ਰਾਮਚੰਦਰ ਜੀ, ਸਿਤਾ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਦੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: "ਸਿਤਾ, ਜੰਗਲ ਦੇ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿਚੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀਆਂ ਗੂੰਜਦੀਆਂ ਦਹਾੜਾਂ, ਜੋ ਪਹਾੜੀ ਗੁਫਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਸੁਣਨ ਲਈ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਖਦਾਇਕ ਹਨ। ਜੰਗਲ ਇਸ ਕਰਕੇ ਪੀੜਦਾਇਕ ਹੈ। ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵਾਹਸ਼ੀ ਜਾਨਵਰ, ਜੋ ਨਿਰਭੈ ਅਤੇ ਮਸਤ ਹਨ, ਉਜਾੜ ਥਾਵਾਂ 'ਚ ਖੇਡਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਸਿਤਾ, ਜੰਗਲ ਹੋਰ ਵੀ ਦੁਖੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੰਗਲ ਦੀਆਂ ਨਦੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਮਗਰਮੱਛ ਹਨ, ਗੰਦੀਆਂ ਤੇ ਪਾਰ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੈ; ਹਾਥੀ ਲਈ ਵੀ, ਇਹ ਜੰਗਲ ਹੋਰ ਵੀ ਪੀੜਦਾਇਕ ਅਤੇ ਦੁਖਦਾਇਕ ਹੈ। ਜੰਗਲ ਦੇ ਰਸਤੇ ਕੰਡਿਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਬੇਲਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਮੋਰਾਂ ਦੀਆਂ ਬੁਲੰਦ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦੇ ਹਨ, ਪਾਣੀ ਦੀ ਘਾਟ ਹੈ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਔਖੇ ਹਨ—ਇਸ ਲਈ ਜੰਗਲ ਕਠਨਾਈਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਪੱਤਿਆਂ ਦੇ ਵਿਛੋਣਿਆਂ 'ਤੇ ਸੌਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਟੁੱਟੇ-ਬਿਖਰੇ ਹੋਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਰਾਤ ਨੂੰ ਥਕਾਵਟ ਨਾਲ; ਇਸ ਕਰਕੇ, ਜੰਗਲ ਹੋਰ ਵੀ ਦੁਖਦਾਇਕ ਹੈ। ਦਿਨ-ਰਾਤ, ਸੰਤੋਖ ਨਾਲ, ਸਵੈ-ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਵਿੱਚ, ਰੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਡਿੱਗੇ ਫਲਾਂ 'ਤੇ ਜੀਵਨ ਗੁਜ਼ਾਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ—ਸਿਤਾ, ਇੰਝ ਜੰਗਲ ਕਠਨਾਈਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜਦ ਤਕ ਜੀਵਨ ਹੈ, ਉਪਵਾਸ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਮੈਥਿਲੀ, ਅਤੇ ਜਟਾਓਂ ਅਤੇ ਛਾਲਾਂ ਦੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨਣੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮ ਕਰਨੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਆਏ ਮਹਿਮਾਨਾਂ ਦੀ ਸਦਾ ਆਦਰ-ਸਤਕਾਰ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਵਸਦੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ, ਤਿੰਨ ਵਾਰੀ ਨਿੱਤ ਨ੍ਹਾਉਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਨਾਲ—ਇਸ ਕਰਕੇ ਜੰਗਲ ਹੋਰ ਵੀ ਔਖਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਚੁਣੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ, ਵੈਦਿਕ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਹਵਨ-ਕੁੰਡ 'ਤੇ ਆਹੁਤੀ ਦੇਣੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ—ਸਿਤਾ, ਜੰਗਲ ਕਠਨਾਈਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਮਿਲੇ, ਮੈਥਿਲੀ, ਜੋ ਕੁਝ ਜੰਗਲ 'ਚ ਮਿਲੇ, ਉਸ ਨਾਲ ਸੰਤੋਖ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ—ਸਿਤਾ, ਜੰਗਲ ਕਠਨਾਈਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਤੇਜ਼ ਹਵਾ, ਹਨੇਰਾ, ਲਗਾਤਾਰ ਭੁੱਖ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਖਤਰੇ ਹਨ—ਇਸ ਕਰਕੇ ਜੰਗਲ ਹੋਰ ਵੀ ਦੁਖਦਾਇਕ ਹੈ। ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੱਪ, ਸੁੰਦਰ ਸਿਤਾ, ਰਸਤੇ 'ਤੇ ਨਿਰਭੈ ਹੋ ਕੇ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਕਰਕੇ ਜੰਗਲ ਹੋਰ ਵੀ ਦੁਖਦਾਇਕ ਹੈ। ਨਦੀਆਂ 'ਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਸੱਪ, ਆਪਣੀ ਵਕਰੀ ਚਾਲ ਨਾਲ, ਰਸਤੇ ਨੂੰ ਰੋਕਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਕਰਕੇ ਜੰਗਲ ਹੋਰ ਵੀ ਔਖਾ ਹੈ। ਜੰਗਲ 'ਚ ਮੋਮ, ਬਿਚੂ, ਕੀੜੇ ਅਤੇ ਡੰਕ ਮਾਰਣ ਵਾਲੀਆਂ مک्खੀਆਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਕਮਜ਼ੋਰ ਨੂੰ ਤੰਗ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ—ਇਸ ਕਰਕੇ ਜੰਗਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁਖਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਰੁੱਖ ਕੰਡਿਆਂ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਕੁਸ਼ ਤੇ ਕਾਸ਼ ਘਾਸ, ਸੁੰਦਰ ਸਿਤਾ, ਅਤੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਉਲਝੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਹਨ—ਇਸ ਕਰਕੇ ਜੰਗਲ ਕਠਨਾਈਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜੰਗਲ 'ਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਲਈ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਰੀਰਕ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਅਤੇ ਡਰ ਹਨ—ਇਸ ਕਰਕੇ ਜੰਗਲ ਹਮੇਸ਼ਾ ਦੁਖਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਗੁੱਸਾ ਤੇ ਲਾਲਚ ਛੱਡਣੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਮਨ ਨੂੰ ਤਪਸਿਆ 'ਤੇ ਲਗਾਉਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ; ਡਰਾਉਣੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਤੋਂ ਡਰਨਾ ਨਹੀਂ—ਇਸ ਕਰਕੇ ਜੰਗਲ ਹਮੇਸ਼ਾ ਕਠਨਾਈਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਤੇਰਾ ਜੰਗਲ ਜਾਣਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ, ਤੇਰੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਉੱਥੇ ਨਹੀਂ। ਜਦ ਮੈਂ ਸੋਚਦਾ ਹਾਂ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਕਈ ਖਤਰੇ ਹਨ। ਪਰ ਜਦ ਰਾਮ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਨੇ ਫੈਸਲਾ ਨਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਸਿਤਾ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਲੈ ਜਾਵੇ, ਸਿਤਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਨਾ ਮੰਨੀ, ਅਤੇ ਫਿਰ, ਗਹਿਰੀ ਪੀੜ ਨਾਲ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਬੋਲਣ ਲੱਗੀ। ਇਹ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਵਿਖਿਆਤ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਉਨਤੀਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਕਥਾ ਹੈ। ਸਿਤਾ, ਰਾਮ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਈ, ਉਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਹ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਇਹ ਗੱਲ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ: "ਜੰਗਲ ਵਾਸ ਦੀਆਂ ਜੋ ਖਾਮੀਆਂ ਤੁਸੀਂ ਦੱਸੀਆਂ ਹਨ, ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤੇਰੇ ਪ੍ਰਤੀ ਪਿਆਰ ਕਰਕੇ ਗੁਣ ਸਮਝਦੀ ਹਾਂ। ਹਿਰਨ, ਸਿੰਘ, ਹਾਥੀ, ਬਾਘ, ਸ਼ਰਭ, ਉੱਟ, ਜੰਗਲੀ ਸੂਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜਾਨਵਰ, ਜੋ ਜੰਗਲ 'ਚ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ—ਉਹ, ਰਾਘਵ, ਤੇਰੀ ਅਦਾਕਾਰੀ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖੀ, ਤੇਰੇ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਭੱਜ ਜਾਣਗੇ; ਉਹ ਸਾਰੇ ਤੇਰੇ ਤੋਂ ਡਰਦੇ ਹਨ। ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਜਾਵਾਂਗੀ, ਵੱਡਿਆਂ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ; ਜੇ ਮੈਂ ਤੂੰ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਗਈ, ਰਾਮ, ਤਾਂ ਇੱਥੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਛੱਡ ਦੇਵਾਂਗੀ। ਇੰਦਰ ਵੀ, ਰਾਘਵ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਜਦ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਬਲਾਤਕਾਰ ਨਾਲ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਾ ਸਕਦਾ। ਜੋ ਔਰਤ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਜੀਵ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ; ਰਾਮ, ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਉਦਾਹਰਨ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਅਤੇ, ਬੁਧੀਮਾਨ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਤੋਂ, ਬਹੁਤ ਸਮਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੁਣਿਆ ਸੀ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣਾ ਪਵੇਗਾ। ਇਹ ਭਵਿੱਖਵਾਣੀ, ਜੋ ਮੈਂ ਘਰ 'ਚ ਵਿਦਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਤੋਂ ਸੁਣੀ, ਹੇ ਮਹਾਬਲੀ, ਮੈਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਜੰਗਲ ਵਾਸ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਰਹੀ ਹਾਂ। ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵਾਸ ਦਾ ਹੁਕਮ ਮਿਲੇਗਾ; ਇਸ ਲਈ, ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨਾਲ, ਮੈਂ ਜਾਵਾਂਗੀ—ਮੇਰੇ ਲਈ ਹੋਰ ਕੋਈ ਰਸਤਾ ਨਹੀਂ, ਹੇ ਪ੍ਰੀਤਮ। ਮੈਂ ਉਹ ਹੁਕਮ ਪੂਰਾ ਕਰਾਂਗੀ ਅਤੇ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਚੱਲ ਪਵਾਂਗੀ; ਸਮਾਂ ਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਭਵਿੱਖਵਾਣੀ ਸੱਚ ਹੋਵੇ। ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ ਕਿ ਜੰਗਲ ਵਾਸ 'ਚ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਹਨ, ਹੇ ਵੀਰ, ਅਤੇ ਉਹ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਹੋਰ ਵੀ ਔਖੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਨਹੀਂ। ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਘਰ 'ਚ, ਮੈਂ ਇੱਕ ਸੰਤ ਔਰਤ ਤੋਂ, ਜਿਸ ਦੀ ਚਲਣ-ਚਲਾਇਤ ਸ਼ਾਂਤ ਸੀ, ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ, ਜੰਗਲ ਵਾਸ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣੀ ਸੀ। ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਵਾਰੀ, ਹੇ ਸੁਆਮੀ, ਜੰਗਲ ਯਾਤਰਾ ਲਈ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਜਾਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੀ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਤਿਆਰ ਹਾਂ, ਰਾਘਵ, ਜੰਗਲ ਯਾਤਰਾ ਲਈ; ਇੱਕ ਵੀਰ ਦਾ ਜੰਗਲ ਵਾਸ ਮੈਨੂੰ ਪਸੰਦ ਹੈ। ਪਵਿੱਤਰ ਮਨ ਨਾਲ, ਪਿਆਰ ਵਿਚ, ਮੈਂ ਪਾਪ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਰਹਾਂਗੀ, ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਪੀਰਵੀ ਕਰਦਿਆਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਪਤੀ ਹੀ ਔਰਤ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਦੇਵਤਾ ਹੈ। ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ, ਹੇ ਪੂਜਨਯ, ਮੇਰੀ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਇਕਤਾ ਬਣੀ ਰਹੇਗੀ; ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਵਿਖਿਆਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਸਿੱਖਿਆ 'ਚ ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਸਾਰ 'ਚ, ਜਿਸ ਔਰਤ ਨੂੰ ਪੁਰਖਾ ਪਾਣੀ ਦੇ ਕੇ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਪਤੀ ਵਜੋਂ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਪਣੇ ਘਰ ਤੋਂ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ, ਜੋ ਧਰਮਵਤੀ ਅਤੇ ਪਤੀ-ਵਰਤਾ ਹੈ, ਲੈਣੀ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ—ਇਸ ਦੇ ਕੀ ਕਾਰਣ ਹਨ, ਇੱਥੇ?