ਰਾਣੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਵਿਦਾ ਹੋਣ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ, ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਅਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਤੁਰੰਤ ਦਾਨ ਦੇਣ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮਹਿਲਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣੇ, ਮਨ ਤੇ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਧਨ-ਹਿਰੇ, ਰਤਨ ਆਦਿ ਦਾਨ ਕਰਣ ਲੱਗੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਨਿਆਯਵਾਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਮਹਿਲਾ ਸੀ। ਇਸ ਸਮੇਂ, ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੀ ਇਕੱਤੀਵੀਂ ਅਧਿਆਇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਰਾਮ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਦੀ ਗੱਲਬਾਤ ਸੁਣ ਕੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਆ ਗਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਚਿਹਰੇ 'ਤੇ ਅਸ਼ੂਆਂ ਦਾ ਵਹਾਵ ਸੀ, ਦੁੱਖ ਉਹ ਸਹਿ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਰਾਮ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਨੂੰ ਦਬਾ ਕੇ, ਰਘੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਸੋਭਾ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਬੋਲੇ: "ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਹਿਰਣ ਅਤੇ ਹਾਥੀ ਹਨ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਆਪਣਾ ਧਨੁਸ਼ ਚੁੱਕ ਕੇ। ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਤੁਸੀਂ ਉਹ ਸੁਹਣੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮੋਗੇ, ਜਿੱਥੇ ਪੰਛੀਆਂ ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਹੋਵੇਗੀ। ਮੈਂ ਨਾਂ ਤਾਂ ਦੇਵ ਲੋਕ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਨਾਂ ਅਮਰਤਾ ਦੀ, ਨਾਂ ਹੀ ਤੁਹਾਡੇ ਬਿਨਾਂ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰਾਜ-ਸੱਤਾ ਦੀ।" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵਾਸ ਕਰਨ ਦਾ ਪੱਕਾ ਮਨ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਸੀ, ਰਾਮ ਦੀਆਂ ਨਰਮ ਗੱਲਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਮੁੜ ਬੋਲੇ: "ਜਦ ਤੁਸੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਨੂੰ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ ਸੀ, ਹੁਣ ਦੁਬਾਰਾ ਰੋਕ ਕਿਉਂ? ਮੈਂ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਇਹ ਰੋਕ ਕਿਉਂ, ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਨਿਰਮਲ ਰਾਮ।" ਤਦ, ਮਹਾਨ ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ, ਜੋ ਸਾਮ੍ਹਣੇ ਖੜਾ ਸੀ, ਜੋੜੇ ਹੋਏ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ, ਬੋਲੇ: "ਤੂੰ ਸਨੇਹੀ, ਧਰਮ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਵਾਲਾ, ਸਥਿਰ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਨੇਕੀ ਦੇ ਰਾਹ 'ਤੇ, ਜੀਵਨ ਵਾਂਗ ਪਿਆਰਾ, ਆਗਿਆਕਾਰੀ, ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਮੇਰਾ ਮਿਤਰ ਹੈ। ਪਰ ਜੇ ਤੂੰ ਅੱਜ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਚਲੇਂ, ਤਾਂ ਕੌਣ ਕੌਸ਼ਲਿਆ ਜਾਂ ਮਹਾਨ ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰੇਗਾ? ਮਾਤਾ ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਪਿਤਾ, ਜੋ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਵਰਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਰਾਜ-ਸੱਤਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹਨ। ਰਾਜ ਮਿਲਣ 'ਤੇ, ਘੋੜਿਆਂ ਦੇ ਮਾਲਕ ਦੀ ਧੀ (ਕੈਕੇਈ) ਦੁਖੀ ਸਹ-ਪਤਨੀਆਂ ਨੂੰ ਸੁਖ ਨਹੀਂ ਦੇਵੇਗੀ। ਭਰਤ, ਰਾਜ ਮਿਲਣ 'ਤੇ ਅਤੇ ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਨਾਲ ਹੋਣ 'ਤੇ, ਕੌਸ਼ਲਿਆ ਅਤੇ ਗਹਿਰੀ ਦੁਖੀ ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗਾ।" "ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ, ਤੂੰ ਖੁਦ ਜਾਂ ਰਾਜਾ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਮਹਿਲਾ (ਕੌਸ਼ਲਿਆ) ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰ; ਇਹ ਕੌਸ਼ਲਿਆ ਲਈ ਤੇਰਾ ਕਰਤਵ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਤੇਰੀ ਭਗਤੀ ਮੇਰੇ ਲਈ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋਵੇਗੀ, ਅਤੇ ਵੱਡਾ, ਬੇਮਿਸਾਲ ਧਰਮ ਵੀ, ਜੋ ਧਰਮ-ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਵੱਡਿਆਂ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੇਰੇ ਲਈ ਕਰ, ਰਘੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਸੋਭਾ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਸਾਡੀ ਮਾਤਾ, ਸਾਡੇ ਬਿਨਾਂ, ਸੁਖ ਤੋਂ ਵੰਜੀ ਨਾ ਰਹੇ।" ਰਾਮ ਦੀਆਂ ਨਰਮ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਬੋਲੀ ਦੇ ਨਿਪੁੰਨ ਸੀ, ਉੱਤਰ ਦੇਣ ਜਾਣਦਾ ਸੀ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਬੋਲੇ: "ਤੇਰੀ ਚਮਕ ਨਾਲ, ਭਰਤ ਨਿਸ਼ਚਤ ਹੀ ਕੌਸ਼ਲਿਆ ਅਤੇ ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ ਨੂੰ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਆਦਰ ਦੇਵੇਗਾ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਜੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਰਾਜ ਮਿਲਣ 'ਤੇ, ਉਹ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਨਹੀਂ ਚਲਦਾ, ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ, ਦੁਖੀ ਮਨ ਨਾਲ ਵਿਵਹਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਉਸ ਦੁਸ਼ਟ, ਕਠੋਰ ਮਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਤ ਹੀ ਮਾਰ ਦੇਵਾਂਗਾ; ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪੱਖ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਹੋਣ।" "ਉਹ ਮਹਾਨ ਕੌਸ਼ਲਿਆ ਹਜ਼ਾਰਾ ਮੇਰੇ ਵਰਗਿਆਂ ਨੂੰ ਪਾਲ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਹਜ਼ਾਰ ਪਿੰਡਾਂ ਸਮੇਤ ਮਿਲੇ ਹਨ। ਉਹ ਆਪਣੀ, ਮੇਰੀ ਮਾਤਾ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਵਰਗਿਆਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਸੰਭਾਲ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ—ਉਹ ਵੱਡੇ ਦ੍ਰਿੜ ਨਿਸ਼ਚੇ ਵਾਲੀ ਮਹਿਲਾ ਹੈ।" "ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀ ਬਣਾਓ; ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਅਧਰਮ ਨਹੀਂ। ਮੈਂ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਅਤੇ ਤੇਰਾ ਮਨੋਰਥ ਵੀ ਪੂਰਾ ਹੋਵੇਗਾ।" "ਮੈਂ ਧਨੁਸ਼ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ, ਪਾਸੇ ਫਾਵੜਾ ਅਤੇ ਟੋਕਰਾ ਲੈ ਕੇ, ਤੇਰੇ ਅੱਗੇ ਚੱਲਾਂਗਾ, ਤੇਨੂੰ ਰਾਹ ਦਿਖਾਵਾਂਗਾ। ਮੈਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਤੇਰੇ ਲਈ ਜੜਾਂ, ਫਲ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜੰਗਲ ਦੇ ਆਹਾਰ ਲਿਆਵਾਂਗਾ, ਜੋ ਤਪਸਵੀਆਂ ਲਈ ਉਚਿਤ ਹਨ। ਤੂੰ, ਵੈਦੇਹੀ ਦੇ ਨਾਲ, ਪਹਾੜਾਂ 'ਤੇ ਆਨੰਦ ਲੈਣਾ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਕਰਾਂਗਾ, ਭਾਵੇਂ ਤੂੰ ਜਾਗਦਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸੋਇਆ।" ਰਾਮ, ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: "ਜਾ, ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ, ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਮਿਤਰਾਂ ਤੋਂ ਵਿਦਾ ਲੈ।" ਜੋ ਦੋ ਦਿਵ੍ਯ ਧਨੁਸ਼, ਜੋ ਮਹਾਨ ਵਰੁਣ ਨੇ ਖ਼ੁਦ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਜਨਕ ਦੇ ਮਹਾਂ ਯੱਗ 'ਤੇ ਦਿੱਤੇ, ਜੋ ਭਿਆਨਕ ਦਿੱਖ ਵਾਲੇ ਹਨ—ਉਹ ਅਭੇਦ ਦਿਵ੍ਯ ਕਵਚ, ਦੋ ਅਖ਼ੁੰਨ ਤੂਣ, ਅਤੇ ਦੋ ਤਲਵਾਰਾਂ ਜੋ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ, ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾਰ ਹਨ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਹਥਿਆਰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਿਤਰਾਂ ਤੋਂ ਵਿਦਾ ਲੈ ਕੇ, ਜੰਗਲ ਵਾਸ ਦਾ ਪੱਕਾ ਮਨ ਕਰਕੇ, ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਕੁਲ-ਗੁਰੂ ਕੋਲ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਉੱਤਮ ਹਥਿਆਰ ਲੈ ਲਏ। ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ ਨੇ ਉਹ ਸਾਰੇ ਦਿਵ੍ਯ ਹਥਿਆਰ ਰਾਮ ਨੂੰ ਦਿਖਾਏ, ਜੋ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ, ਮਹਾਨ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਨੂੰ। ਰਾਮ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਮਨ ਤੇ ਕਾਬੂ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਕਿਹਾ: "ਤੂੰ ਬਿਲਕੁਲ ਸਹੀ ਸਮੇਂ ਆਇਆ ਹੈ, ਪਿਆਰੇ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਲਕਸ਼ਮਣ।" "ਮੈਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਆਪਣਾ ਸਾਰਾ ਧਨ, ਦੁਸ਼ਮਨਾਂ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਅਤੇ ਤਪਸਵੀਆਂ ਨੂੰ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਦਾਨ ਕਰਾਂ। ਇੱਥੇ ਉੱਤਮ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀ ਭਗਤੀ 'ਚ ਸਥਿਰ ਹਨ, ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਸਾਰੇ ਨੌਕਰ-ਚਾਕਰ ਵੀ।" "ਪਰ ਤੂੰ, ਵਸੀਸ਼ਠ ਦੇ ਮਹਾਨ ਪੁੱਤਰ ਸੁਯਜ्ञ, ਜੋ ਦੋ ਵਾਰ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸਰਵੋਤਮ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਲਿਆ। ਮੈਂ ਜਲਦੀ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਪਰ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਰੇ ਉੱਤਮ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਸਤਿਕਾਰ ਦੇ ਕੇ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੀ ਬਤੀਸਵੀਂ ਅਧਿਆਇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।