ਰਾਮ ਚੰਦ੍ਰ ਜੀ, ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੰਜੂਆਂ ਨਾਲ ਦੁਖੀ ਦੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਮਾਯਾ ਭਰੀ, ਧੀਰਜ ਵਾਲੀ ਬੋਲੀਆਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਤੁਲਨ ਤੇ ਹੌਂਸਲਾ ਦੇਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਰਾਮ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਸੀਤੇ, ਤੂੰ ਉੱਚੀ ਕੁਲ ਦੀ ਹੈਂ, ਸਦਾ ਧਰਮ ਨੂੰ ਨਿਭਾਉਂਦੀ ਹੈਂ। ਮੇਰੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਚੈਨ ਮਿਲੇ, ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਇੱਥੇ ਰਹਿ ਕੇ ਆਪਣੇ ਕਰਤਵਾਂ ਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰ।" ਰਾਮ ਨੇ ਆਗਿਆ ਦੇਂਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ, "ਸੀਤੇ, ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖਤਰੇ ਹਨ। ਆਪਣਾ ਇਹ ਜੰਗਲ ਵੱਸਣ ਦਾ ਇरਾਦਾ ਛੱਡ ਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਹੀ ਇਸ ਲਈ ਜੰਗਲ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉੱਥੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਖਤਰੇ ਹਨ।" ਉਹ ਹੋਰ ਵੀ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ, "ਮੈਂ ਇਹ ਗੱਲ ਤੇਰੀ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਤੇ ਸਮਝਦਾਰੀ ਨਾਲ ਆਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਕਦੇ ਸੁੱਖ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ, ਸਦਾ ਦੁੱਖ ਹੀ ਮਿਲਿਆ। ਜੰਗਲ ਦੀਆਂ ਘਾਟੀਆਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ੇਰਾਂ ਦੀਆਂ ਗੂੰਜਦੀਆਂ ਗੱਜਣਾਂ ਸੁਣ ਕੇ ਚਿਤ ਨੂੰ ਕਲੇਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਮਸਤ ਤੇ ਨਿਡਰ ਜਾਨਵਰ ਸੁਨੇਹੜੀਆਂ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਖੇਡਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਮਨ ਉਦਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" "ਜੰਗਲ ਦੀਆਂ ਦਰਿਆਵਾਂ ਮਗਰਮੱਛਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਪਾਣੀ ਗੰਦਲਾ ਤੇ ਪਾਰ ਲੰਘਣਾ ਔਖਾ ਹੈ, ਹਾਥੀ ਲਈ ਵੀ ਜੰਗਲ ਪਰੇਸ਼ਾਨੀ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਰਸਤੇ ਝਾੜੀਆਂ ਤੇ ਕੰਟਿਆਂ ਨਾਲ ਡੱਕੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਮੋਰਾਂ ਦੀਆਂ ਚੀਕਾਂ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦੇ ਹਨ, ਪਾਣੀ ਘੱਟ ਤੇ ਰਸਤੇ ਬਹੁਤ ਔਖੇ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਪੱਤਿਆਂ ਦੇ ਟੁੱਟੇ-ਫੁੱਟੇ ਬਿਸਤਰਾਂ ਉੱਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਥੱਕ ਕੇ ਸੁਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੰਗਲ ਅਜੇ ਹੋਰ ਵੀ ਦੁਖਦਾਈ ਹੈ।" "ਦਿਨ ਰਾਤ ਸੰਤੋਖ ਨਾਲ, ਸਵੈ-ਸੰਯਮ ਨਾਲ, ਰੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਡਿੱਗੇ ਫਲਾਂ ਉੱਤੇ ਹੀ ਜੀਉਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਤੱਕ ਜਿੰਦ ਰਹੇ, ਉਪਵਾਸ ਕਰਨਾ, ਜਟਾ ਬਾਂਧਣੀ ਤੇ ਛਾਲਾਂ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਪਾਉਣੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਤਰਪਣ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਨੇ, ਤੇ ਜੋ ਵੀ ਮਹਿਮਾਨ ਆਉਣ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸਦਾਅਦਰ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨਾ।" "ਜੋ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਤਿੰਨ ਵਾਰੀ ਸਮੇਂ ਤੇ ਨ੍ਹਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਸਦਾ ਨਿਯਮ ਤੇ ਸਯਮ ਨਾਲ। ਫੁੱਲ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਚੁਣ ਕੇ, ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਹਵਨ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਮਿਲੇ, ਜਿਸ ਕਿਸਮ ਦਾ ਭੋਜਨ ਮਿਲੇ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਸੰਤੋਖ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਤੇਜ਼ ਹਵਾ, ਹਨੇਰਾ, ਸਦਾ ਭੁੱਖ ਤੇ ਵੱਡੇ ਖਤਰੇ ਹਨ। ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੇ ਸੱਪ ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ, ਦਰਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸੱਪ ਰਸਤੇ ਰੋਕਦੇ ਹਨ।" "ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਪਤੰਗੇ, ਬਿਛੂ, ਕੀੜੇ, ਮੱਛਰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਨੂੰ ਸਦਾ ਤੰਗ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਦਰੱਖਤ ਕੰਟਿਆਂ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਕੁਸ਼ ਤੇ ਕਾਸ਼ ਦੀਆਂ ਘਾਹਾਂ, ਰੁੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਡੱਲੀਆਂ ਉਲਝੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸਰੀਰਕ ਦੁੱਖ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਡਰ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਗੁੱਸਾ ਤੇ ਲਾਲਚ ਛੱਡਣੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ, austerity 'ਤੇ ਮਨ ਲਾਉਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਡਰਾਉਣਾ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਡਰਨਾ ਨਹੀਂ।" "ਇਸ ਲਈ, ਤੇਰਾ ਜੰਗਲ ਜਾਣਾ ਉਚਿਤ ਨਹੀਂ, ਉੱਥੇ ਤੇਰੀ ਰੱਖਿਆ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਜਦ ਮੈਂ ਸੋਚਦਾ ਹਾਂ, ਮੈਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਕਈ ਖਤਰੇ ਹੀ ਦਿਸਦੇ ਹਨ।" ਪਰ ਜਦ ਰਾਮ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਹਨ, ਨੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਨਾਲ ਨਾ ਲੈ ਜਾਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ, ਸੀਤਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀ, ਤੇ ਉਹ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਬੋਲ ਪਈ। ਇਹ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਵਿਅਸਵੀਂ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਅੰਤ ਹੈ। ਜਦ ਰਾਮ ਦੀਆਂ ਇਹ ਬਾਤਾਂ ਸੀਤਾ ਨੇ ਸੁਣੀਆਂ, ਉਹ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਈ, ਉਸਦੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਹੰਜੂ ਵਹਿ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਬੋਲ ਪਈ, "ਜੋ ਤੂੰ ਜੰਗਲ ਵੱਸਣ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਦੱਸ ਰਹੇ ਹੋ, ਉਹ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਪਿਆਰ ਕਰਕੇ ਗੁਣਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਵੇਖਦੀ ਹਾਂ।" "ਹਿਰਣ, ਸ਼ੇਰ, ਹਾਥੀ, ਬਾਘ, ਸ਼ਰਭ, ਊਠ, ਜੰਗਲੀ ਸੂਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜਾਨਵਰ—ਇਹ ਸਾਰੇ, ਰਾਘਵ, ਕਦੇ ਤੇਰੀ ਮੂਰਤ ਨਹੀਂ ਵੇਖੀ। ਜਦ ਉਹ ਤੈਨੂੰ ਵੇਖਣਗੇ, ਸਾਰੇ ਭੱਜ ਜਾਣਗੇ, ਉਹ ਤੇਰੇ ਤੋਂ ਡਰਦੇ ਹਨ।" "ਮੈਨੂੰ ਵੱਡਿਆਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਜਾਵਾਂ। ਜੇ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਰਾਮ, ਤਾਂ ਇੱਥੇ ਹੀ ਆਪਣੀ ਜਿੰਦ ਛੱਡ ਦੇਵਾਂਗੀ। ਇੰਦਰ ਜਿਹਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਵੀ, ਜਦ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਹੋਵੇਂ, ਮੈਨੂੰ ਬਲਾਤਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।" "ਇੱਕ ਔਰਤ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਤੋਂ ਵਿੱਛੋੜੀ ਹੋ ਕੇ ਜੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ, ਰਾਮ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਉਦਾਹਰਨ ਵਿਖਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ।" "ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਹੇ ਗਿਆਨੀ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਘਰ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਤੋਂ ਸੁਣਿਆ ਸੀ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਜੰਗਲ ਵੱਸਣਾ ਪਵੇਗਾ। ਉਹ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਸੁਣ ਕੇ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਮੇਰਾ ਮਨ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ।" "ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵੱਸਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮਿਲੇਗੀ, ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਪਤੀ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਜਾਵਾਂਗੀ—ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਰਾਹ ਨਹੀਂ।" "ਮੈਂ ਉਹ ਆਗਿਆ ਪੂਰੀ ਕਰਾਂਗੀ ਤੇ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਚਲਾਂਗੀ, ਹੁਣ ਸਮਾਂ ਆ ਗਿਆ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਸੱਚ ਹੋਣ ਦਿਓ।" "ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ ਕਿ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਕਈ ਤਕਲੀਫਾਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਹੇ ਵੀਰ, ਤੇ ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਹੀ ਵਧੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਅਣਅਭਿਆਸ ਹੈ।" "ਜਦ ਮੈਂ ਕੁਆਰੀ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਘਰ ਇੱਕ ਸੰਤ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੀ ਭਿਖਮੰਗਣੀ ਤੋਂ, ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ, ਜੰਗਲ ਵੱਸਣ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣੀ ਸੀ।" "ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਵਲੋਂ ਕਈ ਵਾਰੀ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਬੇਨਤੀ ਸੁਣ ਚੁੱਕਾ ਹੈਂ, ਹੇ ਪਤੀ, ਜੰਗਲ ਜਾਣ ਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਜਾਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਉਤਾਵਲੀ ਹਾਂ।