ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਦੀ ਵਨਵਾਸ ਦੀ ਘੜੀ ਆਈ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਨਾਂ 'ਚ ਗਹਿਰੀ ਚਿੰਤਾ ਛਾ ਗਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਸੀਤਾ, ਜੋ ਸਦਾ ਸੁਗੰਧਤ ਲੇਪਾਂ ਤੇ ਲਾਲ ਚੰਦਨ ਦੀ ਆਦਤ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਹੁਣ ਮੌਸਮਾਂ ਦੀ ਗਰਮੀ ਤੇ ਠੰਢ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਰੰਗ ਗਵਾ ਬੈਠੇਗੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਫ਼ਸੋਸ ਕੀਤਾ ਕਿ ਅੱਜ ਦਸ਼ਰਥ ਮਹਿਲਾਤੀ ਹੋਏ ਬੋਲ ਰਹੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਕੋਈ ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੀਤਮ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਕਦੇ ਦੇਸ਼ ਨਿਕਾਲ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ। ਉਹ ਸਵਾਲ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਪੁੱਤਰ ਗੁਣਹੀਨ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਉਸਨੂੰ ਵਨਵਾਸ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਉਸ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਕੀ ਕਹਿਣਾ ਜਿਸ ਦੀ ਚਾਲ-ਚਲਣ ਨੇ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਮੋਹ ਲਿਆ ਹੈ। ਦਇਆ, ਮਮਤਾ, ਗਿਆਨ, ਚੰਗਾ ਆਚਰਨ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਸੰਯਮ ਅਤੇ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ—ਇਹ ਛੇ ਗੁਣ ਰਾਘਵ, ਮਾਨਵਾਂ ਵਿਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਨੂੰ ਸਜਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਰਾਮ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਲੋਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪੀੜਤ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਗਰਮੀ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਖਤਮ ਹੋਣ ਨਾਲ ਜਲਚਰ ਤੜਫਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਰੁੱਖ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਨੂੰ ਚੋਟ ਲੱਗਣ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਰੁੱਖ, ਉਸਦੇ ਫੁੱਲ, ਫਲ, ਪੱਤੇ ਤੇ ਡਾਲੀਆਂ ਦੁਖੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਮ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਸਾਰਾ ਲੋਕ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਰਾਮ ਹੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਜੜ੍ਹ, ਧਰਮ ਦਾ ਸਰੂਪ ਤੇ ਜੋਤਿ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਹੋਰ ਲੋਕ ਉਸ ਰੁੱਖ ਦੇ ਫੁੱਲ, ਫਲ, ਪੱਤੇ ਤੇ ਡਾਲੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਵਾਂਗ, ਆਓ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਤੇ ਪਤਨੀਆਂ ਸਮੇਤ ਜਿੱਥੇ ਰਾਘਵ ਜਾਵੇ, ਉਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲ ਪਈਏ। ਆਓ, ਆਪਣੇ ਬਾਗ-ਬਗੀਚੇ, ਖੇਤ ਤੇ ਘਰ ਛੱਡ ਕੇ, ਦੁੱਖ-ਸੁੱਖ ਵਿਚ ਇਕਠੇ ਹੋ ਕੇ, ਰਾਮ ਦੀ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲੀਏ। ਸਾਗਰ ਵਿਚ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਖਜਾਨਾ, ਉਜੜੇ ਆਂਗਣ, ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ ਦੌਲਤ ਤੇ ਅਨਾਜ—ਇਹ ਸਾਰਾ ਮੁੱਲ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਛੱਡ ਦੇਵਾਂਗੇ, ਇਹ ਘਰ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਢੱਕ ਜਾਣਗੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਲੋਂ ਤਿਆਗੇ ਹੋਣਗੇ, ਚੂਹਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਵਣਗੇ, ਪਾਣੀ ਤੇ ਧੂੰਏ ਤੋਂ ਖਾਲੀ, ਗੰਦਗੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਟੈਕਸ, ਯਜਨਾ, ਮੰਤਰ, ਹੋਮ ਤੇ ਪਾਠ ਸਭ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਣਗੇ। ਜਿਵੇਂ ਤੀਬਰ ਰੁੱਤ ਨਾਲ ਘਰ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਘਰ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣਗੇ—ਕੈਕਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਲਵੇ। ਜਿੱਥੇ ਰਾਘਵ ਜਾਵੇ, ਓਥੇ ਜੰਗਲ ਹੀ ਸਾਡਾ ਸ਼ਹਿਰ ਬਣ ਜਾਵੇ, ਤੇ ਜਿਹੜਾ ਸ਼ਹਿਰ ਅਸੀਂ ਛੱਡੀਏ, ਉਹ ਜੰਗਲ ਬਣ ਜਾਵੇ। ਜੰਗਲ ਦੇ ਸਾਰੇ ਜਾਨਵਰ, ਪੰਛੀ, ਹਾਥੀ ਤੇ ਸਿੰਘ ਸਾਡੀ ਖ਼ੌਫ਼ ਵਿਚ ਉਥੋਂ ਭੱਜ ਜਾਣ। ਜਿਹੜਾ ਅਸੀਂ ਛੱਡੀਏ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲ ਜਾਵੇ; ਜਿੱਥੇ ਅਸੀਂ ਵੱਸੀਏ, ਓਥੇ ਉਹ ਤਿਆਗ ਦੇਣ। ਘਾਹ, ਮਾਸ, ਫਲ, ਜੰਗਲੀ ਪੰਛੀ ਤੇ ਜਾਨਵਰ—ਇਹ ਸਭ ਉਨਾਂ ਲਈ ਰਹਿਣ। ਕੈਕਈ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਤੇ ਸਾਕਿਆਂ ਸਮੇਤ ਇਹ ਸਭ ਲੈ ਲਵੇ, ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਰਾਘਵ ਦੇ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਖੁਸ਼ ਰਹਾਂਗੇ। ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਬਾਤਾਂ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਕਹੀਆਂ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਰਾਮ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਹਿਲਾ ਨਾ ਸਕੀਆਂ। ਫਿਰ, ਉਹ ਧਰਮੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਚਾਲ ਮਸਤ ਹਾਥੀ ਵਰਗੀ ਸੀ, ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੇ ਮਹਿਲ ਵੱਲ ਗਿਆ, ਜੋ ਕੈਲਾਸ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਰਾਜ ਮਹਲ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਕੇ, ਜਿੱਥੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਵਾਲੇ ਵੀਰ ਵੱਸਦੇ ਸਨ, ਰਾਮ ਨੇ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਨਿਰਾਸ਼ ਖੜ੍ਹਾ ਦੇਖਿਆ। ਰਾਮ, ਆਪ ਤਾਂ ਦੁਖੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਪਰ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਠਹਿਰ ਗਿਆ। ਉਹ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ, ਪਿਤਾ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਜਾਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦਾ ਸੀ। ਪਰ, ਜਦੋਂ ਰਾਮ, ਜੋ ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਮਹਾਨ ਪੁੱਤਰ ਸੀ, ਦੁਖੀ ਰਾਜਾ ਕੋਲ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਉਹ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਥੋੜਾ ਰੁਕ ਗਿਆ, ਜੋ ਪਿਤਾ ਕੋਲ ਜਾਣ ਦੀ ਸੂਚਨਾ ਦੇਣ ਆਇਆ ਸੀ। ਪਿਤਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਉੱਤੇ, ਮਨ ਵਿਚ ਪੱਕਾ ਨਿਸ਼ਚੈ ਕਰਕੇ, ਰਾਘਵ ਨੇ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਮੈਨੂੰ ਰਾਜਾ ਕੋਲ ਜਾਣ ਦੀ ਸੂਚਨਾ ਦੇਵੋ।" ਫਿਰ, ਰਾਮ, ਜੋ ਕਮਲ-ਨੈਤ੍ਰ, ਗੂੜ੍ਹ, ਅਤੁੱਲ ਤੇ ਮਹਾਨ ਸੀ, ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਦੱਸੋ ਕਿ ਮੈਂ ਆ ਗਿਆ ਹਾਂ।" ਰਾਮ ਦੇ ਕਹਿਣ ਤੇ, ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਤੁਰੰਤ ਅੰਦਰ ਗਿਆ ਤੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ, ਡੂੰਘੀਆਂ ਸਾਹਾਂ ਲੈ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹ ਧਰਤੀ ਦੇ ਮਾਲਕ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਲਾਲ ਹੋਇਆ ਸੂਰਜ, ਰਾਖ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਅੱਗ ਜਾਂ ਬਿਨਾ ਪਾਣੀ ਵਾਲੀ ਝੀਲ ਵਰਗਾ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੇ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਬਹੁਤ ਉਲਝਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਜਗਾਇਆ ਤੇ ਜੋ ਰਾਜਾ ਸਿਰਫ਼ ਰਾਮ ਲਈ ਵਿਅਕੁਲ ਸੀ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਆਖਿਆ। ਪਹਿਲਾਂ, ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਦੀ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ, ਫਿਰ ਡਰ-ਡਰ, ਹੌਲੀ ਤੇ ਕੋਮਲ ਅਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਬੋਲਾ, "ਤੁਹਾਡਾ ਪੁੱਤਰ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਸਿੰਘ ਵਰਗਾ, ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੇ ਖੜਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਤੇ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਆਸ਼੍ਰਿਤਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।" "ਤੁਸੀਂ ਸੁਖੀ ਰਹੋ! ਰਾਮ, ਜੋ ਸੱਚ ਤੇ ਅਡਿੱਠ ਹੈ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਮਿਲਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਹੁਣ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮਿਲਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਜਾਵੇਗਾ—ਉਸਨੂੰ ਵੇਖੋ, ਹੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਮਾਲਕ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਰਾਜਸੀ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੈ, ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਰਗਾ।" ਰਾਜਾ, ਜੋ ਸੱਚ-ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ, ਧਰਮੀ, ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ ਡੂੰਘਾ, ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਪਵਿੱਤਰ ਸੀ, ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਸੁਮੰਤ੍ਰ, ਮੇਰੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ, ਜੋ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਇੱਥੇ ਲਿਆਓ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿਚ ਮੈਂ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।" ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੇ ਅੰਦਰ ਜਾ ਕੇ ਮਹਿਲ-ਵਰਗੀਆਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਰਾਜਾ ਤੁਹਾਨੂੰ ਬੁਲਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਦੇਰੀ ਨਾ ਕਰੋ, ਉਥੇ ਜਾਓ।" ਰਾਜੇ ਦੇ ਹੁਕਮ ਤੇ, ਸਾਰੀਆਂ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦਾ ਹੁਕਮ ਮਿਲਣ ਤੇ ਮਹਿਲ ਵੱਲ ਚਲ ਪਈਆਂ। ਤਿੰਨ ਸੌ ਪੰਜ ਮਹਿਲਾਵਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਤਾਮਬੇ ਵਰਗੀਆਂ ਸਨ, ਵਰਤ ਰੱਖੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਘੇਰ ਕੇ ਉਥੇ ਪਹੁੰਚ ਗਈਆਂ। ਜਦ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਪਹੁੰਚ ਗਈਆਂ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਸੁਮੰਤ੍ਰ, ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਲੈ ਆ।" ਸੁਮੰਤ੍ਰ, ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਤੇ ਮੈਥਿਲੀ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ, ਜਲਦੀ ਰਾਜਾ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵੱਲ ਚਲ ਪਿਆ। ਰਾਜਾ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਆਉਂਦੇ ਵੇਖ, ਤੁਰੰਤ ਆਪਣੀ ਸੀਟ ਤੋਂ ਉੱਠ ਖੜਾ ਹੋਇਆ, ਦੁਖੀ ਤੇ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿਚ।