ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਰਾਮ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਪ੍ਰਬਲਤਾ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਦਾ ਇਜ਼ਹਾਰ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਆਖਦਾ ਹੈ, "ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਬੇਕਾਬੂ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹਾਥੀ, ਜੋ ਅੰਕੁਸ਼ ਤੋਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰੁਕਦਾ, ਮੈਂ ਵੀ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਕਿਸਮਤ ਨੂੰ ਮੋੜ ਕੇ ਵਾਪਸ ਕਰ ਦਿਆਂਗਾ। ਅੱਜ, ਹੇ ਰਾਮ, ਸਾਰੇ ਲੋਕਪਾਲ, ਤਿੰਨੋ ਲੋਕ ਭੀ ਮਿਲ ਕੇ ਤੇਰੀ ਰਾਜਤਿਲਕ ਨੂੰ ਰੋਕ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ, ਫਿਰ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦੀ ਤਾਂ ਗੱਲ ਹੀ ਛੱਡੋ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤੇਰੀ ਜੰਗਲ ਵਾਸੀ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ, ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣਗੇ। ਕਿਸਮਤ ਦੀ ਤਾਕਤ, ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਜੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਉਸਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਟਿਕ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ; ਮੇਰੀ ਤੀਬਰ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਦੇਵੇਗੀ। ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਰਾਜ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜਦੋਂ ਉੱਤਮ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦਾ ਰਾਜ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਦ ਹੀ ਤੂੰ ਜੰਗਲ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈਂ—ਹੁਣ ਨਹੀਂ। ਕਿਉਂਕਿ ਪੁਰਾਣੇ ਰਾਜਰਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਰਿਵਾਜ ਅਨੁਸਾਰ, ਜੰਗਲ ਵਾਸ਼ਤਾ ਤਾਂ ਉਦੋਂ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਜਾ ਨੂੰ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਵਾਂਗ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜੇ ਤੂੰ, ਹੇ ਧਰਮਾਤਮਾ ਰਾਮ, ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਕਈ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਲਝਣ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ, ਰਾਜ ਨਹੀਂ ਲੈਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ—ਤਾਂ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਵਚਨ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਮੈਂ ਰਾਜ ਨਹੀਂ ਲਵਾਂਗਾ; ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਰਾਜ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਾਂਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਕੰਢਾ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਤੂੰ ਮੰਗਲਮਈ ਰੀਤੀਆਂ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਰਾਜਤਿਲਕ ਕਰਾ, ਤੇ ਉੱਥੇ ਲੱਗਾ ਰਹੁ; ਮੈਂ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਹੋਰ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਅੱਗ ਨੂੰ ਰੋਕ ਲਵਾਂਗਾ। ਇਹ ਮੇਰੀਆਂ ਦੋ ਬਾਂਹਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਸੋਹਣੇ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਧਨੁਸ਼ ਸਜਾਵਟ ਲਈ ਹੈ; ਨਾ ਹੀ ਮੇਰਾ ਮੋਰਪੰਖ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ੋਭਾ ਲਈ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਤੀਰ ਸਿਰਫ਼ ਦਿਖਾਵਾ ਹਨ। ਇਹ ਚਾਰੋਂ—ਬਾਂਹਾਂ, ਧਨੁਸ਼, ਮੋਰਪੰਖ ਤੇ ਤੀਰ—ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਕੁਚਲਣ ਲਈ ਹਨ; ਤੇ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਵੈਰੀ ਤੋਂ ਹੋਰ ਕੁਝ ਵਧ ਚਾਹੁੰਦਾ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਮੇਰੀ ਤੀਖੀ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ, ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵੈਰੀ ਨੂੰ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਇੰਦਰ ਦੀ ਵਜਰ ਨਾਲ ਲੈਸ ਹੋਵੇ, ਆਪਣੇ ਬਰਾਬਰ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ। ਮੇਰੀ ਤਲਵਾਰ ਦੇ ਵਾਰਾਂ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਹਾਥੀਆਂ, ਘੋੜਿਆਂ, ਰਥੀਆਂ ਤੇ ਯੋਧਿਆਂ ਦੇ ਸਿਰ, ਬਾਂਹਾਂ, ਹੱਥ ਤੇ ਜੰਘਾਂ ਪਏ ਹੋਣਗੇ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਰਸਤਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗਾ। ਮੇਰੀ ਤਲਵਾਰ ਦੀ ਧਾਰ ਨਾਲ ਵੈਰੀ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਜਾਣਗੇ, ਜਿਵੇਂ ਬਿਜਲੀ ਨਾਲ ਘਟਾਵਾਂ ਡਿੱਗਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਦ ਮੇਰੇ ਹੱਥ ਚਮੜੇ ਦੇ ਕਵਚ ਨਾਲ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੋਣ, ਤੇ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਧਨੁਸ਼ ਤੇ ਤੀਰ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਕਿ ਆਪ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਮਰਦ ਸਮਝੇ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਇਕਠੇ ਹੋਏ ਅਨੇਕਾਂ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮਾਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਤੇ ਜੇਕਰ ਇਕੱਲਾ ਵੀ ਹੋਵਾਂ, ਤਾਂ ਵੀ ਅਨੇਕਾਂ ਨੂੰ, ਮਨੁੱਖਾਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਤੇ ਹਾਥੀਆਂ ਦੇ ਨਾਭੀ ਸਥਾਨ ਤੇ ਵਾਰ ਕਰਕੇ, ਢੇਰ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ। ਅੱਜ ਮੇਰੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਅਸਲੀ ਤਾਕਤ ਵੇਖੀ ਜਾਵੇਗੀ; ਮੈਂ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਅਸਹਾਇ ਕਰ ਦਿਆਂਗਾ ਤੇ ਤੇਰਾ ਰਾਜ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਾਂਗਾ। ਅੱਜ ਦਾ ਦਿਨ ਚੰਦਨ ਲਾਉਣ, ਬਾਂਹ-ਬੰਦ ਉਤਾਰਣ, ਧਨ ਛੱਡਣ ਅਤੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਮ, ਮੇਰੀਆਂ ਦੋ ਬਾਂਹਾਂ ਅੱਜ ਕਾਰਜ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹਨ—ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਜੋ ਤੇਰੇ ਰਾਜਤਿਲਕ ਵਿਚ ਵਿਰੋਧੀ ਹਨ। ਦੱਸ, ਅੱਜ ਮੈਂ ਕਿਸ ਨੂੰ ਮਾਰਾਂ—ਕੌਣ ਹੈ ਜੋ ਤੇਰਾ ਮਿੱਤਰ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ, ਇੱਜ਼ਤ ਅਤੇ ਸਾਥੀਆਂ 'ਤੇ ਮਾਣ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਤਾਂ ਜੋ ਇਹ ਧਰਤੀ ਤੇਰੇ ਅਧੀਨ ਆ ਜਾਵੇ; ਮੈਨੂੰ ਆਦੇਸ਼ ਦੇ, ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਸੇਵਕ ਹਾਂ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੰਝੂ ਪੁੰਝਦੇ ਹੋਏ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਬਾਰ-ਬਾਰ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਕਿਹਾ, "ਸੁਣ, ਹੇ ਸੁਮੀਤ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਹੁਕਮ ਮੰਨਣ ਲਈ ਪੱਕਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹਾਂ; ਇਹੀ ਧਰਮ ਦਾ ਮਾਰਗ ਹੈ।" ਹੁਣ, ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਏਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਚੌਵੀਂ ਸਰਗ ਨੂੰ ਸੁਣੋ। ਜਦ ਰਾਮ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਦੀ ਪਾਲਨਾ ਕਰਨ ਲਈ ਦ੍ਰਿੜ ਹੋ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਮਾਤਾ ਕੌਸਲਿਆ, ਜਿਸਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਹੰਝੂਆਂ ਕਰਕੇ ਰੁਕ ਗਈ ਸੀ, ਨੇ ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕੀਤੀਆਂ। ਉਹ ਆਖਦੀ ਹੈ, "ਜੋ ਕਦੇ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਧਰਮ ਨੂੰ ਮੰਨਦਾ ਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਦਾ ਹੈ—ਮੇਰਾ ਉਹ ਪੁੱਤਰ, ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਜਣਿਆ, ਹੁਣ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਭਿੱਖ ਮੰਗ ਕੇ ਕਿਵੇਂ ਜੀਵੇਗਾ? ਜਿਸਦੇ ਨੌਕਰ ਤੇ ਸਹਾਇਕ ਵੀ ਚੰਗਾ ਪਕਾਇਆ ਹੋਇਆ ਭੋਜਨ ਖਾਂਦੇ ਸੀ—ਇਹ ਰਾਮ ਹੁਣ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਮੂਲ-ਫਲ ਕਿਵੇਂ ਖਾਏਗਾ? ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਕੌਣ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰੇਗਾ, ਤੇ ਕੌਣ ਨਹੀਂ ਡਰੇਗਾ—ਕਿ ਰਾਜੇ ਦਾ ਨੇਕ ਤੇ ਪ੍ਰੀਤਮ ਪੁੱਤਰ, ਕਕੁਤਸਥ ਵੰਸ਼ੀ, ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਨਿਕਾਲਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਨਿਸ਼ਚਤ ਹੀ, ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕਿਸਮਤ ਬਹੁਤ ਤਾਕਤਵਰ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਨਿਯੰਤ੍ਰਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਤੂੰ, ਹੇ ਰਾਮ, ਜੋ ਸਭ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਹੈ, ਜੰਗਲ ਕਿਵੇਂ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਇਹ ਹਵਾ, ਜੋ ਤੇਰਾ ਸੱਜਣ ਸਮਾਨ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਵਿਛੋੜੇ ਦਾ ਦੁੱਖ ਹੀ ਦੇ ਰਹੀ ਹੈ, ਮੇਰੇ ਰੋਣ ਤੇ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਇਹ ਦੁੱਖ ਦੀ ਅੱਗ ਨੂੰ ਹੋਰ ਭੜਕਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਤੇਰੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਤੋਂ ਉੱਠਦੇ ਹੰਝੂਆਂ ਦੇ ਧੂੰਏਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਲਹਿਰ, ਮੈਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰ ਦੇਵੇਗੀ, ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ, ਤੇ ਨਿੱਤਲੇ ਆਹਾਂ ਮੇਰਾ ਦੁੱਖ ਹੋਰ ਵਧਾ ਦੇਣਗੀਆਂ। ਜਿਵੇਂ ਧੁੱਪ ਚੜ੍ਹਦੇ ਹੂਣ ਬਾਅਦ ਘਾਹ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਤੇਰੇ ਬਿਨਾ, ਮੇਰਾ ਇਹ ਅਤਿ ਤੇਜ਼ ਵਿਛੋੜੇ ਦਾ ਅੱਗ ਮੈਨੂੰ ਸਾੜ ਦੇਵੇਗੀ। ਜਿਵੇਂ ਗਾਂ ਆਪਣੇ ਬਛੜੇ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਮੈਂ ਵੀ, ਮੇਰੇ ਲਾਲ, ਤੇਰੇ ਪਿੱਛੇ ਜਾਵਾਂਗੀ, ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਤੂੰ ਜਾਵੇਂ।" ਮਾਂ ਦੀਆਂ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ, ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਸੀ, ਦੁਖੀ ਹੋਈ ਮਾਂ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਆਖਦਾ ਹੈ, "ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਧੋਖੇ ਅਤੇ ਤੇਰੇ ਵਿਛੋੜੇ 'ਚ, ਜਦ ਮੈਂ ਜੰਗਲ ਚਲਾ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਰਾਜਾ ਜੀ ਨਿਸ਼ਚਤ ਹੀ ਜੀਵਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣਗੇ। ਪਤੀ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰਨਾ, ਮਹਿਲਾ ਲਈ ਵੱਡਾ ਪਾਪ ਹੈ; ਇਹ ਕੰਮ ਤੂੰ ਕਦੇ ਨਾ ਕਰੀਂ, ਨਾ ਸੋਚ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਇਹ ਨਿੰਦਣਯੋਗ ਹੈ। ਜਦ ਤੱਕ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਤੇ ਕਕੁਤਸਥ ਵੰਸ਼ੀ ਹਨ, ਜੀਵਤ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਇਹੀ ਸਦਾ ਦੀ ਡਿਊਟੀ ਹੈ।" ਰਾਮ ਦੀਆਂ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਮੰਗਲਮਈ ਕੌਸਲਿਆ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਈ, ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਆਖਿਆ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਹੋਵੇ।" ਫਿਰ, ਰਾਮ, ਜੋ ਧਰਮ ਦੇ ਆਦਰਸ਼ ਹਨ, ਦੁਖੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ, "ਮੈਂ ਤੇ ਤੂੰ, ਦੋਵੇਂ, ਪਿਤਾ ਦਾ ਹੁਕਮ ਪੂਰਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਜਾ ਪਤੀ, ਅਧਿਆਪਕ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ, ਤੇ ਸਭ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ। ਪਰ ਇਹ ਪੰਦਰਾਂ ਸਾਲ ਵੱਡੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਬਿਤਾ ਕੇ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਆਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਚਲਾਂਗਾ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਕੌਸਲਿਆ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਬੇਹੱਦ ਪਿਆਰ ਕਰਦੀ ਸੀ, ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਚਿਹਰਾ ਲੈ ਕੇ, ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਬੋਲ ਪਈ।