ਕੌਸਲਿਆ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦਾ ਦੁੱਖ ਗਹਿਰਾ ਸੀ। ਉਹ ਆਹ ਭਰੀ ਬੈਠੀ ਸੀ, “ਇਹ ਹਵਾ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਮੇਰੇ ਰੋਣ ਤੇ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਸਿਰਫ਼ ਦੁਖ ਹੀ ਵਧਾ ਰਹੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਮੇਰੇ ਦੁੱਖ ਦੀ ਅੱਗ ਨੂੰ ਹੰਝੂਆਂ ਦੀ ਆਹੁਤੀ ਦੇ ਰਹੀ ਹੋਵੇ। ਮੇਰੇ ਚਿੰਤਾ ਭਰੇ ਹੰਝੂਆਂ ਦਾ ਧੂੰਆਂ, ਜੋ ਤੇਰੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਤੋਂ ਉਠਦਾ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਖਾ ਜਾਵੇਗਾ, ਪੁੱਤ੍ਰ! ਮੇਰੀ ਆਹਾਂ ਦੀ ਥਕਾਵਟ ਮੇਰਾ ਦੁੱਖ ਹੋਰ ਵਧਾ ਦੇਵੇਗੀ। ਇੱਥੇ ਤੇਰੇ ਬਿਨਾਂ, ਇਹ ਬੇਅੰਤ ਤੇ ਤੇਜ਼ ਦੁੱਖ ਦੀ ਅੱਗ ਮੈਨੂੰ ਇਉਂ ਸਾੜ ਦੇਵੇਗੀ, ਜਿਵੇਂ ਜੜੀਆਂ-ਬੂਟੀਆਂ ਨੂੰ ਸਰਦੀਆਂ ਦੇ ਅੰਤ ‘ਤੇ ਸੂਰਜ ਸਾੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਗਾਂ ਆਪਣੇ ਬੱਛੜੇ ਦੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਐਸੇ ਹੀ, ਪੁੱਤ੍ਰ, ਮੈਂ ਵੀ ਤੇਰੇ ਪਿੱਛੇ ਆਉਂਗੀ, ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਤੂੰ ਜਾਵੇਂ।” ਮਾਂ ਦੀਆਂ ਇਹ ਕਰੂਣ ਬਾਤਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੀ ਗਮੀ ਨਾਲ ਡੁੱਬੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ: “ਮਾਤਾ, ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਜੰਗਲ ਚਲਾ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਕੈਕੇਈ ਦੀ ਚਲਾਕੀ ਨਾਲ ਧੋਖਾ ਖਾ ਕੇ, ਜੇ ਤੂੰ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਵੇਂ, ਤਾਂ ਪਿਤਾ ਜੀ, ਨਿਸ਼ਚਤ ਹੀ, ਜੀਉਂਦੇ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣਗੇ। ਪਤੀ ਦੀ ਤਿਆਗੀ ਕਰਨਾ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਇਸਤਰੀ ਵਲੋਂ, ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਅਮਾਨਵਤਾ ਦਾ ਕੰਮ ਹੈ; ਤੂੰ ਕਦੇ ਵੀ, ਚਾਹੇ ਮਨ ਵਿਚ ਵੀ, ਇਹ ਨਾ ਕਰੀਂ, ਇਹ ਨਿੰਦਣਯੋਗ ਹੈ। ਜਦ ਤੱਕ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਤੇ ਕਕੁਤਸਥ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਮਹਾਨ ਹਨ, ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ ਹੀ ਸਦਾ ਦਾ ਧਰਮ ਹੈ।” ਰਾਮ ਦੀ ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਸੁਭਾਗਾ ਕੌਸਲਿਆ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਪੁੱਤ੍ਰ ਉੱਤੇ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਈ, ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਆਖਿਆ, ਐਸਾ ਹੀ ਹੋਵੇ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹਿ ਕੇ, ਧਰਮ ਦੇ ਰਾਖੇ ਰਾਮ ਨੇ ਦੁਖੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ, “ਮਾਂ! ਤੂੰ ਤੇ ਮੈਂ—ਦੋਵੇਂ, ਪਿਤਾ ਜੀ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਜਾ ਪਤੀ, ਅਧਿਆਪਕ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ, ਅਤੇ ਸਭ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ। ਪਰ ਜਦ ਮੈਂ ਇਹ ਪੰਦਰਾਂ ਸਾਲ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਵੱਡੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾ ਲਵਾਂਗਾ, ਫਿਰ ਤੇਰੀ ਆਗਿਆ ਮੰਨੂਂਗਾ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਕੌਸਲਿਆ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ ਨੂੰ ਬੇਹੱਦ ਪਿਆਰ ਕਰਦੀ ਸੀ, ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ, ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਕਹਿ ਉਠੀ, “ਰਾਮ! ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਹੋਰ ਸਹੇਲੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਰਹਿ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ; ਮੈਨੂੰ ਵੀ, ਹਿਰਣੀ ਵਾਂਗ, ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਲੈ ਚੱਲ, ਹੇ ਕਕੁਤਸਥ!” ਜੇ ਤੇਰਾ ਮਨ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਜਾਣ ਦਾ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ, ਤਾਂ—ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਉਹ ਰੋਈ, ਤੇ ਰਾਮ ਵੀ ਰੋ ਪਿਆ ਤੇ ਆਖਿਆ, “ਇਸਤਰੀ ਲਈ, ਜੀਉਂਦੇ ਪਤੀ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਦੇਵਤਾ ਤੇ ਸਵਾਮੀ ਹੈ; ਅੱਜ, ਮਾਂ, ਸਾਡੇ ਦੋਵਾਂ ਲਈ, ਰਾਜਾ ਹੀ ਸਾਡਾ ਮਾਲਕ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਅਨਾਥ ਨਹੀਂ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਗਿਆਨਵਾਨ ਰਾਜਾ, ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ, ਸਾਡਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਭਰਤ ਵੀ ਧਰਮਵਾਨ ਹੈ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਦਾ ਹੈ।” “ਮਾਂ! ਹਮੇਸ਼ਾ ਵੱਡੇ ਉਮਰ ਵਾਲੇ ਰਾਜਾ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਸਾਵਧਾਨ ਰਹੀਂ; ਜੋ ਇਸਤਰੀ ਵਰਤ ਤੇ ਉਪਵਾਸ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ। ਜੇ ਇਸਤਰੀ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ, ਤਾਂ ਉਹ ਦੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਪਤੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਕੇ, ਇਸਤਰੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਸੁੱਖ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਇਸਤਰੀ ਨਾ ਮੱਥਾ ਟੇਕਦੀ, ਨਾ ਹੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੀ, ਉਹ ਵੀ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰੇ, ਉਸ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਤੇ ਭਲੇ ਵਿਚ ਹੀ ਆਪਣੀ ਖੁਸ਼ੀ ਜਾਣੇ। ਇਹ ਇਸਤਰੀ ਦਾ ਸਦਾ ਦਾ ਧਰਮ ਹੈ, ਜੋ ਵੇਦਾਂ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਘੋਸ਼ਿਤ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹਵਨ ਤੇ ਉੱਚੇ ਮਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਲੋਂ ਮੰਨਿਆ ਹੈ। ਮਾਂ! ਮੇਰੇ ਲਈ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੀ, ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਆਦਰ ਕਰੀ; ਇਉਂ ਮੇਰੀ ਵਾਪਸੀ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰੀ। ਪਤੀ ਦੀ ਸੇਵਾ, ਨਿਯਮਤ ਖੁਰਾਕ ਤੇ ਧੀਰਜ ਨਾਲ, ਜਦ ਮੈਂ ਵਾਪਸ ਆਵਾਂਗਾ, ਤੈਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਖੁਸ਼ੀ ਮਿਲੇਗੀ।” ਜੇ ਧਰਮਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ, ਰਾਜਾ, ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਚਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਗੱਲ ਰਾਮ ਵਲੋਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਕੌਸਲਿਆ, ਜੋ ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਕਹਿ ਉਠੀ, “ਪੁੱਤ੍ਰ! ਮੇਰਾ ਮਨ ਤੇਰੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।” ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਹੇ ਵੀਰ! ਨਿਸ਼ਚਤ ਹੀ, ਸਮਾਂ ਕਿਸੇ ਵਲੋਂ ਰੋਕਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ; ਤੂੰ ਨਿਸ਼ਚੈ ਕਰਕੇ ਜਾ, ਮੇਰੀ ਦੂਆ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਮਹਾਨ!” “ਜਦ ਤੂੰ ਵਾਪਸ ਆਵੇਂਗਾ, ਮੈਂ ਸਾਰੇ ਦੁੱਖ ਭੁੱਲ ਜਾਵਾਂਗੀ; ਜਦ ਤੂੰ, ਆਪਣਾ ਵਚਨ ਪੂਰਾ ਕਰਕੇ, ਪਿਤਾ ਜੀ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਿਭਾ ਕੇ ਵਾਪਸ ਆਵੇਂਗਾ, ਮੈਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਆਰਾਮ ਕਰਾਂਗੀ। ਪੁੱਤ੍ਰ! ਮੌਤ ਦਾ ਰਾਹ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਅਸਪਸ਼ਟ ਹੈ, ਜੋ ਵੀ ਤੈਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰੇ, ਹੇ ਰਘੁਨੰਦਨ, ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣ। ਹੁਣ ਜਾ, ਹੇ ਮਹਾਬਲੀ, ਤੇ ਵਾਪਸ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਆ; ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਮਿੱਠੀ ਤੇ ਸੁਹਾਵਣੀ ਬਾਤਾਂ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰੇਂ। ਸ਼ਾਇਦ ਹੁਣ ਉਹ ਸਮਾਂ ਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਦ ਤੂੰ ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆਵੇਂਗਾ, ਤੇ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਜਟਾਵਾਂ ਤੇ ਛਾਲ ਦੀ ਪੋਸ਼ਾਕ ਵਿਚ ਦੇਖਾਂ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਣੀ ਨੇ ਪੱਕੇ ਮਨ ਨਾਲ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਰਾਮ ਜੰਗਲ ਵੱਸਣ ਲਈ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਨਿਸ਼ਚੈ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹੈ; ਉਸ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ, ਜੋ ਉੱਚੇ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਸੁਭ ਸ਼ਬਦ ਕਹੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਆਰਜ਼ੂ ਕੀਤੀ। (ਹੁਣ ਪਚਵੀਂ ਸਰਗ ਸੁਣੋ।) ਆਪਣੀ ਪੀੜ੍ਹਾ ਦੂਰ ਕਰਕੇ, ਸ਼ੁੱਧ ਜਲ ਨੂੰ ਛੂਹ ਕੇ, ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਂ ਨੇ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਸ਼ੁਭ ਕਰਮ ਕੀਤੇ। ਉਹ ਆਖਣ ਲੱਗੀ, “ਤੈਨੂੰ ਰੋਕਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਹੇ ਰਘੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ! ਹੁਣ ਤੂੰ ਜਾ, ਤੇ ਜਲਦੀ ਵਾਪਸ ਆ, ਤੇ ਸਦਾ ਨੇਕੀ ਦੇ ਰਾਹ ਤੇ ਤੁਰ। ਧਰਮ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਤੂੰ ਪਿਆਰ ਤੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਨਾਲ ਨਿਭਾਂਦਾ ਹੈਂ, ਹੇ ਰਘੁਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਉਹੀ ਧਰਮ ਤੈਨੂੰ ਰਾਖੇ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੱਗੇ ਤੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈਂ, ਪੁੱਤ੍ਰ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਤੇਰੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਸਮੇਤ, ਰਾਖਿਆ ਕਰਨ। ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਜੀ ਵਲੋਂ ਦਿੱਤੇ ਗਿਆਨ ਤੇ ਅਸਤਰ-ਸ਼ਸਤਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਤੇਰੀ ਰਾਖੀ ਕਰਨ, ਹੇ ਗੁਣਵਾਨ! ਪਿਤਾ ਜੀ ਦੀ ਸੇਵਾ, ਮਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ, ਤੇ ਸੱਚਾਈ ਨਾਲ, ਹੇ ਮਹਾਬਲੀ, ਤੂੰ ਚਿਰੰਜੀਵੀ ਰਹੀਂ ਤੇ ਰਾਖਿਆ ਜਾਵੀਂ। ਹੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ! ਅੱਗ, ਕੁਸ਼ਾ, ਵੇਦੀਆਂ, ਮੰਦਰ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਆਸਨ, ਪਹਾੜ, ਦਰਖ਼ਤ, ਬੂਟੀਆਂ, ਝੀਲਾਂ, ਪੰਛੀ, ਸੱਪ ਤੇ ਸਿੰਘ ਤੇਰੀ ਰਾਖੀ ਕਰਨ। ਸਾਧਿਆ, ਵਿਸ਼ਵੇਦੇਵ, ਮਰੁਤ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਧਾਤਾ, ਵਿਧਾਤਾ, ਪੂਸ਼ਾ, ਭਗ ਤੇ ਅਰਯਮਾਨ ਤੈਨੂੰ ਸਦਾ ਸੁਭ ਮੰਗਲ ਦਿੰ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਾਂ ਤੇ ਪੁੱਤ੍ਰ ਵਿਚਕਾਰ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਘੜੀ ਆਈ, ਪਰ ਧਰਮ, ਸੇਵਾ ਤੇ ਆਸ ਦੀ ਲੜੀ ਕਦੇ ਨਾ ਟੁੱਟੀ।