ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਰਾਮ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਜੋਸ਼ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ ਆਖਿਆ, "ਅੱਜ ਮੇਰੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਸੱਚਮੁੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਵੇਗੀ; ਮੈਂ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਬੇਅਸਰ ਕਰ ਦਿਆਂਗਾ ਅਤੇ ਤੁਹਾਡੀ ਹਕੂਮਤ ਸਥਾਪਤ ਕਰਾਂਗਾ, ਪ੍ਰਭੂ। ਅੱਜ ਦਾ ਦਿਨ ਚੰਦਨ ਲਾਉਣ, ਬਾਂਹਾਂ ਦੇ ਗਹਣੇ ਉਤਾਰਣ, ਧਨ-ਦੌਲਤ ਛੱਡਣ ਅਤੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੈ। ਮੇਰੀਆਂ ਇਹ ਦੋ ਬਾਂਹਾਂ, ਹੇ ਰਾਮ, ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯੋਗ ਹਨ—ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਜੋ ਤੁਹਾਡੇ ਰਾਜਅਭਿਸ਼ੇਕ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਦੱਸੋ, ਅੱਜ ਕਿਸ ਨੂੰ ਮੈਂ ਢਾਹ ਦਿਆਂ—ਕੌਣ ਹੈ ਜੋ ਤੁਹਾਡਾ ਮਿੱਤਰ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ, ਇੱਜ਼ਤ ਅਤੇ ਸਾਥੀਆਂ ਉੱਤੇ ਮਾਣ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਤਾਂ ਜੋ ਇਹ ਧਰਤੀ ਤੁਹਾਡੇ ਅਧੀਨ ਆ ਜਾਵੇ; ਮੈਨੂੰ ਆਗਿਆ ਦਿਓ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡਾ ਸੇਵਕ ਹਾਂ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੰਝੂ ਪੂੰਝੇ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਧੀਰਜ ਦਿੱਤੀ। ਰਘੁਕੁਲ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੇ ਰਾਮ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਸੁਣੋ, ਸੁਜਨ, ਮੈਂ ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮੰਨਣ ਦਾ ਪੱਕਾ ਨਿਸ਼ਚੇ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ; ਇਹੀ ਧਰਮ ਦਾ ਮਾਰਗ ਹੈ।" ਹੁਣ, ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਚੌਵੀਂ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣੋ। ਜਦੋਂ ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਰਾਮ ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਲਈ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹਨ, ਉਹ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਰੁੰਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਧਰਮ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਈ: "ਜੋ ਕਦੇ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਸਦਾ ਧਰਮ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਹੈ—ਮੇਰਾ ਉਹ ਪੁੱਤ੍ਰ, ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਜਨਮਿਆ, ਹੁਣ ਕਿਵੇਂ ਭਿਖ ਮੰਗ ਕੇ ਜੀਊਂਦੇਗਾ? ਜਿਸ ਦੇ ਨੌਕਰ ਅਤੇ ਸੇਵਕ ਚੰਗਾ ਪਕਾਇਆ ਹੋਇਆ ਭੋਜਨ ਖਾਂਦੇ ਸਨ—ਹੁਣ ਉਹ ਰਾਮ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਮੂਲ-ਫਲ ਕਿਵੇਂ ਖਾਵੇਗਾ? ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਕੌਣ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰੇਗਾ, ਤੇ ਕੌਣ ਡਰ ਨਹੀਂ ਜਾਵੇਗਾ—ਕਿ ਰਾਜੇ ਦਾ ਨੇਕ ਤੇ ਪਿਆਰਾ ਪੁੱਤ੍ਰ, ਕਕੁਤਸਥ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਵੰਸ਼ਜ, ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਜ਼ਵਾਲਤ ਵਿੱਚ ਭੇਜਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਭਾਗ ਦਾ ਬਲ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ, ਹੇ ਰਾਮ, ਜੋ ਸਭ ਨੂੰ ਪਿਆਰੇ ਹੋ, ਤੂੰ ਜੰਗਲ ਕਿਵੇਂ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹੋ? ਇਹ ਹਵਾ, ਜੋ ਤੇਰੇ ਆਪਣਿਆਂ ਵਰਗੀ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਵਿਛੋੜੇ ਦਾ ਦੁੱਖ ਹੀ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਮੇਰੇ ਹੰਝੂਆਂ ਅਤੇ ਰੋਣ ਨਾਲ ਵਧਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦੁੱਖ ਦੀ ਅੱਗ ਨੂੰ ਆਹੂਤੀ ਦੇ ਰਹੀ ਹੋਵੇ। ਤੇਰੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਤੋਂ ਉਠੀ ਹੰਝੂਆਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਧੂੰਆਂ, ਮੈਨੂੰ ਖਾ ਜਾਵੇਗੀ, ਪੁੱਤ੍ਰ, ਅਤੇ ਲੰਮੇ ਸਾਹਾਂ ਦੀ ਥਕਾਵਟ ਮੇਰਾ ਦੁੱਖ ਹੋਰ ਵਧਾਵੇਗੀ। ਇੱਥੇ, ਤੇਰੇ ਬਿਨਾ, ਪੁੱਤ੍ਰ, ਇਹ ਅਤਿ ਉੱਤਪਾਤਕਾਰੀ ਦੁੱਖ ਦੀ ਅੱਗ ਮੈਨੂੰ ਸਾੜ ਦੇਵੇਗੀ, ਜਿਵੇਂ ਸਰਦੀ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਸੂਰਜ ਜੰਗਲ ਦੀ ਘਾਹ ਨੂੰ ਸਾੜਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਗਾਂ ਆਪਣੇ ਬੱਛੜੇ ਦੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮੇਰੇ ਬੱਚੇ, ਮੈਂ ਵੀ ਤੇਰੇ ਪਿੱਛੇ ਜਾਵਾਂਗੀ, ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਤੂੰ ਜਾਵੇਂ। ਮਾਂ ਦੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ, ਮਰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਰਾਮ ਨੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਕੈਕੇਈ ਵਲੋਂ ਧੋਖਾ ਖਾਦਾ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਜੰਗਲ ਚਲਾ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਤੂੰ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਵੇਂ, ਤਾਂ ਰਾਜਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਜੀਉਂਦਾ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗਾ। ਪਤੀ ਨੂੰ ਛੱਡਣਾ, ਔਰਤ ਲਈ ਵੱਡੀ ਨਿਰਦਯਤਾ ਹੈ; ਇਹ ਕੰਮ ਤੂੰ ਕਦੇ ਨਾ ਕਰੀਂ, ਨਾ ਸੋਚ ਵਿਚ ਵੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਨਿੰਦਣਯੋਗ ਹੈ। ਜਦ ਤੱਕ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਤੇ ਕਕੁਤਸਥ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ, ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਇਹੀ ਸਦਾ ਦਾ ਧਰਮ ਹੈ।" ਰਾਮ ਵਲੋਂ ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਮੰਗਲਮਈ ਕੌਸਲਿਆ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਪੁੱਤ੍ਰ ਉੱਤੇ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਈ, ਆਖੀ, "ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਆਖਿਆ, ਓਹੋ ਹੀ ਹੋਵੇ।" ਫਿਰ, ਧਰਮ ਦੇ ਆਦਰਸ਼ ਰਾਮ ਨੇ ਦੁਖੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸਮਝਾਇਆ, "ਮੈਂ ਤੇ ਤੂੰ, ਦੋਵੇਂ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਪੂਰੀ ਕਰੀਏ; ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਜਾ ਪਤੀ ਵੀ ਹੈ, ਅਧਿਆਪਕ ਵੀ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਤੇ ਸਭ ਦਾ ਮਾਲਕ ਵੀ। ਪਰ, ਪੰਦਰਾਂ ਸਾਲ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਬਿਤਾ ਕੇ, ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਗੱਲ ਮਨ ਲਵਾਂਗਾ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਪੁੱਤ੍ਰ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਕੌਸਲਿਆ, ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ, ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਆਖਣ ਲੱਗੀ, "ਰਾਮ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਸਹ-ਪਤਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦੀ; ਮੈਨੂੰ ਵੀ, ਹੇ ਕਕੁਤਸਥ, ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਲੈ ਚੱਲ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲੀ ਹਿਰਣੀ। ਜੇ ਤੇਰਾ ਮਨ ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਕਰਕੇ ਜਾਣ ਦਾ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ, ਤਾਂ..." ਇੰਝ ਆਖ ਕੇ ਉਹ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਈ, ਅਤੇ ਰਾਮ ਵੀ ਰੋ ਪਏ, ਤੇ ਆਖਣ ਲੱਗੇ, "ਜੀਉਂਦੀ ਔਰਤ ਲਈ ਉਸ ਦਾ ਪਤੀ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਦੇਵਤਾ ਤੇ ਮਾਲਕ ਹੈ; ਅੱਜ, ਮੇਰੇ ਲਈ ਤੇ ਤੇਰੇ ਲਈ ਵੀ, ਰਾਜਾ ਹੀ ਸਰਵੋਚ ਮਾਲਕ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਅਸਹਾਇ ਨਹੀਂ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਗਿਆਨਵਾਨ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਸਾਡਾ ਰਖਿਆਕਰਤਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਵੀ ਧਰਮਾਤਮਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਦਾ ਹੈ।" "ਸਦਾ ਹੀ, ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਰਾਜਾ ਦੀ ਭਲਾਈ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਕਰੀ; ਜੋ ਔਰਤ ਵਰਤ ਅਤੇ ਉਪਵਾਸ ਨੂੰ ਮੰਨਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਹੈ। ਜੇ ਔਰਤ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦਾ ਪਾਲਣ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ, ਉਹ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਪਤੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਕੇ, ਔਰਤ ਸਰਵੋਚ ਸੁਖ—ਸਵਰਗ—ਪਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਇਨਸਾਨ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰੇ, ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਤੇ ਲਾਭ ਵਿੱਚ ਹੀ ਆਪਣੀ ਖੁਸ਼ੀ ਲੱਭੇ। ਇਹ ਔਰਤ ਦਾ ਸਦਾ ਦਾ ਧਰਮ ਹੈ, ਜੋ ਵੇਦਾਂ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਉਚਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਯਗਿਆਂ ਤੇ ਉੱਚੇ ਮਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਮੰਨਿਆ ਹੈ।" "ਮਾਤਾ, ਮੇਰੀ ਖਾਤਰ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੀ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਆਦਰ ਕਰੀ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮੇਰੀ ਵਾਪਸੀ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰੀ। ਸਥਿਰ ਰਹੀ, ਸੰਯਮਿਤ ਭੋਜਨ ਕਰੀ, ਪਤੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰੀ, ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਵਾਪਸੀ ਤੇ ਆਪਣਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰਾ ਕਰ ਲਵੇਂਗੀ।" "ਜੇ ਧਰਮਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ ਸਕੇ—" ਇੰਝ ਆਖ ਕੇ, ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਆਖਿਆ, "ਮੇਰਾ ਮਨ ਤੇਰੀ ਵਿਛੋੜੀ ਨੂੰ ਕਬੂਲ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਮੇਰੇ ਬੱਚੇ।" "ਹੇ ਵੀਰ, ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸਮਾਂ ਅਟੱਲ ਹੈ, ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ; ਜਾ, ਮੇਰੇ ਪੁੱਤ੍ਰ, ਪੂਰੀ ਨਿਸ਼ਚਾ ਨਾਲ—ਰੱਬ ਤੈਨੂੰ ਸਦਾ ਖੁਸ਼ ਰੱਖੇ, ਹੇ ਮਹਾਨ। ਜਦ ਤੂੰ ਵਾਪਸ ਆਵੇਂਗਾ, ਮੈਂ ਹਰ ਥਕਾਵਟ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਵਾਂਗੀ; ਜਦ ਤੂੰ ਆਪਣਾ ਵਚਨ ਪੂਰਾ ਕਰਕੇ, ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਪੂਰੀ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਆਵੇਂਗਾ, ਮੈਂ ਅਤਿ ਸੁਖ ਨਾਲ ਨੀਂਦ ਲਵਾਂਗੀ। ਮੌਤ ਦਾ ਰਾਹ, ਪੁੱਤ੍ਰ, ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਔਖਾ ਤੇ ਅਣਪਛਾਤਾ ਹੈ; ਜੋ ਵੀ ਤੈਨੂੰ ਸਮਝਾਵੇ, ਹੇ ਰਘੁਕੁਲ ਨੰਦਨ, ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਮੰਨ। ਹੁਣ ਚਲਾ ਜਾ, ਹੇ ਬਲਵਾਨ, ਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਵਾਪਸ ਆ; ਤੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਮਿੱਠੀਆਂ ਤੇ ਸੁਖਦਾਈ ਗੱਲਾਂ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰੇਂਗਾ, ਪੁੱਤ੍ਰ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਅਤੇ ਕੌਸਲਿਆ ਵਿਚਕਾਰ ਪਿਆਰ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਭਰੀ ਗੱਲਾਂ ਹੋਈਆਂ, ਅਤੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਛਾ ਗਿਆ।