ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਤਾ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਹੈ—ਸਭ ਕੁਝ ਉਸ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ। ਰਾਮਾ, ਤੂੰ ਸਭ ਨੂੰ ਪ੍ਰਿਅ ਹੈਂ, ਫਿਰ ਵੀ ਅੱਜ ਤੈਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਜਾਣਾ ਪੈ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਹਵਾ, ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਰਗੀ ਲੱਗਦੀ ਸੀ, ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਵਿਲਾਪ ਅਤੇ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਦੁੱਖ ਦੀ ਅੱਗ ਨੂੰ ਹੋਰ ਭੜਕਾ ਰਹੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਦੁੱਖ ਦੀ ਅੱਗ ਨੂੰ ਹਵਨ ਸਮੱਗਰੀ ਚੜ੍ਹਾ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਮੇਰੇ ਚਿੰਤਾ ਭਰੇ ਹੰਝੂਆਂ ਦਾ ਜੋ ਧੂੰਆਂ ਉਠ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਖਾ ਜਾਵੇਗਾ, ਪੁੱਤਰ, ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਸਾਹਾਂ ਦੀ ਥਕਾਵਟ ਮੇਰੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਧਾ ਦੇਵੇਗੀ। ਜਦ ਤੂੰ ਇਥੋਂ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਵੇਂਗਾ, ਇਹ ਅਤੁੱਟ ਤੇ ਤੇਜ਼ ਦੁੱਖ ਦੀ ਅੱਗ ਮੈਨੂੰ ਸੁੱਕਾ ਦੇਵੇਗੀ, ਜਿਵੇਂ ਸਰਦੀ ਮਗਰੋਂ ਧੁੱਪ ਜੰਗਲ ਦੀ ਘਾਹ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦੇਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਗਾਂ ਆਪਣੇ ਬੱਚੜੇ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪਿੱਛੇ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ, ਪੁੱਤਰ, ਮੈਂ ਵੀ ਤੇਰੇ ਪਿੱਛੇ ਜਾਵਾਂਗੀ, ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਤੂੰ ਜਾਵੇਂ। ਜਦ ਮਾਂ ਨੇ ਇਹ ਗਹਿਰੀ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਗੱਲਾਂ ਕੀਤੀਆਂ, ਤਾਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਰਵੋਤਮ ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ। ਰਾਮ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਕੈਕਈ ਦੇ ਭੁਲੇਖੇ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਅਤੇ ਜਦ ਮੈਂ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਜੇ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਂਦੀ, ਤਾਂ ਪਿਤਾ ਜੀ ਇਹ ਦੁੱਖ ਸਹਿ ਨਹੀਂ ਸਕਣਗੇ। ਆਪਣੀ ਪਤੀ ਨੂੰ ਤਿਆਗਣਾ ਇਕ ਔਰਤ ਵਲੋਂ ਵੱਡਾ ਅਨਿਯਾਯ ਹੈ; ਤੂੰ ਇਹ ਕਦੇ ਵੀ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਮਨ ਵਿਚ ਵੀ, ਨਾ ਕਰੀਂ। ਜਦ ਤੱਕ ਪਿਤਾ ਜੀ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਮਾਲਕ ਤੇ ਕਕੁਤਸਥ ਵੰਸ਼ੀ ਹਨ, ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰ, ਇਹੀ ਸਦਾ ਦਾ ਧਰਮ ਹੈ।” ਰਾਮ ਦੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ, ਸੁਭਾਗਾ ਕੌਸਲਿਆ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਮਾਣ ਕਰਦੀ ਸੀ, ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਆਖੀ, “ਜੋ ਹੁਕਮ।” ਫਿਰ ਰਾਮ, ਜੋ ਧਰਮ ਦੇ ਰਾਖੀ ਹੈ, ਦੁਖੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਫਿਰ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ, “ਮਾਂ, ਤੂੰ ਤੇ ਮੈਂ, ਦੋਵੇਂ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦੇ ਹੁਕਮ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਪਤੀ, ਗੁਰੂ, ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਅਤੇ ਸਭ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ। ਪਰ ਜਦ ਮੈਂ ਇਹ ਪੰਦਰਾਂ ਸਾਲ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਬਿਤਾ ਲਵਾਂਗਾ, ਫਿਰ ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਗੱਲ ਮੰਨ ਲਵਾਂਗਾ।” ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ ਹੰਝੂਆਂ ਭਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਆਖਿਆ, “ਰਾਮਾ, ਮੈਂ ਤੇਰੀਆਂ ਹੋਰ ਮਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ; ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਲੈ ਚੱਲ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਦੀ ਹਿਰਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।” ਜੇ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਮਨ ਰੱਖਣ ਲਈ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਰੋਦੀ ਹੋਈ ਮਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਰਾਮ ਵੀ ਰੋ ਪਏ ਤੇ ਆਖਿਆ, “ਜੀਉਂਦੀ ਔਰਤ ਲਈ ਉਸ ਦਾ ਪਤੀ ਹੀ ਉਸਦਾ ਦੇਵਤਾ ਤੇ ਮਾਲਕ ਹੈ; ਅੱਜ, ਮਾਂ, ਸਾਡੇ ਦੋਵੇਂ ਲਈ ਰਾਜਾ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਅਨਾਥ ਨਹੀਂ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਜਾ, ਜੋ ਬੜੀ ਸਮਝ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਸਾਡਾ ਰਖਵਾਲਾ ਹੈ, ਤੇ ਭਰਤ ਵੀ ਧਰਮਾਤਮਾ ਤੇ ਸਭ ਨਾਲ ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।” “ਹਮੇਸ਼ਾ ਵੱਡੇ ਰਾਜਾ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਸੋਚ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰ। ਜੋ ਇਸਤ੍ਰੀ ਵਰਤ ਤੇ ਉਪਵਾਸ ਵਿਚ ਲੱਗੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਔਰਤ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ, ਉਹ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਪਤੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰ ਕੇ, ਔਰਤ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਨਾ ਵੀ ਕਰੇ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਛੱਡ ਵੀ ਦੇਵੇ, ਫਿਰ ਵੀ ਪਤੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਉਸਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰੇ। ਇਹੀ ਔਰਤ ਦਾ ਸਦਾ ਦਾ ਧਰਮ ਹੈ, ਜੋ ਵੇਦਾਂ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਤੇ ਹਵਨਾਂ ਵਿੱਚ ਤੇ ਉੱਚੇ ਮਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਲੋਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।” “ਮਾਂ, ਮੇਰੇ ਲਈ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੀ ਜਾਵੇ, ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦਾ ਆਦਰ ਹੋਵੇ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੇਰੀ ਵਾਪਸੀ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰੀ ਜਾਵੇ। ਪਤੀ ਦੀ ਸੇਵਾ, ਨਿਯਮਤ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਧੀਰਜ ਨਾਲ ਤੂੰ ਵੱਡੀ ਖੁਸ਼ੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਂਗੀ, ਜਦ ਮੈਂ ਵਾਪਸ ਆਵਾਂਗਾ। ਜੇ ਧਰਮਾਤਮਾ ਪਿਤਾ ਜੀ ਜੀਉਂਦੇ ਰਹੇ, ਤਾਂ...”—ਰਾਮ ਦੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ, ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਆਖਿਆ, “ਪੁੱਤਰ, ਮੇਰਾ ਮਨ ਤੇਰੀ ਜੁਦਾਈ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਪਰ, ਪੁੱਤਰ, ਸਮਾਂ ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਲਈ ਨਹੀਂ ਰੁਕਦਾ; ਤੂੰ ਨਿਰਭੈ ਹੋ ਕੇ ਜਾ, ਤੇਰਾ ਭਲਾ ਹੋਵੇ। ਜਦ ਤੂੰ ਵਾਪਸ ਆਵੇਂਗਾ, ਮੈਂ ਸਾਰੇ ਦੁੱਖ ਭੁੱਲ ਜਾਵਾਂਗੀ; ਜਦ ਤੂੰ ਆਪਣਾ ਵਚਨ ਪੂਰਾ ਕਰਕੇ, ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਿਭਾ ਕੇ ਆਵੇਂਗਾ, ਮੈਂ ਅਤਿ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਸੋਵਾਂਗੀ। ਮੌਤ ਦਾ ਰਸਤਾ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਔਖਾ ਹੈ, ਜੋ ਵੀ ਤੈਨੂੰ ਸਮਝਾਵੇ, ਪੁੱਤਰ, ਉਹ ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਮੰਨ। ਹੁਣ ਤੂੰ ਜਾ, ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਵਾਪਸ ਆ; ਤੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਮਿੱਠੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰੇਂਗਾ। ਸ਼ਾਇਦ ਹੁਣ ਉਹ ਸਮਾਂ ਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਦ ਤੂੰ ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆਵੇਂਗਾ, ਤੇ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਜਟਾਵਾਂ ਤੇ ਛਾਲਿਆਂ ਵਾਲੇ ਕਪੜੇ ਪਹਿਨੇ ਵੇਖਾਂ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਣੀ ਨੇ ਪੂਰੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵਾਸ ਲਈ ਤਤਪਰ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਸ ਦੇ ਭਲੇ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਕਰਦਿਆਂ, ਮੰਗਲਮਈ ਬੋਲ ਆਖੇ। ਫਿਰ, ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸੰਤੁਲਿਤ ਕਰਕੇ, ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਛੂਹ ਕੇ, ਮੰਗਲਕਾਰੀ ਕਰਮ ਕੀਤੇ। “ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ ਸਰਵੋਤਮ, ਤੈਨੂੰ ਕੋਈ ਰੋਕ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ; ਹੁਣ ਤੂੰ ਜਾ, ਤੇ ਜਲਦੀ ਮੁੜ ਆ, ਅਤੇ ਸਦਾ ਨੇਕ ਰਾਹ ਤੇ ਚੱਲ। ਧਰਮ, ਜੋ ਤੂੰ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਨਾਲ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਹੈਂ, ਉਹੀ ਤੈਨੂੰ ਰੱਖਿਆ ਦੇਵੇ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਤੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈਂ, ਪੁੱਤਰ, ਉਹ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮੰਦਰ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਤੇਰੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਸਮੇਤ। ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਜੋ ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਦਿੱਤੇ ਹਨ, ਉਹ ਤੇਰੀ ਸਦਾ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ। ਪਿਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ, ਮਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਸੱਚਾਈ ਨਾਲ, ਤੂੰ ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਪਾਵੇਂ ਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹੇਂ। ਪਵਿੱਤਰ ਅੱਗ, ਕੁਸ਼ਾ ਘਾਹ, ਵੇਦੀਆਂ, ਮੰਦਰ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਆਸਨ, ਪਹਾੜ, ਦਰੱਖਤ, ਬੂਟੇ, ਝੀਲਾਂ, ਪੰਛੀਆਂ, ਸੱਪ ਤੇ ਸ਼ੇਰ—all ਤੇਰੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ, ਪੁੱਤਰ, ਤੂੰ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਰਵੋਤਮ ਹੈਂ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਤੇ ਕੌਸਲਿਆ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਵਿਛੋੜੇ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਗੂੰਜ ਵਿਚ, ਮਾਂ-ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਅਤੇ ਅਸੀਸਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ, ਅਤੇ ਰਾਮਾ, ਪੂਰੇ ਸੰਕਲਪ ਨਾਲ, ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ।