ਜਦੋਂ ਸੀਤਾ ਦੇ ਚੰਨ ਵਰਗੇ ਚਿੱਟੇ ਤੇ ਨਿਰਮਲ ਚਿਹਰੇ ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਪਾਸੋਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨੇ ਉਸਦੇ ਰੂਪ ਨੂੰ ਮੁਰਝਾ ਦਿੱਤਾ, ਉਹ ਕੁਮਲਾਏ ਹੋਏ ਕਮਲ ਵਾਂਗ ਲੱਗਣ ਲੱਗੀ। ਉਸਦੀ ਇਹ ਹਾਲਤ ਦੇਖ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਬਾਂਹਾਂ ’ਚ ਲੈ ਕੇ ਢਾੜਸ ਬੰਧਾਈ। ਉਹ ਬੜੀ ਵਿਆਕੁਲ ਤੇ ਦੁਖੀ ਸੀ। ਰਾਮ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦੇਂਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ, "ਹੇ ਪ੍ਰੀਤਮਏ, ਜੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਸਵਰਗ ਵੀ ਮਿਲ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਰਸ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਮੈਨੂੰ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਡਰ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਸਵੈ-ਭੂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਤੇਰਾ ਹਰ ਇਕ ਮਨੋਰਥ ਜਾਣੇ ਬਿਨਾਂ, ਮੈਂ ਜੰਗਲ ’ਚ ਵੱਸਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ, ਭਾਵੇਂ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਰੱਖਦਾ ਹਾਂ। ਮੈਥਿਲੀ, ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਵਾਸ ਲਈ ਹੀ ਬਣੀ ਹੈਂ। ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਐਸਾ ਹੀ ਤੈਨੂੰ ਵੀ ਛੱਡ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।" ਰਾਮ ਨੇ ਅੱਗੇ ਕਿਹਾ, "ਹੇ ਜਨਕਨੰਦਨੀ, ਜੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਸੱਚ ਤੇ ਧਰਮ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੁਕਮ ਨਾ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਜੰਗਲ ਕਦੇ ਨਾ ਜਾਂਦਾ। ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮੰਨਣੇ ’ਚ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਧਰਮ ਹੈ। ਜੇ ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਕਰਾਂ, ਤਾਂ ਜੀਊਣਾ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਗਵਾਰਾ ਨਹੀਂ। ਜਿਹੜੀ ਕਿਸਮਤ ਸਾਡੇ ਵੱਸ ’ਚ ਨਹੀਂ, ਉਸਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਜਿਹੜੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਤੇ ਗੁਰੂ ਵਰਗੇ ਸਾਡੇ ਵੱਸ ’ਚ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਣਡਿੱਠਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ। ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਤਿੰਨ ਹੋਣ, ਓਥੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਰਗਾ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਉਸਦੀ ਬਰਾਬਰੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਅਸਲ ਵੱਡਾ ਕਰਮ ਪਿਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਹੈ—ਸਚ, ਦਾਨ, ਇੱਜ਼ਤ ਜਾਂ ਵੱਡੇ ਹੋਮਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਵਧੀਆ। ਗੁਰੂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਸਵਰਗ, ਧਨ, ਅਨਾਜ, ਗਿਆਨ, ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਸੁਖ—ਕੁਝ ਵੀ ਅਸੰਭਵ ਨਹੀਂ। ਜਿਹੜੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੀ ਭਗਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਗੰਧਰਵਾਂ, ਗਾਵਾਂ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ, ਜੋ ਸੱਚ ਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਰਾਹ ਤੇ ਚੱਲਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਨੂੰ ਹੁਕਮ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਮੈਂ ਵੀ ਓਹੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ—ਇਹੀ ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ ਹੈ।" "ਹੇ ਸੀਤੇ, ਮੇਰਾ ਮਨ ਪੱਕਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਦੰਡਕ ਜੰਗਲ ਲੈ ਚਲਾਂ। ਤੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਹੋ ਕੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਚੱਲ, ਤੇ ਓਥੇ ਵੱਸ। ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ, ਤੂੰ ਜੰਗਲ ਵਾਸ ਲਈ ਹੀ ਬਣੀ ਹੈਂ, ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਚੱਲ ਤੇ ਮੇਰੀ ਧਰਮ-ਸਾਥੀ ਬਣ। ਤੇਰਾ ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਯ, ਹੇ ਸੀਤੇ, ਮੇਰੇ ਲਈ ਤੇ ਤੇਰੇ ਵੰਸ਼ ਲਈ ਉਚਿਤ ਹੈ; ਤੇਰਾ ਫੈਸਲਾ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਯੋਗ ਹੈ। ਹੁਣ ਜੰਗਲ ਜੀਵਨ ਲਈ ਜੋ ਕੰਮ ਕਰਨੇ ਹਨ, ਉਹ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ; ਤੇਰੇ ਬਿਨਾ ਮੈਨੂੰ ਸਵਰਗ ਵੀ ਪਿਆਰਾ ਨਹੀਂ।" "ਹੁਣ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਗਹਿਣੇ ਦਿਓ, ਭਿਖਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਦਿਓ, ਜੋ ਮੰਗਣ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦਿਓ ਤੇ ਜਲਦੀ ਕਰੋ, ਦੇਰੀ ਨਾ ਕਰੋ। ਸਾਰੇ ਗਹਿਣੇ, ਵਧੀਆ ਵਸਤ੍ਰ, ਤੇ ਖੇਡਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ—ਸਾਰੇ ਪਹਿਨਣ ਵਾਲੇ, ਸਜਾਵਟ ਵਾਲੇ, ਤੇ ਹੋਰ ਜਿੰਨੇ ਵੀ ਸਮਾਨ ਹਨ, ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਦੇ ਕੇ, ਬਾਕੀ ਸੇਵਕਾਂ ਨੂੰ ਵੰਡ ਦਿਓ।" ਜਦੋਂ ਰਾਣੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਜੰਗਲ ਜਾਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਜਾਣੀ, ਤਾਂ ਉਹ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਉਤਸ਼ਾਹਤ ਹੋ ਗਈ ਤੇ ਤੁਰੰਤ ਦਾਨ ਦੇਣ ਲੱਗ ਪਈ। ਉਸ ਮਹਾਨ, ਧਰਮਨਿਸ਼ਠਾ ਸੀਤਾ ਨੇ, ਪਤੀ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਦਿਲੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਧਨ ਤੇ ਗਹਿਣੇ ਦਾਨ ਕਰਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਇਕੱਤੀਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਉਥੇ ਆ ਗਏ। ਉਹਦੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਹੰਜੂਆਂ ਦੀ ਲਕੀਰ ਸੀ, ਦੁੱਖ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਨੂੰ ਮਜਬੂਤੀ ਨਾਲ ਦਬਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਸੀਤਾ ਤੇ ਰਾਮ—ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ਬੋਲੇ, "ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਹਰਣ ਤੇ ਹਾਥੀ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਧਨੁਸ਼ ਨਾਲ ਤੁਹਾਡੇ ਅੱਗੇ-ਅੱਗੇ ਚੱਲਾਂਗਾ। ਮੇਰੇ ਨਾਲ, ਤੁਸੀਂ ਉਹ ਸੁੰਦਰ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮੋਗੇ, ਜਿੱਥੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਤੇ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀਆਂ ਟੋਲੀਆਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਗੂੰਜਦੀ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਨਾ ਤਾਂ ਸਵਰਗ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੈ, ਨਾ ਅਮਰਤਾ ਦੀ, ਨਾ ਹੀ ਤੁਹਾਡੇ ਬਿਨਾ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਰਾਜ ਦੀ।" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਜੰਗਲ ਵਾਸ ਲਈ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿਆਰ ਸੀ, ਰਾਮ ਵਲੋਂ ਬਹੁਤ ਸਨੇਹੀ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਰੋਕੇ ਜਾਣ ਤੇ, ਮੁੜ ਬੋਲੇ, "ਜਦੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਆਗਿਆ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਸੀ, ਤਾਂ ਹੁਣ ਮੁੜ ਰੋਕ ਕਿਉਂ ਰਹੇ ਹੋ? ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਦੱਸੋ, ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਦੇ ਰਹੇ, ਮੈਂ ਇਹ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਨੂੰ ਸੰਦੇਹ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼।" ਫਿਰ ਰਾਮ ਨੇ, ਜੋ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜਾ ਵੇਖ ਰਹੇ ਸਨ, ਪਿਆਰ ਤੇ ਧਰਮ ਵਾਲੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਕਿਹਾ, "ਤੂੰ ਸਦਾ ਧਰਮ ਵਿਚ ਅਡਿਗ, ਪਿਆਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਸੱਚਾ, ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਵਰਗਾ ਪਿਆਰਾ, ਆਜ्ञਾਕਾਰੀ, ਜਿੱਤੂ ਤੇ ਮਿੱਤਰ ਹੈਂ। ਪਰ ਜੇ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਕੌਣ ਕੌਸਲਿਆ ਜਾਂ ਮਾਤਾ ਸੁਮਿਤਰਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰੇਗਾ? ਰਾਜਾ ਦਿਲੋਂ ਚਾਹਵਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੇ ਜੰਜੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬੱਝਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਰਾਜ ਕੈਕੇਈ ਨੂੰ ਮਿਲ ਜਾਵੇਗਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਦੁਖੀ ਸਹ-ਪਤਨੀਆਂ ਨੂੰ ਸੁਖ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕੇਗੀ। ਭਰਤ, ਜੋ ਰਾਜ ਤੇ ਕੈਕੇਈ ਨਾਲ ਹੋਵੇਗਾ, ਉਹ ਕੌਸਲਿਆ ਜਾਂ ਸੁਮਿਤਰਾ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗਾ।" "ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ, ਤੂੰ ਆਪ ਜਾਂ ਰਾਜਾ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਉਹ ਮਾਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰ, ਜੋ ਉੱਚੀ ਕੁਲ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਇਹ ਤੇਰਾ ਕਰਤਵ ਹੈ, ਕੌਸਲਿਆ ਲਈ ਪੂਰਾ ਕਰ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਤੇਰੀ ਮੇਰੇ ਲਈ ਭਗਤੀ ਸਾਫ਼ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ, ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਤੇ ਅਦਵਿਤੀਯ ਧਰਮ ਦੀ ਪੂਰੀ ਪਾਲਣਾ ਹੋਵੇਗੀ। ਮੇਰੇ ਲਈ ਇਹ ਕਰ, ਹੇ ਰਘੁਕੁਲ ਦੀ ਸ਼ਾਨ; ਅਸੀਂ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਮਾਂ ਨੂੰ ਸੁਖ ਦੀ ਘਾਟ ਨਾ ਹੋਣ ਦੇਈਏ।