ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਨਮਰਤਾ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਠਾ ਨਾਲ ਆਖਿਆ, "ਪੁਰਾਤਨ ਰਾਜਾ-ਮੁਨੀਆਂ ਦੀ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ, ਜਦੋਂ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਆਪਣੇ ਹੀ ਬੱਚਿਆਂ ਵਾਂਗ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਹੀ ਰਾਜਾ ਵਨਵਾਸ ਲਈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੇਕਰ, ਰਾਜ ਵਿਚ ਕਈ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਤੁਸੀਂ, ਧਰਮਾਤਮਾ ਰਾਮ, ਰਾਜਗੱਦੀ ਨਹੀਂ ਲੈਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵਚਨ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਮੈਂ ਰਾਜ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ। ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਰਾਜ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਾਂਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਕੰਢਾ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਸੁਭ ਸ਼ਕੁਨ ਵਾਲੀਆਂ ਰੀਤਾਂ ਨਾਲ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰੋ, ਤੇ ਰਾਜ ਵਿਚ ਲੱਗ ਜਾਓ। ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਅੱਗ ਨੂੰ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਬੁਝਾ ਦਿਆਂਗਾ। ਮੇਰੇ ਇਹ ਦੋਹਾਂ ਬਾਂਹਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ੋਭਾ ਲਈ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਨਾ ਹੀ ਮੇਰਾ ਧਨੁਸ਼ ਸਜਾਵਟ ਲਈ ਹੈ। ਮੇਰੀ ਪੱਗ ਤੇ ਤੀਰ ਵੀ ਸਿਰਫ਼ ਦਿਖਾਵੇ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਚੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਹਨ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਵੈਰੀ ਤੋਂ ਕਦੇ ਵੀ ਵਧੇਰੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਮੰਗਦਾ। ਮੇਰੀ ਤੇਜ਼ ਤਲਵਾਰ, ਜੋ ਬਿਜਲੀ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਨਾਲ ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵੈਰੀ ਨੂੰ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਵਜਰਧਾਰੀ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਆਪਣੇ ਬਰਾਬਰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ। ਮੇਰੀ ਤਲਵਾਰ ਦੇ ਘਾਟਾਂ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਹਾਥੀ, ਘੋੜੇ, ਰਥੀਆਂ ਅਤੇ ਯੋਧਿਆਂ ਦੇ ਸਿਰ, ਬਾਂਹਾਂ, ਹੱਥ ਅਤੇ ران ਪਏ ਹੋਣਗੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕਰਕੇ ਜਮੀਨ ਤੇ ਚਲਣਾ ਔਖਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਮੇਰੀ ਤਲਵਾਰ ਦੀ ਧਾਰ ਨਾਲ ਵੈਰੀ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪੈਣਗੇ, ਜਿਵੇਂ ਬਿਜਲੀ ਨਾਲ ਘਟਾ ਡਿੱਗਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਮੇਰੇ ਹੱਥਾਂ ਉੱਤੇ ਚਮੜੇ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਧਨੁਸ਼-ਤੀਰ ਮੇਰੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮਰਦ ਕਿਵੇਂ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਦ ਮੈਂ ਉਥੇ ਖੜਾ ਹਾਂ? ਮੈਂ ਆਪਣੀਆਂ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮਾਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਤੇ ਜੇਕਰ ਮੈਂ ਇਕੱਲਾ ਵੀ ਹੋਵਾਂ, ਤਾਂ ਵੀ ਮੈਂ ਮਨੁੱਖਾਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਤੇ ਹਾਥੀਆਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਢੇਰ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ। ਅੱਜ ਮੇਰੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਸੱਚਮੁੱਚ ਦਰਸਾਈ ਜਾਵੇਗੀ; ਮੈਂ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਅਸਹਾਇ ਕਰ ਦਿਆਂਗਾ ਤੇ ਤੁਹਾਡੀ ਅਗਵਾਈ ਸਥਾਪਤ ਕਰਾਂਗਾ। ਅੱਜ ਚੰਦਨ ਦਾ ਲਗਾਉਣ, ਬਾਂਹ-ਬੰਦ ਖੋਲ੍ਹਣ, ਧਨ ਛੱਡਣ ਅਤੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੈ। ਮੇਰੀਆਂ ਇਹ ਦੋਹਾਂ ਬਾਂਹਾਂ, ਹੇ ਰਾਮ, ਤੇਰੇ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਵਿਚ ਰੁਕਾਵਟ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਹਟਾਉਣ ਲਈ ਯੋਗ ਹਨ। ਦੱਸੋ, ਅੱਜ ਮੈਂ ਕਿਸ ਨੂੰ ਮਾਰਾਂ—ਕੌਣ ਹੈ ਜੋ ਤੇਰਾ ਮਿੱਤਰ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ, ਇੱਜ਼ਤ ਅਤੇ ਸਾਥੀਆਂ ਉੱਤੇ ਮਾਣ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਤਾਂ ਜੋ ਇਹ ਧਰਤੀ ਤੇਰੇ ਅਧੀਨ ਆ ਜਾਵੇ। ਮੈਨੂੰ ਹੁਕਮ ਦਿਓ, ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਸੇਵਕ ਹਾਂ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਮ, ਜੋ ਰਘੁ ਕੁਲ ਦੀ ਵਾਧੂ ਹੈ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਹੰਝੂ ਪੁੰਝ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਬਾਰ-ਬਾਰ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ, "ਸੁਣ, ਮਿੱਠੇ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨ ਲਈ ਪੱਕਾ ਨਿਸ਼ਚੈ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹਾਂ; ਇਹੀ ਸੱਚਾ ਧਰਮ ਹੈ।" ਹੁਣ, ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੀ ਚੌਵੀਂ ਸਰਗ ਸੁਣੋ। ਜਦੋਂ ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਰਾਮ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਲਈ ਅਡਿੱਗ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਰੁੰਧ ਗਈ। ਉਹ ਧਰਮਮਈ ਬੋਲੀਆਂ ਬੋਲ ਕੇ ਆਖਣ ਲੱਗੀ, "ਜੋ ਕਦੇ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਸਦਾ ਧਰਮ ਵਿਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਤੇ ਸਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਦਾ ਹੈ—ਮੇਰਾ ਇਹ ਪੁੱਤਰ, ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਹੁਣ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਭੀਖ ਮੰਗ ਕੇ ਕਿਵੇਂ ਜੀਊਂਦਾ? ਜਿਸ ਦੇ ਨੌਕਰ ਤੇ ਸਹਾਇਕ ਚੰਗਾ ਪੱਕਿਆ ਖਾਣਾ ਖਾਂਦੇ ਸਨ—ਉਹ ਰਾਮ ਹੁਣ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਮੂਲ ਤੇ ਫਲ ਕਿਵੇਂ ਖਾਵੇਗਾ? ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਕੌਣ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰੇਗਾ, ਤੇ ਕੌਣ ਨਹੀਂ ਡਰੇਗਾ—ਕਿ ਰਾਜੇ ਦਾ ਇਹ ਧਰਮਾਤਮਾ ਤੇ ਪਿਆਰਾ ਪੁੱਤਰ, ਕਕੁਤਥ ਵੰਸ਼ ਦਾ, ਵਨਵਾਸ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਨਿਸ਼ਚਤ ਹੀ, ਕਿਸਮਤ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਚਲਾਉਂਦੀ ਹੈ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ, ਹੇ ਰਾਮ, ਤੂੰ ਜੋ ਸਭ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਹੈਂ, ਅੱਜ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਜਾਂਦਾ? ਇਹ ਹਵਾ, ਜੋ ਤੇਰੇ ਵਾਂਗ ਮੇਰੀ ਸਾਕੀ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹਾ ਹੀ ਦੇ ਰਹੀ ਹੈ, ਮੇਰੇ ਹੰਝੂਆਂ ਤੇ ਰੋਣ ਨਾਲ ਹੋਈ ਲੂ, ਜਿਵੇਂ ਦੁੱਖ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿਚ ਆਹੁਤੀ ਪਾ ਰਹੀ ਹੋਵੇ। ਮੇਰੇ ਚਿੰਤਾ ਦੇ ਹੰਝੂਆਂ ਦਾ ਧੂੰਆਂ, ਤੇਰੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਤੋਂ ਉਠਿਆ, ਮੈਨੂੰ ਸਾੜ ਦੇਵੇਗਾ, ਪੁੱਤਰ; ਤੇ ਮੇਰੀਆਂ ਲੰਬੀਆਂ ਆਹਾਂ ਮੇਰਾ ਦੁੱਖ ਹੋਰ ਵਧਾ ਦੇਣਗੀਆਂ। ਇੱਥੇ, ਤੇਰੇ ਬਿਨਾ, ਪੁੱਤਰ, ਇਹ ਅਥਾਹ ਤੇ ਤੀਖੀ ਦੁੱਖ ਦੀ ਅੱਗ ਮੈਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾੜ ਦੇਵੇਗੀ, ਜਿਵੇਂ ਚੜ੍ਹਦੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਤਪਿਸ਼ ਸਰਦੀ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ ਜੰਗਲ ਦੀ ਘਾਹ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਗਾਂ ਆਪਣੇ ਬਛੜੇ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਮੈਂ ਵੀ, ਪੁੱਤਰ, ਤੇਰੇ ਪਿੱਛੇ ਜਾਵਾਂਗੀ, ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਤੂੰ ਜਾਵੇਂ। ਮਾਂ ਦੇ ਇਹ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਰਾਮ ਨੇ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਆਖਣ ਲੱਗਾ, "ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਧੋਖੇ ਨਾਲ, ਤੇ ਤੇਰੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ, ਜਦ ਮੈਂ ਜੰਗਲ ਚਲਾ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਪਿਤਾ ਜੀ ਨਿਸ਼ਚਤ ਹੀ ਜੀਉਂਦੇ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣਗੇ। ਅਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਛੱਡਣਾ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਔਰਤ ਵਲੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਅਨਿਆਇਕ ਕੰਮ ਹੈ; ਇਹ ਕੰਮ ਕਦੇ ਵੀ, ਚਾਹੇ ਮਨ ਵਿਚ ਵੀ, ਤੇਰੇ ਵਲੋਂ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਇਹ ਨਿੰਦਣਯੋਗ ਹੈ। ਜਦ ਤੱਕ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਤੇ ਕਕੁਤਥ ਵੰਸ਼ੀ ਹਨ, ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ, ਇਹੀ ਸਦਾ ਦਾ ਧਰਮ ਹੈ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਮ ਦੇ ਇਸ ਉੱਤਮ ਉੱਤਰ ਨਾਲ, ਕੌਸਲਿਆ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਪੁੱਤਰ ਉੱਤੇ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ ਹੋਈ, ਆਖੀ, 'ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਆਖਿਆ, ਐਸਾ ਹੀ ਹੋਵੇ।' ਫਿਰ, ਰਾਮ, ਜੋ ਧਰਮ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਪਾਲਕ ਹਨ, ਦੁਖੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਆਖਣ ਲੱਗੇ, "ਮਾਂ, ਤੂੰ ਤੇ ਮੈਂ, ਦੋਵੇਂ, ਪਿਤਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰੀਏ; ਰਾਜਾ ਪਤੀ ਵੀ ਹੈ, ਅਚਾਰਯ ਵੀ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ, ਤੇ ਸਭ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ। ਪਰ, ਜਦ ਮੈਂ ਇਹ ਪੰਦਰਾਂ ਸਾਲ ਵੱਡੇ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਬਿਤਾ ਲਵਾਂਗਾ, ਫਿਰ ਤੇਰੀ ਗੱਲ ਮੰਨ ਲਵਾਂਗਾ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਕੌਸਲਿਆ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰ ਕਰਦੀ ਸੀ, ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ, ਵੱਡੇ ਦੁਖ ਨਾਲ ਆਖਣ ਲੱਗੀ, "ਹੇ ਰਾਮ, ਮੈਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੋਰ ਰਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦੀ; ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਵੀ, ਹੇ ਕਕੁਤਥ, ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਲੈ ਚੱਲ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲੀ ਮਿਰਗਣੀ ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ ਨਾਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਤੇਰਾ ਮਨ ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਕਰਕੇ ਜਾਣ ਦਾ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ, ਤਾਂ, ਉਹ ਰੋ ਰਹੀ ਸੀ, ਤੇ ਰਾਮ ਵੀ ਰੋਦੇ ਹੋਏ ਆਖਣ ਲੱਗਾ, "ਇਸ ਜਗਤ ਵਿਚ, ਜੀਉਂਦੀ ਔਰਤ ਲਈ, ਪਤੀ ਹੀ ਉਸਦਾ ਦੇਵਤਾ ਤੇ ਮਾਲਕ ਹੈ; ਅੱਜ, ਮੇਰੇ ਤੇ ਤੇਰੇ ਦੋਹਾਂ ਲਈ, ਰਾਜਾ ਹੀ ਸਵਾਮੀ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਅਸਹਾਇ ਨਹੀਂ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਿਆਣਾ ਰਾਜਾ, ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ, ਸਾਡਾ ਹੈ; ਤੇ ਭਰਤ ਵੀ ਧਰਮਾਤਮਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਨਾਲ ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਦਾ ਹੈ। ਹਮੇਸ਼ਾ ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਰਾਜਾ ਦੀ ਭਲਾਈ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਕਰਕੇ ਕੰਮ ਕਰ; ਜੋ ਇਸਤਰੀ ਵਰਤ ਤੇ ਉਪਵਾਸ ਵਿਚ ਲੱਗੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਅਤੇ ਮਾਂ ਕੌਸਲਿਆ ਵਿਚਕਾਰ, ਪਿਆਰ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਵਿਰਹ ਦੇ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਇਹ ਗੱਲਬਾਤ ਹੋਈ।