ਰਾਮਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਮਰਦਾਨਗੀ ਪੂਰੀ ਸੀ, ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਨਾਲ, ਜੋ ਧਨ ਉਸਨੇ ਧਰਮ ਨਾਲ ਕਮਾਇਆ ਸੀ, ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਮਿੱਤਰਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ। ਚਾਹੇ ਉਹ ਦੁਇਜ ਮਿੱਤਰ ਹੋਵੇ, ਨੌਕਰ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਗਰੀਬ ਭਿਖਾਰੀ—ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਉਥੇ ਅਣਸੰਤੁਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਛੱਡਿਆ ਗਿਆ; ਹਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਦਾਨ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਮਿਲਿਆ। ਹੁਣ, ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੀ ਤੀਹਵੀਂ ਸਰਗਾ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣੋ। ਰਘੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਦੋ ਵੰਸ਼ਜ, ਵੈਦੇਹੀ ਸੀਤਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਅਨੇਕ ਧਨ ਦੇਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਨਿਕਲੇ। ਦੋ ਸੇਵਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਥਿਆਰ ਲੈ ਕੇ ਚੱਲ ਰਹੇ ਸਨ, ਤੇ ਸੀਤਾ ਫੁੱਲਾਂ ਅਤੇ ਗਹਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਸੀ; ਉਹ ਤਿੰਨੇ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ। ਜਦ ਉਹ ਰਸਤੇ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘੇ, ਲੋਕ ਮਹਲਾਂ, ਹਵੈਲੀਆਂ ਅਤੇ ਮਿਨਾਰਾਂ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਮਹਾਨ ਰਾਮਾ ਦੀ ਝਲਕ ਪਕੜਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਗਲੀਆਂ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ, ਇੰਨੇ ਭੀੜ ਸੀ ਕਿ ਰਸਤਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਲੋਕ ਛੱਤਾਂ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਦੁਖੀ ਮਨ ਨਾਲ ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਰਹੇ। ਜਦ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਰਾਮਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਪੈਦਲ ਜਾਂਦੇ ਵੇਖਿਆ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਗਮ ਨਾਲ ਭਰ ਗਏ, ਤੇ ਉਹ ਕਈ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। “ਜਿਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਕਦੇ ਚਾਰ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀ ਵੱਡੀ ਫੌਜ ਚਲਦੀ ਸੀ, ਹੁਣ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਕੇਵਲ ਲਕਸ਼ਮਣ ਤੇ ਸੀਤਾ ਹੀ ਹਨ। ਜਿਸ ਨੇ ਰਾਜ ਦਾ ਸੁਆਦ ਚੱਖਿਆ, ਜੋ ਵਿਸ਼ੇ-ਸੁਖਾਂ ਦਾ ਸਰੋਤ ਸੀ, ਉਹ ਕਦੇ ਝੂਠ ਨਹੀਂ ਬੋਲਦਾ, ਧਰਮ ਦੇ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਕੇ। ਜਿਸ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਰਿਹਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦੇ ਸਨ, ਅੱਜ ਰਾਜ ਮਾਰਗ 'ਤੇ ਲੋਕ ਉਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।” “ਸੀਤਾ, ਜੋ ਸੁਗੰਧਿਤ ਲੇਪ ਤੇ ਲਾਲ ਚੰਦਨ ਦੀ ਆਦੀ ਸੀ, ਉਹ ਹੁਣ ਰੁਤਾਂ ਦੀ ਗਰਮੀ ਤੇ ਜਾਦੇ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਰੰਗ ਗੁਆ ਦੇਵੇਗੀ। ਦੋਸ਼ਰਥ ਰਾਜਾ ਅੱਜ ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਭੂਤ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿਚ ਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵਨ-ਵਾਸ ਨਹੀਂ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਪੁੱਤਰ ਵਿਚ ਭਾਵੇਂ ਗੁਣ ਨਾ ਹੋਣ, ਫਿਰ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਵਨ-ਵਾਸ ਕਿਵੇਂ ਮਿਲ ਸਕਦਾ? ਤੇ ਜਿਸ ਦੇ ਚਲਣ ਨੇ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਜੀਤ ਲਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਕੀ ਦੋਸ਼?” “ਦਇਆ, ਦਯਾ, ਵਿਦਿਆ, ਚੰਗਾ ਚਲਣ, ਸਵ-ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ—ਇਹ ਛੇ ਗੁਣ ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ, ਨੂੰ ਸਜਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਉਸ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਕਰਕੇ ਲੋਕ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਗਰਮੀ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਖਤਮ ਹੋਣ ਤੇ ਜਲ-ਜੰਤੂ ਤੜਫਦੇ ਹਨ। ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਇਸ ਸਰਤਾਜ ਦੇ ਦੁਖ ਨਾਲ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਈ, ਜਿਵੇਂ ਰੁੱਖ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਨੂੰ ਚੋਟ ਲੱਗਣ ਤੇ ਫੁੱਲ, ਫਲ, ਪੱਤੇ ਤੇ ਟਾਹਣੀਆਂ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹੈ, ਧਰਮ ਦਾ ਮੂਲ, ਤੇਜ ਵਾਲਾ; ਫੁੱਲ, ਫਲ, ਪੱਤੇ ਤੇ ਟਾਹਣੀਆਂ ਹੋਰ ਲੋਕ ਹਨ।” “ਇਸ ਲਈ, ਆਓ ਲਕਸ਼ਮਣ ਵਾਂਗ, ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਸਮੇਤ, ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚਲ ਪਈਏ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਜਾਵੇ। ਬਾਗਾਂ, ਖੇਤਾਂ, ਘਰ—ਸਭ ਛੱਡ ਕੇ, ਸੁਖ-ਦੁਖ ਵਿਚ ਇਕਜੁਟ ਹੋ ਕੇ, ਰਾਮਾ, ਧਰਮਵਾਨ, ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲ ਪਈਏ। ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਪਏ ਖਜ਼ਾਨੇ, ਉਜੜੇ ਅੰਗਣ, ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਧਨ ਤੇ ਅਨਾਜ—ਇਹ ਸਭ ਆਪਣੀ ਕੀਮਤ ਖੋ ਦੇਣ।” “ਇਹ ਘਰ ਧੂੜ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹੋਣ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ ਹੋਣ, ਚੂਹਿਆਂ ਦੀ ਭੀੜ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੂਹੇ ਹੋਣ। ਪਾਣੀ ਤੇ ਧੂੰਏ ਤੋਂ ਖਾਲੀ, ਸਾਫ-ਸੁਫਾਈ ਤੋਂ ਵਾਂਝੇ, ਟੈਕਸ, ਯਜ, ਮੰਤ੍ਰ, ਹੋਮ ਤੇ ਪਾਠ ਗੁਆ ਚੁੱਕੇ ਹੋਣ। ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਸਖਤ ਰੁੱਤ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਤੋੜ ਦੇਵੇ, ਭਾਂਡੇ ਟੁੱਟੇ ਹੋਣ, ਤੇ ਅਸੀਂ ਛੱਡ ਦਈਏ—ਇਹ ਘਰ ਕੈਕੇਈ ਲੈ ਲਵੇ।” “ਜਿਥੇ ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਜੰਗਲ ਹੀ ਸ਼ਹਿਰ ਬਣ ਜਾਵੇ; ਤੇ ਅਸੀਂ ਛੱਡੀ ਹੋਈ ਅਯੋਧਿਆ ਜੰਗਲ ਬਣ ਜਾਵੇ। ਜੰਗਲ ਦੇ ਚੂਹੇ, ਜੰਗਲੀ ਪਸ਼ੂ, ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਪੰਛੀ, ਹਥੀ ਤੇ ਸ਼ੇਰ ਵੀ ਸਾਡੇ ਡਰ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਛੱਡ ਜਾਣ। ਉਹ ਸਾਡੀ ਛੱਡੀ ਹੋਈ ਜਗ੍ਹਾ ਲੈ ਲੈਣ, ਤੇ ਜਿਥੇ ਅਸੀਂ ਵੱਸਦੇ ਹਾਂ, ਉਹ ਛੱਡ ਦਈਏ—ਘਾਹ, ਮਾਸ, ਫਲ ਤੇ ਜੰਗਲੀ ਪਸ਼ੂ-ਪੰਛੀ ਦੀ ਧਰਤੀ।” “ਕੈਕੇਈ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਸਮੇਤ ਇਹ ਘਰ ਲੈ ਲਵੇ; ਅਸੀਂ ਸਭ ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ ਦੇ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਖੁਸ਼ ਰਹਾਂਗੇ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣੀਆਂ, ਪਰ ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਡੋਲਿਆ ਨਹੀਂ। ਫਿਰ, ਉਹ ਧਰਮਵਾਨ, ਜਿਸ ਦਾ ਚਲਣ ਮਸਤ ਹਥੀ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੇ ਮਹਲ ਵੱਲ ਵਧਿਆ, ਤੇ ਕੈਲਾਸ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਰਾਜ ਮਹਲ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਕੇ, ਜਿੱਥੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਵੀਰ ਵੱਸਦੇ ਸਨ, ਉਸ ਨੇ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਨੇੜੇ ਖੜਾ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਉਦਾਸ ਦਿਸ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਰਾਮਾ, ਆਪ ਦੁਖੀ ਨਾ ਹੋ ਕੇ, ਉਥੇ ਦੁਖੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦਾ, ਹਸਦੇ ਹੋਏ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਚਲਾ, ਆਪਣੀ ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ। ਪਰ, ਵੱਡੇ ਹਿਰਦੇ ਵਾਲਾ ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ੀ, ਰਾਮਾ, ਜੋ ਦੁਖੀ ਰਾਜਾ ਕੋਲ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਰੁਕ ਗਿਆ, ਤੇ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਜੋ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਆਮਦ ਦੀ ਸੁਚਨਾ ਦੇਣ ਆਇਆ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਮੇਰੀ ਆਮਦ ਦੀ ਸੁਚਨਾ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਦੇ।” ਹੁਣ, ਚੌਂਤੀਵੀਂ ਸਰਗਾ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣੋ। ਫਿਰ, ਰਾਮਾ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਕਮਲ ਵਾਂਗ, ਰੰਗ ਗੂੜ੍ਹਾ, ਅਦਵਿੱਤੀਯ ਤੇ ਮਹਾਨ ਸੀ, ਨੇ ਰਥੀ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਆਖੋ ਕਿ ਮੈਂ ਆ ਗਿਆ ਹਾਂ।” ਰਾਮਾ ਦੇ ਭੇਜਣ ਤੇ, ਰਥੀ ਤੁਰੇ-ਤੁਰੇ ਅੰਦਰ ਗਿਆ, ਤੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਸ ਦੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੁਖ ਨਾਲ ਦੁਖੀ ਹੋਏ, ਤੇ ਉਹ ਡੂੰਘੀ ਆਹ ਭਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਰਥੀ ਨੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਸਰਤਾਜ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਲਾਲ ਹੋਏ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ, ਸੁਆਹ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹੋਏ ਅੱਗ ਵਾਂਗ, ਤੇ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਝੀਲ ਵਾਂਗ ਸੀ। ਰਥੀ ਨੇ ਬਹੁਤ ਬੁਧੀਮਾਨ, ਪਰ ਮਨ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਜਗਾਇਆ, ਤੇ ਜੋ ਕੇਵਲ ਰਾਮਾ ਲਈ ਦੁਖੀ ਸੀ, ਜੋੜੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਆਖਿਆ। ਪਹਿਲਾਂ, ਰਥੀ ਨੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਨਾਲ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ, ਫਿਰ ਡਰ, ਹੌਲੇ ਤੇ ਨਰਮ ਅਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਬੋਲੇ।