ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅੰਸੂ ਪੋਂਝ ਕੇ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਸੰਤੋਖ ਦਿੰਦਿਆਂ, ਰਘੁਵੰਸ਼ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੇ ਨੇ ਪਿਆਰ ਭਰੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ, “ਸੁਣੋ, ਸੱਜਣ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਲਈ ਪੱਕਾ ਨਿਰਣੈ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹਾਂ; ਇਹੀ ਧਰਮ ਦਾ ਸੱਚਾ ਰਸਤਾ ਹੈ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੀ ਚੌਵੀ ਸਰਗਾ (ਅਧਿਆਇ) ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਸੁਣੋ। ਜਦੋਂ ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮੰਨਣ ਲਈ ਨਿਰਣੈਬੱਧ ਦੇਖਿਆ, ਉਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਰੁਕ ਗਈ, ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਧਰਮਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ, “ਜੋ ਕਦੇ ਦੁਖੀ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਧਰਮ ਨੂੰ ਨਿਭਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਦਾ ਹੈ—ਮੇਰਾ ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਭਿੱਖ ਮੰਗ ਕੇ ਜੀਵੇਗਾ?” “ਜਿਸ ਦੇ ਨੌਕਰ ਤੇ ਸੇਵਕ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਕਾਇਆ ਹੋਇਆ ਭੋਜਨ ਖਾਂਦੇ ਸਨ—ਹੁਣ ਇਹ ਰਾਮ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਮੂਲ ਤੇ ਫਲ ਖਾਏਗਾ?” “ਕੌਣ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰੇਗਾ, ਤੇ ਕੌਣ ਡਰ ਨਹੀਂ ਜਾਵੇਗਾ—ਕਿ ਰਾਜਾ ਦਾ ਨੇਕ ਤੇ ਪਿਆਰਾ ਪੁੱਤਰ, ਕਕੁਤਸਥ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਵਾਰਿਸ, ਜ਼ਵਾਬ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ?” “ਨਿਸ਼ਚਤ ਹੀ, ਭਾਗ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹੈ, ਸਭ ਕੁਝ ਉਸ ਦੇ ਆਧੀਨ ਹੈ; ਤੂੰ, ਰਾਮ, ਜੋ ਸਭ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਹੈ, ਹੁਣ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।” “ਇਹ ਹਵਾ, ਜੋ ਤੇਰੀ ਆਪਣੀ ਪਰਵਾਰ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਵਿਲਾਪ ਦੀ ਪੀੜਾ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਮੇਰੇ ਅੰਸੂਆਂ ਤੇ ਰੋਣ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੋਈ, ਜਿਵੇਂ ਦੁੱਖ ਦੀ ਅੱਗ ਨੂੰ ਹਵਾਨ ਕਰ ਰਹੀ ਹੋਵੇ।” “ਤੇਰੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਅੰਸੂਆਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਧੂੰਆਂ, ਮੈਨੂੰ ਖਾ ਜਾਵੇਗੀ, ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ, ਤੇ ਮੇਰੇ ਆਹ ਭਰਣ ਦੀ ਥਕਾਵਟ ਮੇਰੀ ਪੀੜਾ ਹੋਰ ਵਧਾ ਦੇਵੇਗੀ।” “ਇਥੇ, ਤੇਰੇ ਬਿਨਾਂ, ਮੇਰਾ ਬੇਹੱਦ ਤੇ ਭਾਰੀ ਦੁਖ ਦਾ ਅੱਗ ਮੈਨੂੰ ਸਾੜ ਦੇਵੇਗੀ, ਜਿਵੇਂ ਸਰਦੀਆਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਸੂਰਜ ਜੰਗਲ ਦੀ ਘਾਸ ਨੂੰ ਸਾੜਦਾ ਹੈ।” “ਜਿਵੇਂ ਗਾਂ ਆਪਣੀ ਵਾਛਾ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ, ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ, ਮੈਂ ਵੀ ਤੇਰੇ ਪਿੱਛੇ ਜਾਵਾਂਗੀ, ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਤੂੰ ਜਾਵੇਂ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਾਂ ਦੇ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ, ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦੁਖੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ। “ਕੈਕੇਈ ਵੱਲੋਂ ਧੋਖਾ ਖਾ ਕੇ, ਤੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਛੱਡੇ ਜਾਣ ਤੇ ਜਦ ਮੈਂ ਜੰਗਲ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਰਾਜਾ ਨਿਸ਼ਚਤ ਹੀ ਜੀਵ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗਾ।” “ਅਪਨੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਛੱਡਣਾ, ਮਹਿਲਾ ਲਈ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਅਤਿਆਚਾਰ ਹੈ; ਇਹ ਕੰਮ ਕਦੇ ਵੀ, ਸੋਚ ਵਿਚ ਵੀ, ਤੂੰ ਨਾ ਕਰੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਨਿੰਦਣਯੋਗ ਹੈ।” “ਜਦ ਤਕ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਅਤੇ ਕਕੁਤਸਥ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਵਾਰਿਸ, ਜੀਵਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ ਤੇਰਾ ਸਦਾ ਕਾਇਮ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਧਰਮ ਹੈ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਵੱਲੋਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ, ਸੁਭਾਗੀ ਕੌਸਲਿਆ, ਆਪਣੇ ਨਿਰਪਾਪ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ, ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, “ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਆਖਿਆ, ਤਿਵੇਂ ਹੋਵੇ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ, ਧਰਮ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਪਾਲਣਹਾਰ, ਦੁਖੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਫਿਰ ਬੋਲਿਆ, “ਤੂੰ ਤੇ ਮੈਂ, ਦੋਵੇਂ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਰਾਜਾ ਪਤੀ, ਅਧਿਆਪਕ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ, ਹਮਾਰਾ ਮਾਲਕ ਹੈ।” “ਪਰ, ਪੰਦਰਾਂ ਸਾਲ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਬਿਤਾ ਕੇ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਬੋਲ ਮੰਨ ਲਵਾਂਗਾ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਵੱਲੋਂ ਆਖਿਆ ਗਿਆ, ਕੌਸਲਿਆ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰ ਕਰਦੀ ਸੀ, ਤੇ ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ, ਵੱਡੀ ਪੀੜਾ ਵਿੱਚ ਆਖੀ, “ਹੇ ਰਾਮ, ਮੈਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਹ-ਪਤਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ; ਮੈਨੂੰ ਵੀ, ਹੇ ਕਕੁਤਸਥ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ, ਜੰਗਲੀ ਹਿਰਣੀ ਵਾਂਗ ਲੈ ਚਲ।” “ਜੇ ਤੇਰਾ ਮਨ ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦੇ ਸੰਮਾਨ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਲਈ ਪੱਕਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਿਆਂ, ਰਾਮ ਨੇ ਵੀ ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ, ਇਹ ਬੋਲ ਆਖੇ।” “ਜੀਵਤ ਮਹਿਲਾ ਲਈ, ਉਸ ਦਾ ਪਤੀ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਦੇਵਤਾ ਤੇ ਸਵਾਮੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅੱਜ, ਮੇਰੇ ਤੇ ਤੇਰੇ ਲਈ, ਰਾਜਾ ਹੀ ਹਮਾਰਾ ਮਾਲਕ ਹੈ।” “ਅਸੀਂ ਅਸੁਰੱਖਿਤ ਨਹੀਂ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਬੁਧੀਮਾਨ ਰਾਜਾ, ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸਵਾਮੀ, ਸਾਡੇ ਲਈ ਹੈ; ਅਤੇ ਭਰਤ ਵੀ ਧਰਮਕ ਹੈ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਦਾ ਹੈ।” “ਸਦਾ, ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਰਾਜਾ ਦੀ ਭਲਾਈ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਕਰਕੇ ਕੰਮ ਕਰ; ਜੋ ਮਹਿਲਾ ਵ੍ਰਤ ਤੇ ਉਪਵਾਸ ਨੂੰ ਨਿਭਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ।” “ਜੇ ਮਹਿਲਾ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦਾ ਪਾਲਣ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ, ਉਹ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਪਤੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਕੇ, ਮਹਿਲਾ ਉੱਚਾ ਸੁਵਰਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੀ ਹੈ।” “ਜੇ ਕੋਈ ਦੇਵਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਨਾ ਕਰੇ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਛੱਡ ਦੇਵੇ, ਤਬ ਵੀ ਪਤੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਤੇ ਭਲਾਈ ਵਿਚ ਰੁਚੀ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।” “ਇਹ ਸਦਾ ਕਾਇਮ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਨਾਰੀ ਦਾ ਧਰਮ ਹੈ, ਜੋ ਵੇਦ ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਘੋਸ਼ਿਤ ਹੈ, ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਅੱਗ ਦੀ ਹਵਨ ਤੇ ਉੱਤਮ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵੱਲੋਂ ਦੇਵਤਾਵਾਂ ਲਈ ਨਿਭਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।” “ਹੇ ਮਾਤਾ, ਮੇਰੇ ਲਈ, ਦੇਵਤਾਵਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਆਦਰ ਕਰ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮੇਰੀ ਵਾਪਸੀ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰ।” “ਸਥਿਰ ਰਹੋ, ਨਿਯਮਤ ਭੋਜਨ ਕਰ, ਪਤੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਨਿਭਾਉ, ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਵਾਪਸੀ ਤੇ ਆਪਣਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰਾ ਕਰ ਲਵੇਂਗੀ।” “ਜੇ ਧਰਮ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਜੀਵਤ ਰਹੇ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਵੱਲੋਂ ਆਖੇ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਕੌਸਲਿਆ ਦੇ ਅੱਖ ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਏ।” ਕੌਸਲਿਆ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਦੁਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਆਖੀ, “ਮੇਰਾ ਮਨ ਤੇਰੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ।” “ਹੇ ਵੀਰ, ਨਿਸ਼ਚਤ ਹੀ, ਸਮਾਂ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆ ਸਕਦਾ; ਜਾ, ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ, ਇਕ-ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੋ ਕੇ—ਹਮੇਸ਼ਾ ਚੜ੍ਹਦੇ ਰਹੋ, ਹੇ ਉੱਤਮ।” “ਜਦ ਤੂੰ ਵਾਪਸ ਆਵੇਂਗਾ, ਮੈਂ ਥਕਾਵਟ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਵਾਂਗੀ; ਜਦ ਤੂੰ, ਹੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ, ਆਪਣਾ ਵਚਨ ਪੂਰਾ ਕਰਕੇ, ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਿਭਾ ਕੇ, ਵਾਪਸ ਆਵੇਂਗਾ, ਮੈਂ ਸੁਖ-ਸੌਖਤ ਵਿੱਚ ਸੌਂ ਲਵਾਂਗੀ।” “ਮੌਤ ਦਾ ਰਸਤਾ, ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਜਾਣਨਾ ਔਖਾ ਹੈ; ਜੋ ਤੈਨੂੰ ਉਕਸਾਵੇ, ਹੇ ਰਘੁਵੰਸ਼, ਮੇਰੇ ਬੋਲ ਸੁਣ।” “ਹੁਣ ਜਾ, ਹੇ ਬਲਸ਼ਾਲੀ, ਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਵਾਪਸ ਆ; ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਮਿੱਠੇ ਤੇ ਪਿਆਰੇ ਬੋਲਾਂ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ ਕਰੇਗਾ।” “ਸ਼ਾਇਦ ਹੁਣ ਉਹ ਸਮਾਂ ਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਦ ਤੂੰ ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆਵੇਂਗਾ, ਤੇ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ, ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ, ਜਟਾਓਂ ਤੇ ਛਾਲਾਂ ਵਾਲੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ ਵੇਖਾਂ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਣੀ, ਪੂਰੀ ਨਿਰਣੈਬੱਧਤਾ ਨਾਲ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵਸਣ ਲਈ ਨਿਰਣੈਬੱਧ ਦੇਖ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਸੁਭਾਗੀ ਤੇ ਉੱਤਮ ਬੋਲ ਆਖੇ, ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਭਲਾਈ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕੀਤੀ। ਹੁਣ ਪਚਵੀ ਸਰਗਾ ਸੁਣੋ। ਆਪਣੀ ਪੀੜਾ ਦੂਰ ਕਰਕੇ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਛੂਹ ਕੇ, ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਂ, ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਵਾਲੀ, ਨੇ ਸੁਭਾਗੀ ਕਰਮ ਕੀਤੇ।