸਰਤਾਜ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡਾ ਵਿਦਾ ਲੈ ਰਿਹਾ ਹਾਂ; ਹੁਣ ਜਦ ਮੈਂ ਦੰਡਕ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਖੈਰੀਅਤ ਦੇਖੋ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਵੀ ਆਗਿਆ ਦਿਓ, ਤੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਵੀ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਜਾਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿਓ; ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸੱਚੇ ਕਾਰਨਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਇੱਥੇ ਰਹਿਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ। ਸਾਨੂੰ ਤਿੰਨ ਨੂੰ—ਲਕਸ਼ਮਣ, ਮੈਂ ਤੇ ਸੀਤਾ—ਤੁਸੀਂ ਆਗਿਆ ਦਿਓ, ਆਪਣਾ ਦੁਖ ਛੱਡ ਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਅੰਤਿਮ ਵਿਦਾ ਲੈਣ ਲਈ, ਨਮ੍ਰਤਾ ਤੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ, ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੰਜੂਆਂ ਸਮੇਤ, ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ।