ਅੱਜ ਦਾ ਦਿਨ ਚੰਦਨ ਦੀ ਲੇਪ ਲਾਉਣ, ਬਾਂਹਾਂ ਤੋਂ ਗਹਿਣੇ ਉਤਾਰਣ, ਧਨ-ਦੌਲਤ ਛੱਡਣ ਅਤੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੈ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਆਖਿਆ, “ਇਹ ਮੇਰੀਆਂ ਦੋ ਬਾਂਹਾਂ, ਹੇ ਰਾਮ! ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਹੀ ਬਣੀਆਂ ਹਨ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਜੋ ਤੇਰੀ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਵਿੱਚ ਵਾਘਾ ਬਣ ਰਹੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ। ਦੱਸ, ਅੱਜ ਮੈਂ ਕਿਹੜੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਮਾਰਾਂ? ਕੌਣ ਹੈ ਜੋ ਤੇਰਾ ਮਿੱਤਰ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ, ਮਾਣ ਅਤੇ ਸਾਥੀਆਂ 'ਤੇ ਗਰੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ? ਆਖ, ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਸੇਵਕ ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਚਾਹੁਂਦੇ ਹਾਂ ਹੁਕਮ ਕਰ।” ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਘੁ ਕੁਲ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੇ ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੰਝੂ ਪੂੰਝਦੇ ਹੋਏ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਸੰਤੋਖ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਕਿਹਾ, “ਸੁਣ, ਮਿੱਠੇ ਜੀ, ਮੈਂ ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਨ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹਾਂ; ਇਹੀ ਧਰਮ ਦਾ ਮਾਰਗ ਹੈ।” ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਸੁਣੋ ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੀ ਚੌਵੀਂ ਸਰਗਾ। ਜਦੋਂ ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਰਾਮ ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮੰਨਣ ਲਈ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਰੁੰਦੀਆਂ ਹੋਈ ਧਰਮ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਈ। “ਜੋ ਕਦੇ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਸਦਾ ਧਰਮ ਨੂੰ ਪਾਲਦਾ ਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਦਾ, ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਉਹ ਪੁੱਤਰਾ ਰਾਮ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਭਿੱਖ ਮੰਗ ਕੇ ਕਿਵੇਂ ਜੀਵੇਗਾ? ਜਿਸ ਦੇ ਨੌਕਰ ਤੇ ਸੇਵਕ ਚੰਗਾ ਪਕਾਇਆ ਹੋਇਆ ਭੋਜਨ ਖਾਂਦੇ ਸਨ, ਉਹ ਰਾਮ ਹੁਣ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਮੂਲ-ਫਲ ਕਿਵੇਂ ਖਾਵੇਗਾ? ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਕੌਣ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰੇਗਾ ਤੇ ਕੌਣ ਨਹੀਂ ਡਰੇਗਾ ਕਿ ਰਾਜਾ ਦਾ ਧਰਮਾਤਮਾ, ਪਿਆਰਾ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਕਕੁਤਥ ਕੁਲ ਦਾ ਵੰਸ਼ਜ ਨਿਕਾਲਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਦਾ ਬਲ ਵੱਡਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ, ਹੇ ਰਾਮ, ਜੋ ਸਭ ਨੂੰ ਪ੍ਰਿਅ ਹੈਂ, ਹੁਣ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈਂ। ਇਹ ਹਵਾ, ਜੋ ਤੇਰੀ ਆਪਣੀ ਲਗਦੀ ਸੀ, ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਹੰਝੂਆਂ ਤੇ ਵਿਲਾਪ ਨਾਲ ਦੁੱਖ ਹੀ ਪਹੁੰਚਾ ਰਹੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦੁੱਖ ਦੀ ਅੱਗ ਨੂੰ ਘੀ ਮਿਲ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਤੇਰੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਤੋਂ ਉਠੀ ਹੰਝੂਆਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਧੂੰਆਂ ਮੈਨੂੰ ਖਾ ਜਾਵੇਗਾ, ਮੇਰੇ ਪੁੱਤ੍ਰ, ਤੇ ਹਾਏ-ਹਾਏ ਕਰ ਕੇ ਮੇਰਾ ਦੁੱਖ ਹੋਰ ਵਧ ਜਾਵੇਗਾ। ਇੱਥੇ ਤੈਥੋਂ ਵਾਂਝੀ ਹੋ ਕੇ, ਪੁੱਤ੍ਰ, ਇਹ ਅਤਿ-ਤਾਪ ਦਾ ਅੱਗ ਮੈਨੂੰ ਸਾੜ ਦੇਵੇਗੀ, ਜਿਵੇਂ ਬਸੰਤ ਮੌਸਮ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਘਾਹ ਨੂੰ ਸੂਰਜ ਸਾੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਗਾਂ ਆਪਣੇ ਬੱਛੜੇ ਦੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਮੈਂ ਵੀ ਤੇਰੇ ਪਿੱਛੇ ਜਾਵਾਂਗੀ, ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਤੂੰ ਜਾਵੇਂ।” ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਮਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ, ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਦੁਖੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਕੈਕਈ ਨੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਠੱਗ ਲਿਆ, ਤੇ ਜਦ ਮੈਂ ਜੰਗਲ ਚਲਾ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਮਾਂ, ਜੇ ਤੂੰ ਵੀ ਛੱਡ ਦੇਵੇਂ, ਤਾਂ ਰਾਜਾ ਜੀਵ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣਗੇ। ਪਤੀ ਨੂੰ ਛੱਡਣਾ, ਮਾਂ, ਔਰਤ ਵਲੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਅਨਿਆਏ ਹੈ; ਇਹ ਕੰਮ ਤੂੰ ਕਦੇ ਨਾ ਕਰੀਂ, ਮਨ ਵਿਚ ਵੀ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਨਿੰਦਣਯੋਗ ਹੈ। ਜਦ ਤਕ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਤੇ ਕਕੁਤਥ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਹਨ, ਜੀਵਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ ਹੀ ਸਦਾ ਦਾ ਧਰਮ ਹੈ।” ਰਾਮ ਦੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ, ਸੁਭਾਗਾ ਕੌਸਲਿਆ ਆਪਣੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਈ ਤੇ ਆਖਿਆ, “ਜੋ ਹੁਕਮ।” ਫਿਰ, ਰਾਮ, ਜੋ ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਸੀ, ਦੁਖੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਫੇਰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ਕਿਹਾ, “ਮਾਂ, ਤੂੰ ਤੇ ਮੈਂ ਦੋਵੇਂ ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਪੂਰੀ ਕਰੀਏ; ਰਾਜਾ ਪਤੀ, ਗੁਰੂ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਤੇ ਸਭ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ। ਪਰ ਪੰਦਰਾਂ ਸਾਲ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਬਿਤਾ ਕੇ, ਫਿਰ ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਗੱਲ ਮੰਨ ਲਵਾਂਗਾ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਪੁੱਤ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਕੌਸਲਿਆ, ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੰਝੂ ਭਰ ਕੇ, ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਬੋਲੀ, “ਰਾਮ, ਮੈਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਹਪਤਨੀਆਂ ਵਿਚ ਰਹਿ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ; ਮੈਨੂੰ ਵੀ, ਹੇ ਕਕੁਤਥ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਲੈ ਚਲ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲੀ ਹਰਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।” ਜੇਕਰ ਤੇਰਾ ਮਨ ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਕਰਕੇ ਜਾਣ ਦਾ ਪੱਕਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਕੌਸਲਿਆ ਰੋਈ ਅਤੇ ਰਾਮ ਵੀ ਰੋਦੇ ਹੋਏ ਆਖਿਆ, “ਜੀਵਤ ਮਹਿਲਾ ਲਈ ਪਤੀ ਹੀ ਦੇਵਤਾ ਤੇ ਸਵਾਮੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅੱਜ ਸਾਡੇ ਦੋਵਾਂ ਲਈ ਰਾਜਾ ਹੀ ਸਿਰਮੌਰ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਅਸਹਾਇ ਨਹੀਂ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਰਾਜਾ ਸਾਡਾ ਰਖਵਾਲਾ ਹੈ, ਤੇ ਭਰਤ ਵੀ ਧਰਮਾਤਮਾ ਤੇ ਸਭ ਨਾਲ ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।” ਹਮੇਸ਼ਾ ਵੱਡੇ ਰਾਜਾ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਚਿੰਤਾ ਕਰਦੇ ਰਹਿਣਾ; ਜੋ ਨਾਰੀ ਵਰਤ ਤੇ ਉਪਵਾਸ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਔਰਤ ਪਤੀ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ, ਤਾਂ ਉਹ ਦੁੱਖ-ਦਰਦ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਪਤੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਕੇ, ਔਰਤ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਸੁਖ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਔਰਤ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ ਜਾਂ ਛੱਡ ਚੁੱਕੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਪਤੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਉਸਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਤੇ ਲਾਭ ਵਿਚ ਹੀ ਖੁਸ਼ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਔਰਤ ਦਾ ਸਦਾ ਦਾ ਧਰਮ ਹੈ, ਜੋ ਵੇਦਾਂ ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਯਜਨਾਂ ਤੇ ਸਤਪੁਰਖਾਂ ਵਲੋਂ ਪਾਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਾਂ, ਮੇਰੇ ਲਈ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਆਦਰ ਕਰ, ਤੇ ਮੇਰੀ ਵਾਪਸੀ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰ। ਨਿਯਮਤ ਅਹਾਰ ਤੇ ਪਤੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਿਆਂ, ਜਦ ਮੈਂ ਵਾਪਸ ਆਵਾਂਗਾ, ਤੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਨ ਚਾਹੀਦੀ ਵਸਤੂ ਪਾਏਂਗੀ। ਜੇ ਧਰਮਵਾਨਾਂ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਜੀਵਤ ਰਵੇ, ਤਾਂ—ਇਹ ਰਾਮ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ, ਕੌਸਲਿਆ, ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਬੋਲੀ, “ਮੇਰਾ ਮਨ ਤੇਰੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਪੁੱਤ੍ਰ।” “ਹੇ ਵੀਰ, ਨਿਸ਼ਚਤ ਹੀ ਸਮਾਂ ਕਿਸੇ ਲਈ ਨਹੀਂ ਰੁਕਦਾ; ਤੂੰ ਜਾ, ਪੁੱਤ੍ਰ, ਦਿਲੋ-ਦਿਮਾਗ ਨਾਲ, ਤੇ ਸਦਾ ਖੁਸ਼ ਰਹੀਂ, ਹੇ ਉੱਤਮ!” ਜਦ ਤੂੰ ਵਾਪਸ ਆਵੇਂਗਾ, ਮੈਂ ਤਾਜ਼ਗੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਾਂਗੀ; ਜਦ ਤੂੰ ਆਪਣਾ ਵਚਨ ਪੂਰਾ ਕਰਕੇ, ਪਿਤਾ ਦਾ ਕਰਜ਼ਾ ਚੁਕਾ ਕੇ, ਵਾਪਸ ਆਵੇਂਗਾ, ਮੈਂ ਅਤਿ-ਸੁਖ ਨਾਲ ਨੀਂਦ ਲਵਾਂਗੀ। ਮੌਤ ਦਾ ਰਸਤਾ, ਪੁੱਤ, ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਔਖਾ ਹੈ; ਜੋ ਵੀ ਤੈਨੂੰ ਉਕਸਾਵੇ, ਹੇ ਰਘਵ, ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣ। ਹੁਣ ਤੂੰ ਜਾ, ਬਲਸ਼ਾਲੀ ਪੁੱਤ੍ਰ, ਤੇ ਸੁਖ-ਸਲਾਮਤ ਵਾਪਸ ਆ; ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਮਿੱਠੇ, ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਣ ਵਾਲੇ ਬੋਲਾਂ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰੇਂਗਾ। ਸ਼ਾਇਦ ਹੁਣ ਉਹ ਸਮਾਂ ਆ ਗਿਆ ਜਦ ਤੂੰ ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆਵੇਂਗਾ, ਤੇ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਜਟਾਵਾਂ ਤੇ ਛਾਲ ਦੀ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨੇ ਵੇਖਾਂ, ਮੇਰੇ ਪੁੱਤ।