ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਸਤ੍ਰਾਂ—ਚਾਰਾਂ ਹਥਿਆਰ, ਧਨੁਸ਼, ਮੱਥੇ ਦੀ ਪੱਟੀ ਤੇ ਤੀਰ—ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਲਈ ਹੀ ਰੱਖੇ ਹਨ। ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ। ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਉਸਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਵੱਜਦੀ ਬਿਜਲੀ ਵਰਗਾ ਚਮਕਦਾਰ ਤੇ ਤਿੱਖਾ ਤਲਵਾਰ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਜਰਧਾਰੀ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਬਰਾਬਰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ। ਉਸਦੇ ਤਲਵਾਰ ਦੇ ਘਾਟਾਂ ਨਾਲ ਜਦੋਂ ਜੰਗੀ ਦਲਾਂ ਚੱਕੀ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਧਰਤੀ ਹਾਥੀਆਂ, ਘੋੜਿਆਂ, ਰਥਾਂ ਦੇ ਚਾਲਕਾਂ ਅਤੇ ਯੋਧਿਆਂ ਦੇ ਸਿਰ, ਬਾਂਹਾਂ, ਹੱਥਾਂ ਤੇ ਜੰਘਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਰਸਤਾ ਹੀ ਬੰਦ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਤਲਵਾਰ ਦਾ ਵੱਟਾ ਖਾ ਕੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਇੰਝ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਬਿਜਲੀ ਵਾਲੇ ਬੱਦਲ ਥੱਲੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਚਮੜੇ ਦੇ ਕਵਚ ਨਾਲ ਉਂਗਲੀਆਂ ਬਚਾ ਕੇ, ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਧਨੁਸ਼ ਤੇ ਤੀਰ ਫੜ ਕੇ ਖੜਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮਰਦ ਕਿਵੇਂ ਮੰਨਣ ਦਾ ਹੱਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਉਹ ਅਕੇਲਾ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਆਪਣੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਅਨੇਕਾਂ ਨੂੰ ਡਿੱਗਾ ਦੇਵੇਗਾ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਲੋਕ, ਘੋੜੇ ਜਾਂ ਹਾਥੀ ਹੋਣ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਵੇਗਾ। ਅੱਜ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਮੇਰੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਸੱਚਮੁੱਚ ਪਰਗਟ ਹੋਵੇਗੀ; ਮੈਂ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਅਸਹਾਇ ਕਰ ਦਿਆਂਗਾ ਤੇ ਤੁਹਾਡੀ ਹਕੂਮਤ ਸਥਾਪਤ ਕਰਾਂਗਾ, ਪ੍ਰਭੂ। ਅੱਜ ਦਾ ਦਿਨ ਚੰਦਨ ਲਾਉਣ, ਬਾਂਹਬੰਦ ਉਤਾਰਣ, ਧਨ-ਦੌਲਤ ਛੱਡਣ ਤੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਦਾ ਹੈ। ਮੇਰੀਆਂ ਇਹ ਦੋ ਬਾਂਹਾਂ, ਹੇ ਰਾਮ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਯੋਗ ਹਨ ਜੋ ਤੁਹਾਡੀ ਰਾਜਤਿਲਕ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਦੱਸੋ, ਅੱਜ ਕਿਸ ਨੂੰ ਮੈਂ ਮਾਰਾਂ, ਜੋ ਤੁਹਾਡਾ ਮਿੱਤਰ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ, ਮਾਣ ਤੇ ਸਾਥੀਆਂ ਉੱਤੇ ਗੁਮਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਇਹ ਧਰਤੀ ਤੁਹਾਡੇ ਅਧੀਨ ਆ ਜਾਵੇ; ਮੈਨੂੰ ਆਦੇਸ਼ ਦਿਓ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡਾ ਸੇਵਕ ਹਾਂ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਇਹ ਗੁੱਸੇ ਤੇ ਭਾਵੁਕ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਘੁਵੰਸ਼ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੇ ਰਾਮ ਨੇ ਉਸਦੇ ਹੱਥ ਫੜ ਕੇ, ਉਸਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦਿੰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ, "ਸੁਣੋ, ਮਿੱਠੇ ਭਰਾ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮਨਣ ਲਈ ਪੱਕਾ ਨਿਸ਼ਚੇ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ; ਇਹੀ ਸੱਚਾ ਧਰਮ ਹੈ।" ਹੁਣ, ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੀ ਚੌਵੀਂ ਸਰਗ ਸੁਣੋ। ਜਦੋਂ ਕਉਸਲਿਆ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਰਾਮ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਲਈ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਨਿਸ਼ਚੈ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਰੋਣੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਧਰਮਕ ਬੋਲ ਬੋਲੀ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, "ਜੋ ਕਦੇ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਧਰਮ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ ਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਦਾ ਹੈ—ਮੇਰਾ ਉਹ ਦਸ਼ਰਥ ਜਾ ਰਾਮ ਪੁੱਤਰ ਹੁਣ ਕਿਵੇਂ ਭਿੱਖ ਮੰਗ ਕੇ ਜੀਵੇਗਾ? ਜਿਸਦੇ ਦਾਸ ਤੇ ਸੇਵਕ ਚੰਗਾ ਪਕਾਇਆ ਖਾਣਾ ਖਾਂਦੇ ਸਨ, ਉਹ ਰਾਮ ਹੁਣ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਫਲ ਤੇ ਮੂਲ ਕਿਵੇਂ ਖਾਵੇਗਾ? ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਕੌਣ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰੇਗਾ, ਤੇ ਕੌਣ ਡਰੇਗਾ ਨਹੀਂ—ਕਿ ਰਾਜੇ ਦਾ ਨੇਕ ਤੇ ਪਿਆਰਾ ਪੁੱਤਰ, ਕਕੁਤਸਥ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਵਾਰਸ, ਜ਼ਫਾ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਨਿਸ਼ਚਤ ਤੌਰ ਤੇ, ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਦਾ ਬਲ ਵੱਡਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ, ਰਾਮ, ਤੂੰ ਜੋ ਸਭ ਨੂੰ ਪ੍ਰੀਤਿ ਆਉਂਦਾ ਹੈਂ, ਅੱਜ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈਂ। ਇਹ ਹਵਾ, ਜੋ ਤੇਰੇ ਆਪਣੇ ਵਰਗੀ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਵਿਛੋੜੇ ਦਾ ਦੁੱਖ ਹੀ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਮੇਰੇ ਰੋਣ ਤੇ ਹੰਜੂਆਂ ਨਾਲ ਭੜਕਦੀ ਹੋਈ, ਜਿਵੇਂ ਦੁੱਖ ਦੀ ਅੱਗ ਨੂੰ ਹਵਨ ਕਰ ਰਹੀ ਹੋਵੇ। ਮੇਰੇ ਚਿੰਤਾ ਦੇ ਹੰਜੂਆਂ ਦਾ ਵੱਡਾ ਧੂੰਆਂ, ਜੋ ਤੇਰੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਤੋਂ ਉਠਿਆ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਖਾ ਜਾਵੇਗਾ, ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ, ਤੇ ਆਹਾਂ ਦੀ ਥਕਾਵਟ ਮੇਰਾ ਦੁੱਖ ਹੋਰ ਵਧਾਵੇਗੀ। ਇੱਥੇ, ਤੇਰੇ ਬਿਨਾ, ਇਹ ਬੇਅੰਤ ਤੇ ਭਾਰੀ ਦੁੱਖ ਦੀ ਅੱਗ ਮੈਨੂੰ ਸਾੜ ਦੇਵੇਗੀ, ਜਿਵੇਂ ਜੜ੍ਹੀਆਂ ਨੂੰ ਜਲਾਉਂਦਾ ਸੂਰਜ। ਜਿਵੇਂ ਗਾਂ ਆਪਣੇ ਬੱਚੜੇ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਮੈਂ ਵੀ, ਮੇਰੇ ਬੱਚੇ, ਤੇਰੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਚਲੀ ਜਾਵਾਂਗੀ।" ਮਾਂ ਦੇ ਇਹ ਦੁੱਖ ਭਰੇ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਰਾਮ ਨੇ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਉਸਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ। "ਕੈਕੇਈ ਵੱਲੋਂ ਧੋਖਾ ਖਾ ਕੇ, ਜਦ ਮੈਂ ਜੰਗਲ ਚਲਾ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿਓ, ਤਾਂ ਰਾਜਾ ਨਿਸ਼ਚਤ ਹੀ ਜੀਉਂਦਾ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗਾ। ਪਤੀ ਦੀ ਤਿਆਗੀ ਹੋਈ ਔਰਤ ਵਾਸਤੇ ਇਹ ਵੱਡੀ ਨਿਰਦਯਤਾ ਹੈ; ਇਹ ਕੰਮ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਨਾ ਸੋਚ ਵਿੱਚ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਨਿੰਦਾ ਯੋਗ ਹੈ। ਜਦ ਤੱਕ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਤੇ ਕਕੁਤਸਥ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਇਹੀ ਸਦਾ ਦੀ ਡਿਊਟੀ ਹੈ।" ਰਾਮ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਸੁਭਾਗਾ ਕਉਸਲਿਆ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਪੁੱਤਰ ਉੱਤੇ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ ਸੀ, ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਆਖਦੇ ਹੋ, ਓਹੀ ਹੋਵੇ।" ਫਿਰ, ਰਾਮ, ਜੋ ਧਰਮ ਦੇ ਰੱਖਿਆਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਸੀ, ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਫਿਰ ਬਚਨ ਆਖੇ, "ਮੈਂ ਤੇ ਤੁਸੀਂ, ਦੋਵੇਂ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਪੂਰੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਜਾ ਪਤੀ, ਅਧਿਆਪਕ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ, ਪ੍ਰਭੂ ਤੇ ਸਰਵਸਵ ਹੈ। ਪਰ, ਪੰਦਰਾਂ ਸਾਲ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਬਿਤਾ ਕੇ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡਾ ਕਹਿਆ ਮੰਨੂंगा।