ਇਸ ਸਮੇਂ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦੇ ਹੋਏ, ਵੱਡੀ ਨਿਰਭੀਕਤਾ ਨਾਲ ਕਹਿਆ, “ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਭਾਗ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਕਲੀਫ਼ ਜਾਂ ਮੁਸੀਬਤ ਆਉਣ ਤੇ ਹੌਸਲਾ ਨਹੀਂ ਹਾਰਦਾ। ਅੱਜ ਲੋਕ ਭਾਗ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਜਤਨ ਦੀ ਤਾਕਤ ਦੇਖਣਗੇ; ਅੱਜ ਕਿਸਮਤ ਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਕਰਮ ਵਿਚਕਾਰ ਫਰਕ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਅੱਜ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤੇਰੀ ਰਾਜਿਆਭਿਸ਼ੇਕ ਦੀ ਰਸਮ ਨੂੰ ਭਾਗ ਦੇ ਕਾਰਨ ਰੋਕਿਆ, ਉਹ ਲੋਕ ਮੇਰੀ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਭਾਗ ਨੂੰ ਹਾਰਦੇ ਹੋਏ ਦੇਖਣਗੇ। ਮੈਂ, ਇੱਕ ਬੇਕਾਬੂ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ, ਜੋ ਅੰਗੁਸ਼ਾ ਨਾਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰੁਕਦਾ, ਭਾਗ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦੌੜ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਮੋੜ ਦਿਆਂਗਾ। ਰਾਮ, ਅੱਜ ਤੇਰੀ ਰਾਜਿਆਭਿਸ਼ੇਕ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਨਾ ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰਾਖੇ, ਨਾ ਤਿੰਨ ਲੋਕ, ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਛੋਟੇ ਹਨ, ਰੋਕ ਸਕਦੇ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤੇਰਾ ਵਨਵਾਸ ਕਰਵਾਇਆ, ਉਹ ਖੁਦ ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਵਨ ਵਿਚ ਰਹਿਣਗੇ। ਭਾਗ ਦੀ ਤਾਕਤ ਉਸ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਨਹੀਂ ਟਿਕ ਸਕਦੀ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਿੱਚ ਮਸਤ ਹੋਵੇ; ਮੇਰੀ ਤੀਬਰ ਮਿਹਨਤ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਦੇਵੇਗੀ। ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਤੇਰੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦਾ ਰਾਜ ਚਲਣ ਦੇਣ, ਫਿਰ ਹੀ ਤੂੰ ਵਨਵਾਸ ਲਈ ਜਾ; ਹੁਣ ਨਹੀਂ। ਕਿਉਂਕਿ ਪੁਰਾਣੇ ਰਾਜ-ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਰਿਵਾਜ ਅਨੁਸਾਰ, ਵਨਵਾਸ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜ ਸੌਂਪਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਹੁੰਦਾ, ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਵਾਂਗ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੇਕਰ, ਰਾਜ ਵਿਚ ਕਈ ਰਾਜਕੁਮਾਰਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਲਝਣ ਹੋਣ ਤੋਂ ਡਰ ਕੇ, ਤੂੰ, ਧਰਮ-ਪ੍ਰੇਮੀ ਰਾਮ, ਰਾਜ ਨਹੀਂ ਲੈਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ—ਤਾਂ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਵਚਨ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ, ਹੇ ਵੀਰ, ਕਿ ਮੈਂ ਹੀਰਿਆਂ ਦਾ ਲੋਕ ਨਹੀਂ ਲੈਣਾ; ਤੇਰਾ ਰਾਜ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਕੰਢੇ ਵਾਂਗ ਰੱਖਿਆ ਕਰਾਂਗਾ। ਤੂੰ ਸ਼ੁਭ ਰਸਮਾਂ ਨਾਲ ਰਾਜਿਆਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰ, ਤੇ ਉਥੇ ਹੀ ਲੱਗਾ ਰਹਿ; ਮੈਂ ਅਕੇਲਾ ਹੋ ਕੇ, ਹੋਰ ਰਾਜਕੁਮਾਰਾਂ ਦੀ ਅੱਗ ਨੂੰ ਰੋਕਾਂਗਾ। ਮੇਰੇ ਦੋ ਬਾਂਹ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਧਨੁ ਵੀ ਸਿਰਫ਼ ਦਿਖਾਵੇ ਲਈ ਨਹੀਂ; ਮੇਰੀ ਪੱਗ ਸਜਾਵਟ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਮੇਰੇ ਤੀਰ ਵੀ ਦਿਖਾਵੇ ਲਈ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਚਾਰੇ—ਬਾਂਹ, ਧਨੁ, ਪੱਗ ਤੇ ਤੀਰ—ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਕੁਚਲਣ ਲਈ ਹਨ; ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਵੈਰੀ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ। ਮੇਰੀ ਤੀਖੀ ਤਲਵਾਰ, ਜੋ ਬਿਜਲੀ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਨਾਲ ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵੈਰੀ, ਭਾਵੇ ਉਸ ਕੋਲ ਵਜਰ ਹੋਵੇ, ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਬਰਾਬਰ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ। ਮੇਰੀ ਤਲਵਾਰ ਦੇ ਵੱਡੇ ਹਮਲੇ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਹਾਥੀ, ਘੋੜੇ, ਰਥ-ਸਵਾਰ ਤੇ ਯੋਧਿਆਂ ਦੇ ਸਿਰ, ਬਾਂਹ, ਹੱਥ, ਤੇ ਰਾਨਾਂ ਪਏ ਹੋਏ ਹੋਣਗੇ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਚਲਣਾ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਮੇਰੀ ਤਲਵਾਰ ਦੇ ਹਮਲੇ ਨਾਲ ਵੈਰੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਡਿੱਗਣਗੇ, ਜਿਵੇਂ ਬਿਜਲੀ ਵਾਲੇ ਬੱਦਲ ਡਿੱਗਦੇ ਹਨ। ਮੇਰੇ ਉਂਗਲਾਂ ਚਮੜੀ ਦੇ ਗਾਰਡ ਨਾਲ ਰੱਖੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਮੇਰੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਧਨੁ ਤੇ ਤੀਰ ਹਨ; ਜਦ ਮੈਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਖੜਾ ਹਾਂ, ਕੌਣ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖ ਸਮਝ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਮੇਰੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ, ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ, ਜੋ ਇਕ-ਮਤ ਹਨ, ਨੂੰ ਮਾਰਾਂਗਾ; ਭਾਵੇਂ ਅਕੇਲਾ ਹੋਵਾਂ, ਮੈਂ ਲੋਕ, ਘੋੜੇ, ਹਾਥੀ ਦੇ ਮੁੱਖ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾ ਕੇ, ਹਜਾਰਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ। ਅੱਜ ਮੇਰੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਸੱਚਮੁੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦੇਵੇਗੀ; ਮੈਂ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਅਸਹਾਇ ਕਰਕੇ ਤੇਰੀ ਅਧਿਕਾਰਤਾ ਸਥਾਪਤ ਕਰਾਂਗਾ। ਅੱਜ ਚੰਦਨ ਲਗਾਉਣ, ਬਾਂਹ-ਬੰਦ ਉਤਾਰਣ, ਧਨ ਛੱਡਣ, ਤੇ ਮਿਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੈ। ਮੇਰੀਆਂ ਦੋ ਬਾਂਹਾਂ, ਹੇ ਰਾਮ, ਸਿਰਫ਼ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਹੀ ਬਣੀਆਂ ਹਨ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ, ਜੋ ਤੇਰੇ ਰਾਜਿਆਭਿਸ਼ੇਕ ਵਿਚ ਰੁਕਾਵਟ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਦੱਸ, ਅੱਜ ਕੌਣ ਮੇਰੇ ਹੱਥੋਂ ਮਾਰਿਆ ਜਾਵੇ—ਕੌਣ, ਜੋ ਤੇਰਾ ਮਿਤ੍ਰ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ, ਸ਼ੋਹਰਤ ਤੇ ਸਾਥੀਆਂ 'ਤੇ ਘਮੰਡ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਤਾਂ ਜੋ ਇਹ ਧਰਤੀ ਤੇਰੇ ਅਧੀਨ ਆ ਜਾਵੇ; ਮੈਨੂੰ ਜੋ ਆਦੇਸ਼ ਦੇਵੇਂ, ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਸੇਵਕ ਹਾਂ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ, ਰਾਮ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਹੌਸਲੇ ਨੂੰ ਦਿਲਾਸਾ ਦਿੱਤਾ, ਉਸ ਦੇ ਆਂਸੂ ਪੋਂਝ ਕੇ, ਕਈ ਵਾਰ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ, “ਸੁਣੋ, ਹੇ ਮ੍ਰਿਦੁ-ਭਾਵੀ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਨ ਦਾ ਨਿਸਚੈ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ; ਇਹੀ ਮੇਰਾ ਧਰਮ ਹੈ।” ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਚੌਵੀਂ ਸਰਗ (ਅਧਿਆਇ) ਦੀ ਵਾਰਤਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਰਾਮ ਨੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਦਾ ਨਿਸਚੈ ਕੀਤਾ, ਮਾਤਾ ਕੌਸ਼ਲਿਆ, ਜਿਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਲਾਪ ਨਾਲ ਰੁਕ ਰਹੀ ਸੀ, ਨੇ ਧਰਮਕ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤੇ। ਉਹ, ਜੋ ਕਦੇ ਦੁਖ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਧਰਮ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਦਾ ਹੈ—ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ, ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਜਣਿਆ, ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੁੱਟ ਕੇ ਜੀਵਨ-ਯਾਪਨ ਕਰੇਗਾ? ਜਿਸ ਦੇ ਨੌਕਰ ਤੇ ਸੇਵਕ ਚੰਗਾ ਪਕਾਇਆ ਹੋਇਆ ਭੋਜਨ ਖਾਂਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਰਾਮ ਹੁਣ ਵਨ ਵਿਚ ਜੜ੍ਹਾਂ ਤੇ ਫਲ ਕਿਵੇਂ ਖਾਏਗਾ? ਕੌਣ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਕੌਣ ਡਰ ਨਹੀਂ ਜਾਵੇਗਾ—ਕਿ ਰਾਜਾ ਦਾ ਧਰਮਕ ਤੇ ਪਿਆਰਾ ਪੁੱਤਰ, ਕਕੁਤਸਥ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਵੰਸ਼ਜ, ਵਨਵਾਸ ਲਈ ਭੇਜਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ, ਭਾਗ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਵੱਡਾ ਹੈ, ਸਭ ਕੁਝ ਉਸੀ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ, ਹਰੇਕ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ, ਰਾਮ, ਹੁਣ ਵਨ ਲਈ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈਂ। ਇਹ ਹਵਾ, ਜੋ ਤੇਰੇ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਵਿਲਾਪ ਦਾ ਦੁਖ ਹੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਮੇਰੇ ਰੋਣ ਤੇ ਆਂਸੂਆਂ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ, ਜਿਵੇਂ ਦੁਖ ਦੀ ਅੱਗ ਨੂੰ ਹਵਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਤੇਰੇ ਜਾਣ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਤੋਂ ਉਪਜੀ ਮੇਰੀਆਂ ਵਿਲਾਪ-ਭਰੀਆਂ ਆਂਸੂਆਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਧੂੰਆਂ ਮੈਨੂੰ ਖਾ ਜਾਵੇਗੀ, ਤੇ ਮੇਰੀਆਂ ਉਖੜੀਆਂ ਸਾਹਾਂ ਦੀ ਥਕਾਵਟ ਮੇਰੇ ਦੁਖ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਧਾਏਗੀ। ਤੇਰੇ ਬਿਨਾ, ਪੁੱਤਰ, ਇਹ ਅਤਿਅਧਿਕ ਤੇ ਉੱਤਮ ਅੱਗ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮੇਰਾ ਦੁਖ ਮੈਨੂੰ ਸਾੜ ਦੇਵੇਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਸਰਦੀਆਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਧੁੱਪ ਘਾਸ-ਫੂਸ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਗਾਂ ਆਪਣੇ ਵਛੇ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਮੈਂ ਵੀ, ਮੇਰੇ ਬੱਚੇ, ਤੇਰੇ ਪਿੱਛੇ ਜਾਵਾਂਗੀ, ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਤੂੰ ਜਾਵੇਂ। ਮਾਤਾ ਦੀਆਂ ਇਹ ਗਮ-ਭਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਮ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਉਸ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ। “ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਧੋਖੇ ਨਾਲ, ਤੇਰੇ ਵਨਵਾਸ ਤੇ ਛੱਡ ਦੇਣ ਨਾਲ, ਰਾਜਾ, ਮੇਰੇ ਗਮ ਵਿਚ, ਜ਼ਿੰਦਾ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗਾ। ਪਤੀ ਨੂੰ ਛੱਡਣਾ, ਮਹਿਲਾ ਲਈ ਬੜੀ ਨਿਰਦਈਤਾ ਹੈ; ਇਹ ਕੰਮ, ਹੇ ਮਾਤਾ, ਤੂੰ ਕਦੇ ਨਾ ਕਰੀਂ, ਨਾ ਵਿਚਾਰ ਵਿਚ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਨਿੰਦਨਯੋਗ ਹੈ। ਜਦ ਤਕ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਤੇ ਕਕੁਤਸਥ ਵੰਸ਼ਜ, ਜੀਵਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹੀ ਸਦਾ ਦਾ ਧਰਮ ਹੈ।” ਰਾਮ ਦੀਆਂ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਮੰਗਲਮਈ ਕੌਸ਼ਲਿਆ, ਆਪਣੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਵੱਡੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਨਾਲ, ਕਹਿ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, “ਜੋ ਹੁੰਦਾ।” ਫਿਰ, ਰਾਮ, ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ, ਦੁਖੀ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਹਿ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀ ਨਿਰਭੀਕਤਾ, ਰਾਮ ਦੀ ਧਰਮ-ਨਿਸ਼ਠਾ, ਤੇ ਮਾਤਾ ਕੌਸ਼ਲਿਆ ਦੀ ਮਮਤਾ, ਆਯੋਧਿਆ ਦੀ ਰਾਜ-ਵੰਸ਼ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਵਿਚ, ਵਿਰਲੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂ ਵਾਂਗ, ਪਰਸਪਰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।