ਜਦ ਰਾਮ ਦੇ ਵਨਵਾਸ ਜਾਣ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਫੈਲੀ, ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਇਹ ਮੰਨਣਾ ਵੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਸੀ। ਕੌਣ ਸੋਚ ਸਕਦਾ ਸੀ ਕਿ ਧਰਮਾਤਮਾ, ਸਭ ਦਾ ਪਿਆਰਾ, ਰਾਜਕੁਲ ਕਾਕੁਤ੍ਥਸ ਦਾ ਉੱਤਮ ਪੁੱਤਰ, ਨਿਕਾਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਇਹ ਤਾਂ ਸਪਸ਼ਟ ਸੀ ਕਿ ਭਾਗ ਦਾ ਬਲ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਹੈ—ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਮ, ਜੋ ਸਭਨਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੀਤਿ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਹੁਣ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਕੌਸਲਿਆ ਦੀ ਹਾਲਤ ਅਜੀਬ ਸੀ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, "ਇਹ ਹਵਾ, ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦੀ ਸੀ, ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਹੋਰ ਭੜਕਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਰੋਣ ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਇਹ ਹਵਾ ਸੋਗ ਦੀ ਅੱਗ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਹਵਨ ਸਮੱਗਰੀ ਦੇ ਰਹੀ ਹੈ।" ਉਹ ਅੱਗੇ ਆਖਦੀ ਹੈ, "ਤੇਰੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਚੋਂ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਹੰਝੂਆਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਧੂੰਆਂ ਮੈਨੂੰ ਖਾ ਜਾਵੇਗਾ, ਪੁੱਤ੍ਰ। ਮੇਰੇ ਸਾਹਾਂ ਦੀ ਥਕਾਵਟ ਮੇਰੀ ਪੀੜ੍ਹ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਧਾ ਦੇਵੇਗੀ।" "ਤੇਰੇ ਬਿਨਾ, ਪੁੱਤ੍ਰ, ਇਹ ਅਥਾਹ ਤੇ ਤੀਖੀ ਸੋਗ ਦੀ ਅੱਗ ਮੈਨੂੰ ਜਿਉਂ ਸੁਰਜ ਮੁਸਲਸਲ ਚੜ੍ਹਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿਚ ਘਾਹ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਸਾੜ ਦੇਵੇਗੀ।" ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ ਰਾਮ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਜਿਵੇਂ ਗਾਂ ਆਪਣੇ ਬੱਚੜੇ ਦੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਮੈਂ ਵੀ ਤੇਰੇ ਪਿੱਛੇ ਜਾਵਾਂਗੀ, ਪੁੱਤ੍ਰ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਰਾਮ ਨੇ, ਜੋ ਮਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪਿਘਲ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ। ਰਾਮ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਕੈਕਈ ਨੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਠੱਗ ਲਿਆ ਹੈ, ਤੇ ਜਦ ਮੈਂ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਹੋਵਾਂਗਾ, ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿਉ, ਉਹ ਜੀਉਂਦੇ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣਗੇ।" "ਇੱਕ ਇਸਤਰੀ ਵਲੋਂ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰਨਾ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਅਣਿਆਇ ਹੈ। ਇਹ ਕੰਮ ਨਾ ਕਰੀ, ਮਾਂ, ਨਾ ਸੋਚ ਵਿਚ, ਨਾ ਕਰਮ ਵਿਚ—ਇਹ ਨਿੰਦਾ ਯੋਗ ਹੈ। ਜਦ ਤੱਕ ਪਿਤਾ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨਾ ਹੀ ਸਦਾ ਦਾ ਧਰਮ ਹੈ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਮ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ, ਸ਼ੁਭਚਿੰਤਕ ਕੌਸਲਿਆ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਪੁੱਤ ਤੇ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ ਹੋਈ, ਆਖੀ, "ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਆਖੋ, ਓਹੀ ਹੋਵੇ।" ਫਿਰ, ਧਰਮ ਦੇ ਰੱਖਵਾਲੇ ਰਾਮ ਨੇ ਦੁਬਾਰਾ ਦੁਖੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ, "ਮਾਂ, ਤੂੰ ਤੇ ਮੈਂ ਦੋਵੇਂ, ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮੰਨਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਪਿਤਾ ਹੀ ਪਤੀ, ਅਧਿਆਪਕ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ, ਸਭ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ। ਪਰ, ਜਦ ਮੈਂ ਪੰਦਰਾਂ ਵਰ੍ਹੇ ਵੱਡੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਬਿਤਾ ਲਵਾਂਗਾ, ਫਿਰ ਤੇਰਾ ਹੁਕਮ ਪੂਰਾ ਕਰਾਂਗਾ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਕੌਸਲਿਆ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ ਨੂੰ ਬੇਅੰਤ ਪਿਆਰ ਕਰਦੀ ਸੀ, ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਹੰਝੂ ਭਰ ਆਖੀ, "ਰਾਮ, ਮੈਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਹਪਤਨੀਆਂ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦੀ; ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਲੈ ਚੱਲ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲੀ ਹਰਣੀ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨਾਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।" ਜੇਕਰ ਤੇਰਾ ਮਨ ਪਿਤਾ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਵਾਸਤੇ ਜਾਣ ਲਈ ਪੱਕਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਰੋ ਰਹੀ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ, ਰਾਮ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵੀ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ। ਉਹ ਆਖਿਆ, "ਇਸਤਰੀ ਲਈ ਜੀਉਂਦੇ ਪਤੀ ਹੀ ਦੇਵਤਾ ਤੇ ਮਾਲਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅੱਜ ਸਾਡੇ ਦੋਹਾਂ ਲਈ ਰਾਜਾ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ।" "ਅਸੀਂ ਬੇਸਹਾਰਾ ਨਹੀਂ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਮਝਦਾਰ ਰਾਜਾ, ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ, ਸਾਡਾ ਰਖਵਾਲਾ ਹੈ। ਭਰਤ ਵੀ ਧਰਮਾਤਮਾ ਹੈ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ।" "ਸਦਾ ਰਾਜਾ ਦੀ, ਇਸ ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਪਿਤਾ ਦੀ, ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੇਵਾ ਕਰੀ। ਜੋ ਇਸਤਰੀ ਵਰਤ ਤੇ ਉਪਵਾਸ ਵਿਚ ਲੱਗੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਇਸਤਰੀ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ, ਤਾਂ ਉਹ ਦੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਜੋ ਪਤੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਸੁਖ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ।" "ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਛੱਡ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰੇ, ਉਸ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਤੇ ਭਲੇ ਵਿਚ ਲੱਗੀ ਰਹੇ। ਇਹ ਹੀ ਇਸਤਰੀ ਦਾ ਸਦਾ ਦਾ ਧਰਮ ਹੈ, ਜੋ ਵੇਦਾਂ ਵਿਚ ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਕਹਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਹਵਨ ਤੇ ਉੱਚੇ ਮਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਲੋਂ ਸਵੀਕਾਰਿਆ ਹੈ।" "ਮਾਤਾ, ਮੇਰੇ ਲਈ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੀ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਕਰੀ, ਤੇ ਮੇਰੀ ਵਾਪਸੀ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰੀ। ਸੰਯਮਿਤ ਰਹਿ, ਪਤੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੀ ਰਹਿ, ਜਦ ਮੈਂ ਵਾਪਸ ਆਵਾਂਗਾ, ਤੈਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸੁਖ ਮਿਲੇਗਾ।" "ਜੇਕਰ ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗਾ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਚਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ..."—ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਰਾਮ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਕੌਸਲਿਆ, ਪੁੱਤ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਕਹਿ ਉਠੀ, "ਮੇਰਾ ਮਨ ਤੇਰੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਪੁੱਤ੍ਰ।" "ਪੁੱਤ੍ਰ, ਇਹ ਸਮਾਂ ਅਟੱਲ ਹੈ, ਇਸਨੂੰ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਤੂੰ ਨਿਸ਼ਚਲ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਚਲਾ ਜਾ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਖੁਸ਼ ਰਹੀਂ, ਧਨਿਆਨੁਭਵ ਹੋ। ਜਦ ਤੂੰ ਵਾਪਸ ਆਵੇਂਗਾ, ਮੈਂ ਸਾਰੇ ਦੁੱਖ ਭੁੱਲ ਜਾਵਾਂਗੀ; ਜਦ ਤੂੰ ਆਪਣਾ ਵਚਨ ਪੂਰਾ ਕਰ ਲੈਂਗਾ, ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਿਭਾ ਲੈਂਗਾ, ਮੈਂ ਅਤਿ ਸੁਖ ਨਾਲ ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ ਕਰਾਂਗੀ।" "ਮੌਤ ਦਾ ਰਾਹ, ਪੁੱਤ੍ਰ, ਇਸ ਜਗਤ ਵਿਚ ਸਦਾ ਔਖਾ ਤੇ ਅਣਜਾਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਵੀ ਤੈਨੂੰ ਉਕਸਾਵੇ, ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਮੰਨੀਂ। ਹੁਣ ਤੂੰ ਚਲਾ ਜਾ, ਬਲਵਾਨ ਪੁੱਤ੍ਰ, ਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਵਾਪਸ ਆਈਂ। ਆਪਣੀਆਂ ਮਿੱਠੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨਾਲ ਤੂੰ ਮੇਰਾ ਮਨ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰੇਂ।" "ਸਾਇਦ ਹੁਣ ਉਹ ਸਮਾਂ ਆ ਗਿਆ ਜਦ ਤੂੰ ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆਵੇਂਗਾ, ਤੇ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਜਟਾਵਾਂ ਤੇ ਛਾਲਿਆਂ ਵਾਲੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨਿਆਂ ਵੇਖਾਂਗੀ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਣੀ ਨੇ ਦ੍ਰਿੜ਼ ਨਿਸ਼ਚਯ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਰਾਮ ਜੰਗਲ ਵਾਸ ਲਈ ਤੈਅ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ, ਜੋ ਉੱਤਮ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਮੰਗਲਮਈ ਬਚਨ ਕਹੇ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਭਲਾਈ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ, ਜਦ ਚੌਵੀਸਵਾਂ ਸਪਤਕ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ, ਪਚਵੀਂ ਸਪਤਕ ਆਇਆ। ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕੀਤਾ, ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਛੂਹ ਕੇ, ਮਨ ਵਿਚ ਸੋਚ ਕੇ, ਮੰਗਲਮਈ ਕਰਮ ਕੀਤੇ। ਉਹ ਆਖਦੀ ਹੈ, "ਤੈਨੂੰ ਰੋਕਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਰਘੁ ਕੁਲ ਦੇ ਉੱਤਮ ਪੁੱਤ੍ਰ। ਹੁਣ ਤੂੰ ਚਲਾ ਜਾ ਤੇ ਜਲਦੀ ਵਾਪਸ ਆ, ਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਰਾਹ ਉੱਤੇ ਚੱਲ।" "ਜੋ ਧਰਮ ਤੂੰ ਪਿਆਰ ਤੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਨਾਲ ਨਿਭਾ ਰਿਹਾ ਹੈਂ, ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ ਸ਼ੇਰ, ਉਹੀ ਧਰਮ ਤੈਨੂੰ ਰੱਖਿਆ ਦੇਵੇ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਤੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈਂ, ਉਹ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਤੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਤੇਰੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ।" "ਜੋ ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਦਿੱਤੇ, ਉਹ ਤੈਨੂੰ ਸਦਾ ਰੱਖਿਆ ਦੇਣ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਉੱਤਮ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈਂ। ਪਿਤਾ ਤੇ ਮਾਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਕੇ, ਤੇ ਸੱਚਾਈ ਨਾਲ, ਬਲਵਾਨ ਪੁੱਤ੍ਰ, ਤੂੰ ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਪਾਵੀਂ ਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹੀਂ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਾਂ-ਪੁੱਤ ਵਿਚ ਸੋਗ, ਧਰਮ ਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਭਰੀ ਇਹ ਗੱਲਬਾਤ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਰਾਮ ਨੇ ਮਾਂ ਨੂੰ ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮੰਨਣ ਤੇ, ਮਾਂ ਨੇ ਪੁੱਤ ਨੂੰ ਧਰਮ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਦੀ ਦुआ ਦਿੱਤੀ।