ਰਾਘਵ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ, ਛੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ—ਦਇਆ, ਮਿਹਰਬਾਨੀ, ਵਿਦਿਆ, ਚੰਗਾ ਚਰਿਤਰ, ਸਯੰਮ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਕਰਕੇ, ਜਦੋਂ ਰਾਘਵ ਦੁੱਖੀ ਹੋਇਆ, ਤਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਹੋਇਆ, ਜਿਵੇਂ ਗਰਮੀ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਵਾਲੇ ਝੀਲ ਸੁੱਕ ਜਾਣ ਤੇ ਜਲ-ਜੰਤੂ ਪੀੜਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਲੋਕ ਰਾਘਵ ਦੇ ਦੁਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਫੁੱਲ-ਫਲ ਵਾਲਾ ਰੁੱਖ ਆਪਣੀ ਜੜ੍ਹ ਨੂੰ ਚੋਟ ਲੱਗਣ ਨਾਲ ਨੁਕਸਾਨ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਘਵ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹੈ, ਧਰਮ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਤੇਜ਼ਸਵੀ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਉਹ ਪੀੜਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਹੋਰ ਲੋਕ—ਫੁੱਲ, ਫਲ, ਪੱਤੇ, ਟਾਹਣੀਆਂ—ਉਸ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਦੇ ਦੁਖ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਵਾਂਗ, ਆਓ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਪਤਨੀ ਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਸਮੇਤ ਰਾਘਵ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚਲਦੇ ਹਾਂ, ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਉਹ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਾਗਾਂ, ਖੇਤਾਂ, ਘਰ ਛੱਡ ਕੇ, ਅਸੀਂ ਰਾਮ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚਲਦੇ ਹਾਂ, ਉਸ ਦੇ ਦੁਖ ਤੇ ਸੁਖ ਵਿਚ ਇਕੱਠੇ। ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਜਮਿਆ ਖਜਾਨਾ, ਖੰਡਰ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਵੈਲੀਆਂ, ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ ਦੌਲਤ ਤੇ ਅਨਾਜ—ਇਹ ਸਭ ਮੁੱਲ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਣ। ਘਰ ਧੂੜ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹੋਣ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ ਹੋਣ, ਚੂਹਿਆਂ ਦੇ ਬੁਰrows ਤੇ ਖੋਹਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋਣ। ਪਾਣੀ ਤੇ ਧੂੰਏ ਤੋਂ ਵਾਂਝੇ, ਸਫਾਈ ਨਾ ਹੋਈ ਹੋਵੇ, ਟੈਕਸ, ਯਜਨ, ਮੰਤ੍ਰ, ਹੋਮ, ਪਾਠ—all ਗੁਆਚੁਕੇ ਹੋਣ। ਜਿਵੇਂ ਤੀਖੇ ਮੌਸਮ ਨੇ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ, ਬਰਤਨ ਟੁੱਟੇ ਹੋਣ, ਅਸੀਂ ਇਹ ਘਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ ਹੋਣ—ਇਹ ਸਭ ਕੈਕੇਈ ਲੈ ਲਵੇ। ਜਿੱਥੇ ਰਾਘਵ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜੰਗਲ ਸ਼ਹਿਰ ਬਣ ਜਾਵੇ; ਤੇ ਅਸੀਂ ਛੱਡਿਆ ਸ਼ਹਿਰ ਜੰਗਲ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਜੰਗਲ ਦੇ ਜੰਤੂ, ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਪੰਛੀ, ਹਾਥੀ ਤੇ ਸਿੰਘ—all ਅਸੀਂ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚਣ ਤੇ ਡਰ ਕੇ ਭੱਜ ਜਾਣ। ਜੋ ਅਸੀਂ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ, ਉਹ ਜੰਤੂ ਲੈ ਲੈਣ; ਤੇ ਜਿੱਥੇ ਅਸੀਂ ਵੱਸਦੇ, ਉਹ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ—ਘਾਹ, ਮਾਸ, ਫਲ, ਜੰਗਲੀ ਜੰਤੂ ਤੇ ਪੰਛੀ। ਕੈਕੇਈ, ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ, ਇਹ ਸਭ ਲੈ ਲੈਣ; ਅਸੀਂ ਰਾਘਵ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਖੁਸ਼ ਰਹਾਂਗੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਘਵ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਵਲੋਂ ਆਏ ਕਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣੇ, ਪਰ ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਡੋਲਿਆ ਨਹੀਂ। ਫਿਰ, ਉਹ ਧਰਮੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਚਾਲ ਮਸਤ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੇ ਮਹਲ ਵੱਲ ਗਿਆ, ਕੈਲਾਸ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ। ਰਾਜ-ਮਹਿਲ ਵਿਚ, ਜਿੱਥੇ ਸ਼ਿਸ਼ਟ ਵੀਰ ਵੱਸਦੇ, ਰਾਘਵ ਨੇ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਨਿਰਾਸ਼ ਖੜ੍ਹਾ ਵੇਖਿਆ। ਉਹ ਖੁਦ ਪੀੜਤ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਪਰ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਉਥੇ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਰਾਮ ਨੇ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲਈ ਗਿਆ, ਆਪਣਾ ਧਰਮ ਨਿਭਾਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ। ਪਰ, ਰਾਮ—ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਦਾ ਮਹਾਨ ਪੁੱਤਰ—ਪਿਤਾ ਕੋਲ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਇੱਕ ਪਲ ਰੁਕਿਆ, ਜੋ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਆਉਣ ਦੀ ਸੂਚਨਾ ਦੇਣ ਲਈ ਉਥੇ ਸੀ। ਪਿਤਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਭਗਤੀ ਵਿਚ, ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਜਾਣ ਦਾ ਪੱਕਾ ਫੈਸਲਾ ਕਰਕੇ, ਰਾਘਵ ਨੇ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਮੇਰੀ ਆਉਣ ਦੀ ਸੂਚਨਾ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਦੇ।” ਫਿਰ, ਰਾਮ—ਕਮਲ-ਨੈਨੀ, ਸਿਆਹ, ਅਦ੍ਵਿਤੀਯ, ਮਹਾਨ—ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਦੱਸੋ ਕਿ ਮੈਂ ਆ ਗਿਆ ਹਾਂ।” ਰਾਮ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ, ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅੰਦਰ ਗਿਆ ਤੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਦੁਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਸੀ, ਡੂੰਘੀ ਆਹ ਭਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਨੂੰ ਲਾਲ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ, ਸੁਆਹ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਅੱਗ ਵਾਂਗ, ਪਾਣੀ ਰਹਿਤ ਝੀਲ ਵਾਂਗ ਵੇਖਿਆ। ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੇ, ਬਹੁਤ ਬੁਧੀਮਾਨ, ਪਰ ਮਨ-ਵਿਚ ਡੋਲਿਆ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਜਗਾਇਆ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਜਦ ਰਾਜਾ ਸਿਰਫ਼ ਰਾਮ ਲਈ ਦੁਖੀ ਸੀ। ਪਹਿਲਾਂ, ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਜੈ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਕਰ ਕੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ, ਫਿਰ ਡਰ, ਹੌਲੇ ਤੇ ਮਿੱਠੇ ਸੁਰ ਵਿਚ ਬੋਲਿਆ: “ਤੁਹਾਡਾ ਪੁੱਤਰ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ੇਰ, ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਤੇ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਆਸਰੇ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦੇ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਤੁਹਾਡੀ ਚੰਗੀ ਹੋਵੇ! ਰਾਮ, ਜੋ ਸੱਚ ਵਿਚ ਅਡੋਲ ਹੈ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਮਿਲਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਮਿਤ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਹੁਣ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮਿਲਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਹੈ—ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖੋ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਸਵਾਮੀ, ਜੋ ਰਾਜ-ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੈ, ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ।” ਉਹ ਰਾਜਾ, ਸੱਚ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ, ਧਰਮੀ, ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ ਡੂੰਘਾ, ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਸ਼ੁੱਧ, ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ: “ਸੁਮੰਤ੍ਰ, ਮੇਰੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ, ਜੋ ਉਥੇ ਹਨ, ਇੱਥੇ ਲਿਆਓ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰ ਕੇ, ਮੈਂ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।” ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੇ ਅੰਦਰਲੇ ਕਮਰਿਆਂ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਰਾਜਾ ਨੇ ਬੁਲਾਇਆ ਹੈ; ਦੇਰੀ ਨਾ ਕਰੋ, ਉਥੇ ਜਾਓ।” ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮਿਲੀ, ਸਾਰੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਆਪਣੇ ਸਵਾਮੀ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮਿਲਣ ਤੇ ਮਹਲ ਵੱਲ ਚੱਲ ਪਈਆਂ। ਉਥੇ, ਸਾਢੇ ਤਿੰਨ ਸੌ ਲਾਲ-ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਔਰਤਾਂ, ਵਚਨ ਲੈ ਚੁੱਕੀਆਂ, ਕੌਸ਼ਲਿਆ ਨੂੰ ਘੇਰ ਕੇ, ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਮਹਲ ਵੱਲ ਚਲ ਪਈਆਂ। ਜਦ ਪਤਨੀਆਂ ਪਹੁੰਚ ਗਈਆਂ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਸੁਮੰਤ੍ਰ, ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਲਿਆਓ।” ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੇ ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਅਤੇ ਮੈਥਿਲੀ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ, ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਕੋਲ ਗਿਆ। ਰਾਜਾ ਨੇ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਆਉਂਦੇ ਵੇਖਿਆ, ਤੇ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰ ਕੇ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਸੀਟ ਤੋਂ ਉਠ ਗਿਆ। ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਸਵਾਮੀ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਦੁਖ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ, ਉਸ ਵੱਲ ਦੌੜਿਆ, ਤੇ ਦੁਖ ਨਾਲ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਜਮੀਨ ਤੇ ਡਿੱਗ ਗਿਆ। ਰਾਮ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਦੁਖੀ ਤੇ ਬੇਸੁਧ ਰਾਜਾ ਦੇ ਕੋਲ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਪਹੁੰਚੇ। ਰਾਜ-ਮਹਿਲ ਵਿਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਰੋਲਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਅਚਾਨਕ “ਹਾਇ, ਰਾਮ!” ਦੀ ਆਵਾਜ਼, ਗਹਣਿਆਂ ਦੀ ਖਨਕ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਉਠੀ।