ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ, “ਹੇ ਵੀਰ! ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਰਾਜਤਿਲਕ ਦੀ ਤਿਆਰੀ, ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਨਾਪਸੰਦ ਹੈ, ਬਿਲਕੁਲ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਮੈਨੂੰ ਮਾਫ ਕਰ ਦੇਵੋ। ਹੇ ਗਿਆਨੀ! ਉਹ ਧਰਮ ਵੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਤੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਨਾਪਸੰਦ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਭਟਕਾਵਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਤੂੰ ਕਿਵੇਂ, ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ, ਪਿਤਾ ਦੇ ਅਧਰਮੀ ਤੇ ਦੋਸ਼ਯੋਗ ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਮੰਨ ਸਕਦਾ ਹੈਂ, ਜੋ ਕੇਵਲ ਕੈਕਈ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ ਆਇਆ ਹੈ? ਇਹ ਵੰਡ, ਜੋ ਦੁਸ਼ਟਤਾ ਕਾਰਨ ਹੋਈ ਹੈ, ਤੂੰ ਫਿਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਮਝ ਰਿਹਾ—ਇਹੀ ਗੱਲ ਮੈਨੂੰ ਦੁੱਖ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਤੇਰਾ ਧਰਮ ਨਾਲ ਜੁੜਾਅ ਇਥੇ ਨਿੰਦਣਯੋਗ ਹੈ। ਤੇਰਾ ਇਹ ਧਰਮ-ਪ੍ਰੇਮ ਸੰਸਾਰ ਵਲੋਂ ਨਿੰਦਾ ਜੋਗ ਹੈ; ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਿਵੇਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈਂ, ਜੋ ਸਦਾ ਆਪਣੇ ਹੀ ਹਿਤ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਭਾਵੇਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਿਤਾ-ਮਾਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੋਵੇ? ਜੇ ਤੇਰਾ ਨਿਰਣੈ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਭੀ ਭਾਗ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿਚ ਹੈ, ਤਾ ਵੀ ਤੈਨੂੰ ਇਸ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕਰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਇਹ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਕਮਜ਼ੋਰ ਤੇ ਨਿਰਬਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਭਾਗ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿਚ ਚੱਲਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਜੋ ਸੱਚੇ ਵੀਰ ਹਨ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਭਾਗ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਉੱਦਮ ਨਾਲ ਭਾਗ ਨੂੰ ਮਾਤ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਭਾਗ ਦੇ ਮਾਰੇ ਦੁੱਖ ਆਉਣ 'ਤੇ ਭੀ ਨਿਰਾਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਅੱਜ ਲੋਕ ਭਾਗ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਉੱਦਮ ਦੀ ਤਾਕਤ ਦੇਖਣਗੇ; ਅੱਜ ਭਾਗ ਤੇ ਉੱਦਮ ਵਿਚ ਅੰਤਰ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਅੱਜ ਲੋਕ ਦੇਖਣਗੇ ਕਿ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤੇਰੇ ਰਾਜਤਿਲਕ ਨੂੰ ਭਾਗ ਦੇ ਕਾਰਨ ਰੋਕਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਭਾਗ ਮੇਰੇ ਉੱਦਮ ਨਾਲ ਹਾਰ ਜਾਵੇਗਾ। ਜਿਵੇਂ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਆਇਆ ਹਾਥੀ ਕਿਸੇ ਲਾਟੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਰੁਕਦਾ, ਮੈਂ ਭੀ ਆਪਣੇ ਉੱਦਮ ਨਾਲ ਭਾਗ ਨੂੰ ਰੋਕ ਲਵਾਂਗਾ। ਅੱਜ ਰਾਮ, ਤੇਰੇ ਰਾਜਤਿਲਕ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ, ਨਾ ਤਾਂ ਤਿੰਨੋ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ, ਨਾ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਮਿਲ ਕੇ, ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ ਤਾਂ ਛੱਡੋ, ਕੋਈ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰੋਕ ਸਕਦਾ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤੇਰਾ ਜੰਗਲ-ਵਾਸ ਕਰਵਾਇਆ, ਉਹ ਖੁਦ ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਰਹਿਣਗੇ। ਭਾਗ ਦੀ ਤਾਕਤ ਉਸ ਦੀ ਤਾਕਤ ਦੇ ਅੱਗੇ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਸ਼ਕਤੀ ਵਿੱਚ ਮਸਤ ਹੋਵੇ; ਮੇਰਾ ਉੱਦਮ ਜ਼ਰੂਰ ਵੈਰੀ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਦੇਵੇਗਾ। ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਬੀਤ ਜਾਣ ਤੇ ਉੱਤਮ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦਾ ਰਾਜ ਪੂਰਾ ਹੋਣ 'ਤੇ ਹੀ ਤੂੰ ਜੰਗਲ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈਂ, ਹੁਣ ਨਹੀਂ। ਕਿਉਂਕਿ ਪੁਰਾਣੇ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ, ਜੰਗਲ-ਵਾਸ ਤਾਂ ਉਦੋਂ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਜਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਵਾਂਗ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜੇ ਤੂੰ, ਰਾਜਘਰਾਨੇ ਵਿੱਚ ਕਈ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਉਲਝਣ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ, ਰਾਜ ਨਹੀਂ ਲੈਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਹੇ ਧਰਮਾਤਮਾ ਰਾਮ, ਮੈਂ ਤੇਨੂੰ ਵਚਨ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਮੈਂ ਕਦੇ ਭੀ ਰਾਜ ਨਹੀਂ ਲਵਾਂਗਾ; ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਰਾਜ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਾਂਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਤਟ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਤੂੰ ਮੰਗਲਮਈ ਰਸਮਾਂ ਨਾਲ ਰਾਜਤਿਲਕ ਕਰ, ਮੈਂ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਹੋਰ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਅਹੰਕਾਰ ਦੀ ਅੱਗ ਨੂੰ ਦਬਾ ਦੇਵਾਂਗਾ। ਇਹ ਦੋ ਬਾਂਹਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਸਿੰਗਾਰ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਧਨੁਸ਼ ਸਜਾਵਟ ਲਈ ਹੈ; ਮੇਰਾ ਮੁੜਸਿਰ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ੋਭਾ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਬਾਣ ਦਿਖਾਵੇ ਲਈ ਹਨ। ਇਹ ਚਾਰੇ—ਬਾਂਹਾਂ, ਧਨੁਸ਼, ਮੁੜਸਿਰ ਤੇ ਬਾਣ—ਸਿਰਫ਼ ਵੈਰੀ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਲਈ ਹਨ; ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਵੈਰੀ ਤੋਂ ਕਦੇ ਵੀ ਵਧੇਰੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਲੈਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ। ਮੇਰੀ ਤਲਵਾਰ, ਜੋ ਬਿਜਲੀ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ ਤੇ ਨੁਕੀਲੀ ਹੈ, ਉਸ ਨਾਲ ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵੈਰੀ ਨੂੰ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਇੰਦ੍ਰ ਦੀ ਵਜਰ ਨਾਲ ਵੀ ਲੈਸ ਹੋਵੇ, ਆਪਣੇ ਬਰਾਬਰ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ। ਮੇਰੀ ਤਲਵਾਰ ਦੇ ਵੱਜਣ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਹਾਥੀਆਂ, ਘੋੜਿਆਂ, ਰਥੀਆਂ ਤੇ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੇ ਸਿਰ, ਬਾਂਹਾਂ, ਹੱਥ ਤੇ رانਾਂ ਪਏ ਹੋਣਗੀਆਂ, ਧਰਤੀ ਅਟੱਲ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ। ਮੇਰੀ ਤਲਵਾਰ ਦੇ ਵੱਜਣ ਨਾਲ ਵੈਰੀ ਜਿਵੇਂ ਬਿਜਲੀ ਵਾਲੇ ਬੱਦਲਾਂ ਵਾਂਗ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਣਗੇ। ਮੇਰੀ ਉਂਗਲੀਆਂ ਚਮੜੀ ਦੇ ਕਵਚ ਨਾਲ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹਨ, ਧਨੁਸ਼ ਤੇ ਬਾਣ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਹਨ—ਮੈਂ ਮੌਜੂਦ ਹੋਵਾਂ ਤਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਮਰਦ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮਰਦ ਕਿਵੇਂ ਮੰਨ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਇਕੱਠੇ ਹੋਣ, ਕਈਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ; ਜੇਕਰ ਮੈਂ ਇਕੱਲਾ ਵੀ ਹੋਵਾਂ, ਤਾਂ ਭੀ ਮੈਂ ਅਨੇਕਾਂ ਨੂੰ, ਮਨੁੱਖ, ਘੋੜਿਆਂ, ਹਾਥੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣ-ਸਥਾਨ ਤੇ ਮਾਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ। ਅੱਜ ਮੇਰੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਅਸਲ ਤਾਕਤ ਲੋਕ ਵੇਖਣਗੇ; ਮੈਂ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਅਸਹਾਇ ਕਰ ਕੇ ਤੇਰੀ ਸਤਤਾ ਸਥਾਪਤ ਕਰਾਂਗਾ। ਅੱਜ ਚੰਦਨ ਲਾਉਣ, ਬਾਂਹ-ਬੰਦ ਖੋਲ੍ਹਣ, ਧਨ-ਦੌਲਤ ਛੱਡਣ ਤੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਮ! ਮੇਰੀਆਂ ਇਹ ਦੋ ਬਾਂਹਾਂ ਤੇਰੇ ਰਾਜਤਿਲਕ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹਨ। ਦੱਸ, ਅੱਜ ਮੈਂ ਕਿਸ ਨੂੰ ਮਾਰਾਂ—ਕੌਣ ਹੈ, ਜੋ ਤੇਰਾ ਮਿੱਤਰ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ, ਯਸ਼ ਤੇ ਸਹਿਯੋਗੀਆਂ ਦਾ ਮਾਣ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਤਾਂ ਜੋ ਇਹ ਧਰਤੀ ਤੇਰੇ ਅਧੀਨ ਆ ਜਾਵੇ; ਮੈਨੂੰ ਹੁਕਮ ਦੇ, ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਸੇਵਕ ਹਾਂ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੰਝੂ ਪੂੰਝੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਕਿਹਾ, “ਸੁਣ, ਹੇ ਸੌਮਿਆ! ਮੈਂ ਪਿਤਾ ਦਾ ਹੁਕਮ ਮੰਨਣ ਲਈ ਪੱਕਾ ਨਿਰਣੈ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹਾਂ; ਇਹੀ ਸੱਚਾ ਧਰਮ ਹੈ।” ਹੁਣ, ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੀ ਚੌਵੀਂ ਸਰਗ ਸੁਣ। ਜਦੋਂ ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਪਿਤਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਦੀ ਪਾਲਨਾ ਲਈ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਦੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਰੁੰਦ ਗਲੇ ਨਾਲ ਇਹ ਧਾਰਮਿਕ ਬੋਲ ਆਖੇ, “ਜੋ ਕਦੇ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਸਦਾ ਧਰਮ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ ਮਿੱਠੇ ਬੋਲ ਬੋਲਦਾ ਹੈ—ਮੇਰਾ ਦਸ਼ਰਥ-ਪੁੱਤਰ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ ਹੁਣ ਭਿੱਖ ਮੰਗ ਕੇ ਕਿਵੇਂ ਜੀਵੇਗਾ? ਜਿਸ ਦੇ ਨੌਕਰ ਤੇ ਸੇਵਕ ਚੰਗਾ ਪੱਕਿਆ ਭੋਜਨ ਖਾਂਦੇ ਸਨ, ਉਹ ਰਾਮ ਹੁਣ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਮੂਲ-ਫਲ ਖਾ ਕੇ ਕਿਵੇਂ ਰਹੇਗਾ? ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਕੌਣ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰੇਗਾ, ਤੇ ਕੌਣ ਡਰ ਨਹੀਂ ਜਾਵੇਗਾ—ਕਿ ਰਾਜਾ ਦਾ ਨਿਆਏਵਾਨ ਤੇ ਪ੍ਰਿਯ ਪੁੱਤਰ, ਕਕੁਤਸਥ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਵਾਰਸ, ਜੰਗਲ ਵਾਸ ਲਈ ਭੇਜਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਨਿਸ਼ਚਤ ਹੀ, ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਦਾ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਰੋਲ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ, ਸਾਰੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਿਯ ਲੱਗਣ ਵਾਲਾ ਰਾਮ ਹੁਣ ਜੰਗਲ ਕਿਵੇਂ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਹਵਾ, ਜੋ ਤੇਰੀ ਆਪਣੀ ਜਿਹੀ ਲੱਗਦੀ ਸੀ, ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਰੋਣ ਤੇ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਉਡੀਕ ਦੀ ਅੱਗ ਨੂੰ ਹੋਰ ਭੜਕਾ ਰਹੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੋਗ ਦੀ ਅੱਗ ਨੂੰ ਹਵਾਵਾਂ ਘੀ ਪਾ ਰਹੀਆਂ ਹੋਣ। ਤੇਰੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਹੰਝੂਆਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਧੂੰਆਂ ਮੇਰੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰ ਦੇਵੇਗੀ, ਪੁੱਤਰ, ਤੇ ਹੰਢਕੀਆਂ ਦਾ ਥਕਾਵਟ ਮੇਰਾ ਦੁੱਖ ਹੋਰ ਵਧਾ ਦੇਵੇਗੀ। ਇੱਥੇ, ਤੇਰੇ ਬਿਨਾ, ਪੁੱਤਰ, ਇਹ ਅਤਿ ਤੇਜ਼ ਤੇ ਗਹਿਰੀ ਸੋਗ ਦੀ ਅੱਗ ਮੈਨੂੰ ਸਾੜ ਦੇਵੇਗੀ, ਜਿਵੇਂ ਜੜ੍ਹੀਆਂ ਧੁੱਪ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਸੂਰਜ ਜਲਾਉਂਦਾ ਹੈ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀ ਜੁਬਾਨੋਂ ਉੱਗੀ ਵਿਦ੍ਰੋਹ ਦੀ ਅੱਗ, ਰਾਮ ਦਾ ਅਡੋਲ ਧਰਮ-ਪ੍ਰੇਮ ਅਤੇ ਕੌਸਲਿਆ ਦੀ ਮਾਂਵਾਂ ਵਾਲੀ ਛੋਹ, ਸਭ ਕੁਝ ਇਕ ਵੱਡੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਅਤੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਰਲ ਗਏ।