ਰਾਮ ਨੇ ਨਰਮ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦੇ ਹੋਏ ਆਖਿਆ, “ਹੇ ਸੁਖਮਣੀਏ, ਮੇਰੇ ਵਨਵਾਸ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਦਿੱਤੇ ਰਾਜ ਦੀ ਵਾਪਸੀ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਭਾਗ ਦਾ ਹੀ ਦੌਰ ਹੈ। ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਦਾ ਇਹ ਸੰਕਲਪ ਭੀ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਕਾਰਨ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਭਾਗ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਹੀ ਉਠਿਆ ਹੈ। ਤੂੰ ਜਾਣਦੀ ਹੈਂ ਕਿ ਮੈਂ ਕਦੇ ਵੀ ਆਪਣੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਭੇਦ-ਭਾਵ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਨਾ ਹੀ ਕਦੇ ਕੈਕੇਈ ਜਾਂ ਉਸਦੇ ਪੁੱਤਰ ਵੱਲ ਵਧੀਆ ਰੁਝਾਨ ਰੱਖਿਆ। ਇਸ ਲਈ, ਜਦੋਂ ਉਸਨੇ ਮੇਰੀ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਰੋਕਣ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਵਨਵਾਸ ਭੇਜਣ ਲਈ ਕਠੋਰ ਬੋਲ ਕਹੇ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਇਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਹੋਰ ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ—ਇਹ ਸਭ ਭਾਗ ਦਾ ਹੀ ਖੇਡ ਹੈ। ਇਕ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ, ਜੋ ਚੰਗੀਆਂ ਖਾਸਲਤਾਂ ਵਾਲੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਮ ਔਰਤਾਂ ਵਾਂਗ ਕਿਵੇਂ ਬੋਲ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਦੁੱਖ ਦੇਵੇ? ਪਰ ਭਾਗ, ਜੋ ਕਿਸੇ ਦੀ ਸੋਚ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ; ਇਹ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਦੁੱਖ ਉਸ ਉੱਤੇ ਵੀ ਆਇਆ ਹੈ ਤੇ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਵੀ। ਹੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਭਾਗ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਕੌਣ ਟਿਕ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਹਰ ਕਰਮ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਅਖ਼ੀਰ ਉਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਤੂੰ ਵੇਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਤਪ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਮਹਾ-ਰਿਸ਼ੀ ਭੀ, ਜਦ ਭਾਗ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਹਾਵੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਵਰਤ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਵਾਸਨਾ-ਕ੍ਰੋਧ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਜੋ ਕੁਝ ਅਚਾਨਕ ਵਾਪਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਬਿਨਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੋਚੇ, ਜੇਕਰ ਉਹ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਗੱਲ ਨੂੰ ਵੀ ਰੋਕ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਯਕੀਨਨ, ਇਹ ਭੀ ਭਾਗ ਦਾ ਹੀ ਕੰਮ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਸਮਝ ਕੇ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਦੁਖ ਨਹੀਂ, ਭਾਵੇਂ ਮੇਰਾ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਰੁਕ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਭੀ ਦੁਖੀ ਨਾ ਹੋ; ਤੂੰ ਮੇਰਾ ਪਾਲਣ ਕਰਦਿਆਂ, ਜਲਦੀ ਹੀ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਦੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ ਵਾਪਸ ਹਟਾ ਲੈ। ਲਕਸ਼ਮਣ, ਇਹ ਜੋ ਘੜੇ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋਏ ਹਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਤਪੱਸਵੀ ਵਰਤ-ਸਨਾਨ ਕਰ ਲਵਾਂਗਾ। ਜਾਂ ਫਿਰ, ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਰਾਜਸੀ ਸਾਮਾਨ ਦੀ ਲੋੜ ਕੀ ਹੈ? ਜੋ ਪਾਣੀ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਭਰਾਂਗਾ, ਉਹੀ ਮੇਰੇ ਵਰਤ-ਸਨਾਨ ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ ਹੋਵੇਗਾ। ਲਕਸ਼ਮਣ, ਤੂੰ ਭੀ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਇਹ ਉਲਟ-ਫੇਰ ਦੇ ਕਾਰਨ ਦੁਖੀ ਨਾ ਕਰ; ਰਾਜ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਜੰਗਲ, ਜੰਗਲ-ਵਾਸ ਵੱਡਾ ਪੁੰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਆਉਣ ਵਿੱਚ ਨਾ ਤਾਂ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਮੇਰੀ ਛੋਟੀ ਮਾਂ ਦਾ; ਇਹ ਤਾਂ ਭਾਗ ਨੇ ਹੀ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਪਿਤਾ ਜੀ ਦਾ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ—ਤੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈਂ ਕਿ ਭਾਗ ਕਿੰਨਾ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਸੁਣੋ, ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦਾ ਤੇਈਵਾਂ ਅਧਿਆਇ। ਜਦ ਰਾਮ ਜੀ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਆਪਣੇ ਮਸਤਕ ਨੂੰ ਝੁਕਾ ਕੇ, ਦੁੱਖ ਤੇ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਮਨ ਲੈ ਕੇ, ਤੁਰੰਤ ਉਥੇ ਆ ਗਿਆ। ਉਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਸੀ, ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਭੌਹਾਂ ਚੜ੍ਹਾ ਲਈਆਂ ਤੇ ਭਾਰੀ ਸਾਹ ਲਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਆਪਣੀ ਬਿਲ ਵਿੱਚ ਗੁੱਸੇ ਹੋਏ ਵੱਡੇ ਸੰਪ ਦਾ ਗੁੱਸਾ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਉਸਦੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਗੁੱਸੇ ਦੀ ਲਕੀਰ ਸੀ, ਜੋ ਵੇਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਡਰਾਉਣੀ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਗੁੱਸੇ ਵਾਲੇ ਸਿੰਘ ਦਾ ਚਿਹਰਾ। ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ ਮੁੱਕ ਬੰਦ ਕਰਕੇ ਹਿਲਾਇਆ, ਜਿਵੇਂ ਹਾਥੀ ਆਪਣੀ ਸੁੰਡ ਹਿਲਾਉਂਦਾ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਆਪਣਾ ਸਿਰ ਥੋੜ੍ਹਾ ਪਾਸੇ ਤੇ ਉੱਚਾ ਕਰਕੇ, ਗਰਦਨ ਥੱਲੇ ਸੁੱਟ ਲਈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਵੱਲ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਕੋਨੇ ਨਾਲ ਤੱਕਦਾ ਹੋਇਆ ਬੋਲਾ, “ਤੇਰਾ ਇਹ ਵੱਡਾ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਵਿਅਰਥ ਉਠਿਆ ਹੈ। ਧਰਮ ਦੇ ਭਯ ਤੇ ਲੋਕ-ਆਲੋਚਨਾ ਦੇ ਡਰ ਕਰਕੇ, ਤੂੰ ਜਿਵੇਂ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈਂ, ਉਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਗੱਲ ਕਿਵੇਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈਂ? ਤੂੰ ਜੋ ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਕਸ਼ਤਰੀ ਹੈਂ, ਤੂੰ ਭਾਗ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਇੰਨੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਤੇ ਅਸਹਾਇ ਗੱਲ ਕਿਵੇਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈਂ? ਤੂੰ ਦੋਵਾਂ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਲਗਾਂਦਾ? ਕੁਝ ਲੋਕ ਧਰਮ ਦਾ ਝੂਠਾ ਆਡੰਬਰ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਹੇ ਧਰਮਾਤਮਾ, ਕੀ ਤੂੰ ਇਹ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ? ਜੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਵਹਾਰ ਸੱਚਾ ਤੇ ਨਿਸ਼ਕਪਟ ਹੁੰਦਾ, ਤੇ ਕੋਈ ਲਾਭ ਜਾਂ ਧੋਖਾ ਨਾ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ, ਰਾਘਵ, ਉਹ ਮੰਗਿਆ ਹੋਇਆ ਵਰਦਾਨ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ, ਤੇ ਉਹ ਵੀ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ। ਮੈਂ ਇਹ ਨਹੀਂ ਸਹਿ ਸਕਦਾ, ਹੇ ਵੀਰ, ਕਿ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੋਵੇ, ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਨਾਪਸੰਦ ਹੈ—ਇਸ ਲਈ ਮੈਨੂੰ ਮਾਫ ਕਰ ਦੇ। ਉਹ ਧਰਮ ਵੀ, ਹੇ ਗਿਆਨੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਤੇਰੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸੰਦੇਹ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਨਾਪਸੰਦ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਤੈਨੂੰ ਭਟਕਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਅਧਰਮੀ ਤੇ ਨਿੰਦਾ-ਯੋਗ ਆਦੇਸ਼ ਨੂੰ, ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ, ਆਪਣੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਮੰਨ ਸਕਦਾ ਹੈਂ? ਜਦ ਇਹ ਵੰਡ ਬੁਰਾਈ ਨਾਲ ਹੋਈ ਹੈ, ਤੂੰ ਫਿਰ ਵੀ ਇਸਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ; ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਦੁਖੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਤੇਰਾ ਧਰਮ ਨਾਲ ਲਗਾਅ ਇੱਥੇ ਨਿੰਦਤ ਹੈ। ਤੇਰਾ ਇਹ ਧਰਮ-ਪ੍ਰੇਮ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਨਿੰਦਾ-ਯੋਗ ਹੈ; ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਿਵੇਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈਂ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੇ ਲਾਭ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਹਨ, ਭਾਵੇਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਿਤਾ-ਮਾਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਭਾਵੇਂ ਤੇਰਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਭਾਗ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੋਵੇ, ਫਿਰ ਵੀ ਤੈਨੂੰ ਇਸਨੂੰ ਅਣਦੇਖਾ ਕਰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ; ਪਰ ਇਹ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਕਮਜ਼ੋਰ ਤੇ ਨਿਰਬਲ ਹੈ, ਉਹੀ ਭਾਗ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜੋ ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਤੇ ਆਤਮ-ਸਮਾਨ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਅੱਗੇ ਨਹੀਂ ਝੁਕਦੇ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਭਾਗ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਨੁੱਖੀ ਉਪਰਾਲੇ ਨਾਲ ਹਰਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਭਾਵੇਂ ਭਾਗ ਦੁਆਰਾ ਦੁੱਖੀ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਕਦੇ ਹਿੰਮਤ ਨਹੀਂ ਹਾਰਦਾ। ਅੱਜ ਲੋਕ ਭਾਗ ਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਉਪਰਾਲੇ ਦੀ ਤਾਕਤ ਵੇਖਣਗੇ; ਅੱਜ ਭਾਗ ਤੇ ਉਪਰਾਲੇ ਵਿੱਚ ਫਰਕ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਅੱਜ ਲੋਕ ਵੇਖਣਗੇ ਕਿ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤੇਰੇ ਰਾਜਅਭਿਸ਼ੇਕ ਨੂੰ ਭਾਗ ਦੁਆਰਾ ਰੋਕਿਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਮੇਰੇ ਉਪਰਾਲੇ ਨਾਲ ਭਾਗ ਵੀ ਹਾਰ ਜਾਵੇਗਾ। ਮੈਂ, ਜਿਵੇਂ ਉਲਝੇ ਹੋਏ, ਗੁੱਸੇ ਵਾਲੇ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਕੋਈ ਅੰਕੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਰੋਕ ਸਕਦਾ, ਭਾਗ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਉਪਰਾਲੇ ਨਾਲ ਮੋੜ ਲਿਆਵਾਂਗਾ। ਸਾਰੇ ਲੋਕ-ਪਾਲਕ ਵੀ, ਜਾਂ ਤਿੰਨੋਂ ਲੋਕ ਮਿਲ ਕੇ ਵੀ, ਅੱਜ ਤੇਰੇ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਰੋਕ ਸਕਦੇ, ਹੇ ਰਾਮ—ਤੇ ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਤਾਂ ਗੱਲ ਹੀ ਛੱਡ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤੇਰਾ ਵਨਵਾਸ ਬਣਾਇਆ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉਹ ਖੁਦ ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣਗੇ। ਭਾਗ ਦੀ ਤਾਕਤ ਉਸ ਬਲਸ਼ਾਲੀ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਨਹੀਂ ਟਿਕ ਸਕਦੀ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਬਲ ਵਿੱਚ ਮਸਤ ਹੋਵੇ; ਮੇਰਾ ਉਪਰਾਲਾ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕਰੇਗਾ ਤੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਦੇਵੇਗਾ। ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਰਾਜ ਕਰ ਲੈਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਤੇਰੇ ਉੱਤਮ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਰਾਜ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਉੱਤੇ ਹੀ ਤੂੰ ਜੰਗਲ ਜਾਵੀਂ—ਹੁਣ ਨਹੀਂ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਨੇ ਭਾਗ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਉਪਰਾਲੇ ਤੇ ਧਰਮ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਦਾ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, ਤੇ ਦੋਵਾਂ ਭਰਾਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਇਹ ਗੰਭੀਰ ਸੰਵਾਦ ਹੋਇਆ।