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਕਉਸਲਿਆ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰ ਕਰਦੀ ਸੀ, ਹੰਜੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ, ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਬੋਲੀ, "ਹੇ ਰਾਮ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਸਹੇਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦੀ; ਮੈਨੂੰ ਵੀ, ਹੇ ਕਕੁਤਸਥ, ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਲੈ ਚੱਲ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲੀ ਮਿਰਗੀ।" ਜੇਕਰ ਤੇਰਾ ਮਨ ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਕਰਕੇ ਜਾਣ ਦਾ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ, ਤਾਂ, ਰੋਦਿਆਂ, ਰਾਮ ਨੇ ਵੀ ਹੰਜੂਆਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਬਚਨ ਆਖੇ, "ਜੀਉਂਦੀ ਔਰਤ ਲਈ ਉਸਦਾ ਪਤੀ ਹੀ ਉਸਦਾ ਦੇਵਤਾ ਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ; ਅੱਜ, ਮੇਰੇ ਤੇਰੇ ਲਈ, ਰਾਜਾ ਹੀ ਸਰਵਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਅਨਾਥ ਨਹੀਂ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਰਾਜਾ, ਜਨਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ, ਸਾਡਾ ਹੈ; ਤੇ ਭਰਤ ਵੀ ਧਰਮਾਤਮਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਦਾ ਹੈ।" "ਹਮੇਸ਼ਾ ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਰਾਜੇ ਦੀ ਭਲਾਈ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਕਰਕੇ ਕੰਮ ਕਰੀਓ; ਜੋ ਔਰਤ ਵਰਤ ਤੇ ਉਪਵਾਸ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਔਰਤ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦਾ ਪਾਲਣ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ, ਤਾਂ ਉਹ ਬੇਕਦਰੀ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦੀ ਹੈ; ਪਰ, ਪਤੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਕੇ, ਔਰਤ ਉੱਚਾ ਸੁਖ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਹੜੀ ਔਰਤ ਨਾ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੀ, ਨਾ ਹੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੀ, ਉਹ ਵੀ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰੇ, ਉਹੀ ਉਸਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਤੇ ਭਲੇ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਲਵੇ। ਇਹ ਔਰਤ ਦਾ ਸਦਾ ਦਾ ਧਰਮ ਹੈ, ਜੋ ਵੇਦ ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਘੋਸ਼ਿਤ ਹੈ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਯਜਨਾਂ ਤੇ ਉੱਚੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਾਸਤੇ ਪਾਲਿਆ ਹੈ। ਹੇ ਮਾਤਾ, ਮੇਰੇ ਲਈ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੀਓ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰੀਓ; ਇੰਝ, ਮੇਰੀ ਵਾਪਸੀ ਦੀ ਆਸ ਵਿੱਚ ਸਮਾਂ ਬਿਤਾਈਓ। ਧੀਰਜ ਨਾਲ, ਨਿਯਮਤ ਭੋਜਨ ਕਰਕੇ, ਪਤੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੀ ਰਹਿਣੀਓ; ਜਦ ਮੈਂ ਵਾਪਸ ਆਵਾਂਗਾ, ਤੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਇੱਛਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਂਗੀ।