ਰਾਮਚੰਦਰ ਜੀ ਦੇ ਭਰਾ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਆਪਣੇ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਕੋਨੇ ਨਾਲ ਰਾਮ ਨੂੰ ਤੱਕਦੇ ਹੋਏ, ਗੁੱਸੇ ਅਤੇ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਬੋਲੇ, "ਭਰਾ, ਤੇਰਾ ਇਹ ਵੱਡਾ ਉਤਾਵਲਾ ਹੋਣਾ ਬਿਲਕੁਲ ਵਿਅਰਥ ਹੈ। ਧਰਮ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪਰਵਾਹ ਕਰਕੇ, ਤੂੰ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਅਟਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਗੱਲ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ?" "ਤੂੰ, ਜੋ ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਕਸ਼ਤਰੀ ਹੈ, ਕਿਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕਿਸਮਤ ਨੂੰ ਬੇਬਸ ਤੇ ਦਇਆਲੂ ਸਮਝ ਕੇ, ਇੰਨੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਗੱਲ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਤੂੰ ਕਿਵੇਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ—ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਮਾਤਾ—ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ? ਧਰਮ ਨੂੰ ਝੂਠੀ ਢਾਲ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਧਰਮਵਾਨਾ, ਕੀ ਤੂੰ ਇਹ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ?" "ਜੇਕਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨੀਅਤ ਸਚੀ ਹੁੰਦੀ, ਅਤੇ ਲਾਲਚ ਜਾਂ ਠੱਗੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਤਾਂ, ਰਘੁਨੰਦਨ, ਉਹ ਮੰਗੀ ਹੋਈ ਵਾਅਦਿਆਂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਦਾ ਪੂਰਾ ਕਰ ਚੁੱਕਦੇ, ਤੇ ਉਹ ਵੀ ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ।" "ਹੇ ਸ਼ੂਰਵੀਰ, ਮੈਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਦੀ ਰਾਜਤਿਲਕ ਦੀ ਕਰਵਾਈ, ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਨاپਸੰਦ ਹੈ, ਸਹਿ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ; ਇਸ ਲਈ ਮੈਨੂੰ ਮਾਫ ਕਰ। ਹੇ ਬੁਧੀਮਾਨ, ਉਹ ਧਰਮ, ਜੋ ਤੇਰੇ ਮਨ ਨੂੰ ਉਲਝਾ ਦੇ ਰਹੀ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਨاپਸੰਦ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਭਟਕਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।" "ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ, ਪਿਤਾ ਦੀ ਅਧਰਮ ਅਤੇ ਦੋਸ਼ਯੋਗ ਆਗਿਆ, ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ, ਕਿਵੇਂ ਮੰਨ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਇਹ ਵੰਡ, ਜੋ ਮਾੜੀ ਨੀਅਤ ਕਰਕੇ ਹੋਈ ਹੈ, ਤੂੰ ਉਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ, ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਦੁਖੀ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਤੇਰਾ ਧਰਮ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਰਹਿਣਾ ਇੱਥੇ ਨਿੰਦਾ ਯੋਗ ਹੈ।" "ਤੇਰਾ ਇਹ ਧਰਮ-ਪ੍ਰਤੀ ਪੱਕਾ ਰਹਿਣਾ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਨਿੰਦਾ ਜੋਗ ਹੈ; ਤੂੰ, ਸੋਚ ਵਿਚ ਵੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਿਵੇਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੇ ਲਾਭ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਵੈਰੀ ਹਨ, ਭਾਵੇਂ ਪਿਤਾ-ਮਾਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?" "ਜੇਕਰ ਤੇਰਾ ਨਿਰਣੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਿਸਮਤ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੈ, ਤਬ ਵੀ ਤੂੰ ਉਸ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕਰਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਇਹ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ।" "ਕਮਜ਼ੋਰ ਤੇ ਨਿਰਸ਼ਕਤੀ ਲੋਕ ਕਿਸਮਤ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਸ਼ੂਰਵੀਰ, ਜੋ ਆਤਮ-ਸਮਮਾਨ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਕਿਸਮਤ ਅੱਗੇ ਨਹੀਂ ਝੁਕਦੇ।" "ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਮਨੁੱਖੀ ਉਪਰਾਲੇ ਨਾਲ ਕਿਸਮਤ ਨੂੰ ਪਰਾਜਿਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਸਮਤ ਵੱਲੋਂ ਆਈ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹਾਰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ।" "ਅੱਜ ਲੋਕ ਕਿਸਮਤ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਉਪਰਾਲੇ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇਖਣਗੇ; ਅੱਜ ਕਿਸਮਤ ਅਤੇ ਉਪਰਾਲੇ ਵਿਚਕਾਰ ਫਰਕ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।" "ਅੱਜ ਲੋਕ ਮੇਰੇ ਉਪਰਾਲੇ ਦੁਆਰਾ ਕਿਸਮਤ ਨੂੰ ਪਰਾਜਿਤ ਹੋਇਆ ਵੇਖਣਗੇ—ਜੋ ਤੇਰੀ ਰਾਜਤਿਲਕ ਦੀ ਰੋਕ ਕਿਸਮਤ ਨੇ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।" "ਮੈਂ, ਇੱਕ ਉਤਾਵਲਾ ਹਾਥੀ, ਜੋ ਅੰਕੁਸ਼ ਨਾਲ ਵੀ ਨਿਰੰਕੁਸ਼ ਹੈ, ਕਿਸਮਤ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੇ ਉਪਰਾਲੇ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਮੋੜ ਦੇਵਾਂਗਾ।" "ਅੱਜ, ਰਾਮ, ਤੇਰੀ ਰਾਜਤਿਲਕ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ, ਨਾ ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ, ਨਾ ਤਿੰਨੋਂ ਲੋਕ ਮਿਲ ਕੇ, ਅਤੇ ਤੇਰਾ ਪਿਤਾ ਤਾਂ ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀਂ, ਰੋਕ ਸਕਦੇ।" "ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤੇਰੀ ਜੰਗਲ ਵਾਸਤੇ ਵਿਵਸਥਾ ਕੀਤੀ, ਉਹ ਖ਼ੁਦ ਚੌਦਾਂ ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਵਾਸ ਕਰਨਗੇ।" "ਕਿਸਮਤ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ, ਜੋ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਮਸਤ ਹੈ, ਟਿਕ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ; ਮੇਰਾ ਉਪਰਾਲਾ ਜਿੱਤ ਲੈਵੇਗਾ, ਵੈਰੀ ਨੂੰ ਦੁਖ ਦੇਵੇਗਾ।" "ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਰਾਜ-ਵਿਧੀ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਹਕੂਮਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਤੂੰ ਜੰਗਲ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ—ਹੁਣ ਨਹੀਂ।" "ਕਿਉਂਕਿ ਪੁਰਾਣੇ ਰਾਜ-ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵਾਸਤਾ ਤਾਂ ਉਹੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਵਾਂਗ ਸੰਭਾਲਦੇ ਹਨ, ਸੌਂਪ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।" "ਪਰ ਜੇਕਰ, ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਕਈ ਰਾਜਕੁਮਾਰਾਂ ਦੀ ਉਲਝਣ ਦੇ ਡਰ ਕਰਕੇ, ਤੂੰ, ਧਰਮਵਾਨ ਰਾਮ, ਰਾਜ-ਗੱਦੀ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ—" "ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਵਚਨ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ, ਹੇ ਸ਼ੂਰਵੀਰ, ਕਿ ਮੈਂ ਸ਼ੂਰਵੀਰਾਂ ਦੀ ਦੁਨੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਵਾਂਗਾ; ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਕੰਢੇ ਵਾਂਗ ਰੱਖਿਆ ਕਰਾਂਗਾ।" "ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਰਾਜਤਿਲਕ ਦੀ ਸ਼ੁਭ ਵਿਧੀ ਕਰ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਹੀ ਲੱਗਾ ਰਹਿ; ਮੈਂ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਹੋਰ ਰਾਜਕੁਮਾਰਾਂ ਦੀ ਅੱਗ ਨੂੰ ਰੋਕ ਲਵਾਂਗਾ।" "ਇਹ ਦੋ ਬਾਂਹਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਸਜਾਵਟ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਇਹ ਧਨੁਸ ਸਜਾਵਟ ਲਈ; ਮੇਰੀ ਪੱਗ ਸਿਰਫ਼ ਸੋਭਾ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਮੇਰੇ ਤੀਰ ਦਿਖਾਵੇ ਲਈ।" "ਇਹ ਚਾਰੋ—ਬਾਂਹਾਂ, ਧਨੁਸ, ਪੱਗ, ਤੇ ਤੀਰ—ਵੈਰੀ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਲਈ ਹਨ; ਅਤੇ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਵੈਰੀ ਤੋਂ ਕੋਈ ਵਧੀਕ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ।" "ਚਮਕਦੇ ਤੇ ਤੇਜ਼ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ, ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਵੈਰੀ—even ਜੇ ਉਹ ਵਜਰ ਨਾਲ ਲੈਸ ਹੋਵੇ—ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਬਰਾਬਰ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ।" "ਮੇਰੀ ਤਲਵਾਰ ਦੇ ਵੱਜਣ ਨਾਲ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਹਾਥੀ, ਘੋੜੇ, ਰਥ-ਚਾਲਕ ਅਤੇ ਯੋਧਿਆਂ ਦੇ ਸਿਰ, ਬਾਂਹਾਂ, ਹੱਥ ਤੇ ران ਪਏ ਹੋਣਗੇ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਗੁਜਰਣਯੋਗ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗੀ।" "ਮੇਰੀ ਤਲਵਾਰ ਦੀ ਧਾਰ ਨਾਲ, ਵੈਰੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵੱਜਦੇ ਹੋਏ, ਬਿਜਲੀ ਵਾਲੇ ਬੱਦਲਾਂ ਵਾਂਗ ਡਿੱਗ ਜਾਣਗੇ।" "ਚਮੜੀ ਦੇ ਕਵਚ ਨਾਲ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਉਂਗਲਾਂ, ਧਨੁਸ ਤੇ ਤੀਰ ਹੱਥ ਵਿੱਚ, ਮੈਂ ਜਦੋਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਖੜਾ ਹਾਂ, ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖ ਕਿਵੇਂ ਸਮਝ ਸਕਦਾ ਹੈ?" "ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ, ਕਈ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਠੀਕ ਥਾਂ ਤੇ ਵੱਜ ਕੇ ਮਾਰ ਦਿਆਂਗਾ; ਅਤੇ ਜੇਕਰ ਇਕੱਲਾ ਹੋਵਾਂ, ਤਾਂ ਵੀ ਮੈਂ ਘੋੜਿਆਂ, ਹਾਥੀਆਂ, ਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਕੇ, ਬਹੁਤਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿਆਂਗਾ।" "ਅੱਜ ਮੇਰੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦੇਵੇਗੀ; ਮੈਂ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਅਸਹਾਇ ਕਰ ਦਿਆਂਗਾ ਅਤੇ ਤੇਰੀ ਹਕੂਮਤ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਾਂਗਾ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ।" "ਅੱਜ ਚੰਦਨ ਦਾ ਲੇਪ, ਬਾਂਹ-ਫਟੇ ਉਤਾਰਨਾ, ਧਨ ਛੱਡਣਾ, ਤੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੈ।" "ਇਹ ਦੋ ਬਾਂਹਾਂ, ਹੇ ਰਾਮ, ਕਿਰਿਆ ਕਰਨ ਲਈ ਹੀ ਬਣੀਆਂ ਹਨ—ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ, ਜੋ ਤੇਰੀ ਰਾਜਤਿਲਕ ਦੀ ਰੋਕਟੋਟ ਕਰਦੇ ਹਨ।" "ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ, ਅੱਜ ਕੌਣ ਮੇਰੇ ਹੱਥੋਂ ਮਾਰਿਆ ਜਾਵੇ—ਕੌਣ, ਜੋ ਤੇਰਾ ਮਿੱਤਰ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ, ਸ਼ੋਭਾ ਤੇ ਸਾਥੀ ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਨਾਂ ਨਾਲ ਘਮੰਡ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਤਾਂ ਜੋ ਇਹ ਧਰਤੀ ਤੇਰੇ ਹੱਥ ਹੇਠ ਆ ਜਾਵੇ; ਮੈਨੂੰ ਆਗਿਆ ਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਸੇਵਕ ਹਾਂ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੰਝੂ ਪੋਂਝੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਕਿਹਾ, "ਸੁਣ, ਹੇ ਮ੍ਰਿਦੁ, ਮੈਂ ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮੰਨਣ ਦਾ ਨਿਰਣੈ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹਾਂ; ਇਹ ਹੀ ਸੱਚਾ ਧਰਮ ਹੈ।" ਹੁਣ, ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੀ ਚੌਵੀਂ ਸਰਗ ਸੁਣੋ। ਰਾਮ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮੰਨਣ ਦੇ ਨਿਰਣੈ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ, ਕੌਸਲਿਆ, ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਰੁੰਝੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ, ਧਰਮਪੂਰਨ ਬੋਲ ਬੋਲੀ, "ਜੋ ਕਦੇ ਦੁਖੀ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਧਰਮ ਦਾ ਪਕਾ ਹੈ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਦਾ ਹੈ—ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ, ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਕਿਵੇਂ gleaning ਕਰਕੇ ਜੀਵੇਗਾ?" "ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨੌਕਰ ਤੇ ਸਹਾਇਕ ਚੰਗਾ ਪਕਾਇਆ ਭੋਜਨ ਖਾਂਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਰਾਮ ਹੁਣ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਕਿਵੇਂ ਜੜਾਂ ਤੇ ਫਲ ਖਾਏਗਾ?