ਰਾਮਚੰਦ੍ਰ ਜੀ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਬੜੇ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਅਤੇ ਪਿਆਰ ਭਰੇ ਸੁਰ ਵਿੱਚ ਆਖਿਆ, "ਆਓ ਅਸੀਂ ਕੁਝ ਐਸਾ ਕਰੀਏ ਕਿ ਸਾਡੀ ਮਾਂ, ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਮੇਰੀ ਰਾਜਤਿਲਕ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਕੇ ਬੜਾ ਚਿੰਤਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਹੋਰ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਨਾ ਰਹੇ। ਹੇ ਸੌਮਿਤ੍ਰ, ਮੈਨੂੰ ਮਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਉਠੀ ਇਹ ਸ਼ੱਕ ਅਤੇ ਦੁਖੀ ਹੋਣ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਵੀ ਸਹਿ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਵਲੋਂ ਕਦੇ ਵੀ, ਜਾਣ-ਬੁਝ ਕੇ ਜਾਂ ਅਣਜਾਣੇ ਵਿੱਚ, ਕੋਈ ਅਸੱਤਕਾਰ ਜਾਂ ਅਸੰਤੋਸ਼ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਕੰਮ ਯਾਦ ਨਹੀਂ। ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਸੱਚੇ, ਵਚਨ ਦੇ ਪੱਕੇ ਤੇ ਸਦਾ ਸੱਚ ਦੇ ਪਾਸੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਹਨ; ਉਹਨੂੰ ਕੇਵਲ ਪਰਲੋਕ ਦੇ ਫਲ ਦਾ ਹੀ ਡਰ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਮੈਂ ਮਾਂ ਲਈ ਇਹ ਕੰਮ ਨਾ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਮਨ ਨੂੰ ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਪਰੇਸ਼ਾਨੀ ਹੋਵੇਗੀ ਕਿ ਸੱਚ ਦੀ ਰਖਿਆ ਨਹੀਂ ਹੋਈ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹਾ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਪੀੜ੍ਹਾ ਦੇਵੇਗੀ। ਇਸ ਲਈ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਰਾਜਤਿਲਕ ਦੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲੈ, ਮੈਂ ਇੱਥੋਂ ਹੀ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਅੱਜ, ਜਦ ਮੈਂ ਵਨਵਾਸ ਲਈ ਨਿਕਲਾਂਗਾ, ਤਾਂ ਰਾਜਾ ਦੀ ਪਤਨੀ ਆਪਣਾ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰਾ ਕਰ ਲਵੇਗੀ; ਫਿਰ ਉਹ ਬਿਨਾ ਚਿੰਤਾ ਦੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਭਰਤ ਦਾ ਰਾਜਤਿਲਕ ਕਰ ਸਕਣਗੇ। ਜਦ ਮੈਂ ਛਾਲਿਆਂ ਵਾਲੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਾ ਕੇ, ਜਟਾ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਜੰਗਲ ਚਲਾ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਤਾਂ ਕੈਕੇਈ ਨੂੰ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਮਿਲ ਜਾਵੇਗੀ। ਜਿਸ ਫੈਸਲੇ ਨਾਲ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਮਨ ਨੇ ਇਹ ਨਿਸ਼ਚੈ ਕੀਤਾ, ਉਸ ਨੂੰ ਮੈਂ ਕਦੇ ਵਿਘਨ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦਾ; ਮੈਂ ਬਿਨਾ ਦੇਰੀ ਕੀਤੇ ਵਨਵਾਸ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹਾਂ। ਹੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਮੇਰੇ ਵਨਵਾਸ ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਮਿਲੇ ਰਾਜ ਦੇ ਮੁੜ ਜਾ ਚੁੱਕਣ ਵਿੱਚ, ਮੈਨੂੰ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਭਾਗ ਦਾ ਹੀ ਹੱਥ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਵਾਲੀ ਇਹ ਇੱਛਾ ਭੀ, ਜਦ ਤੱਕ ਭਾਗਵਾਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਕਿਵੇਂ ਉਠ ਸਕਦੀ ਸੀ? ਤੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਭੈਣ, ਕਿ ਮੈਂ ਕਦੇ ਵੀ ਆਪਣੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਭੇਦ-ਭਾਵ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਨਾ ਹੀ ਕਦੇ ਕੈਕੇਈ ਜਾਂ ਉਸਦੇ ਪੁੱਤਰ ਵਲ ਵਧੀਆ ਪ੍ਰੇਮ ਦਿਖਾਇਆ। ਇਸ ਲਈ, ਉਸ ਦੇ ਸਖਤ ਬੋਲ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਰਾਜਤਿਲਕ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਵਨਵਾਸ ਭੇਜਣ ਲਈ ਕਹੇ ਗਏ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਮੈਨੂੰ ਹੋਰ ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ—ਇਹ ਸਭ ਭਾਗ ਦਾ ਹੀ ਖੇਡ ਹੈ। ਕਿਵੇਂ ਇੱਕ ਉੱਚ ਕੁਲ ਦੀ ਰਾਣੀ, ਜੋ ਚੰਗੀਆਂ ਖਾਸਲਤਾਂ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਆਮ ਔਰਤ ਵਾਂਗ ਬੋਲ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਮੈਨੂੰ ਦੁਖੀ ਕਰ ਸਕਦੀ ਸੀ? ਪਰ ਭਾਗ, ਜੋ ਮਨੁੱਖੀ ਸੋਚ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ; ਇਹ ਬੇਨਸੀਬੀ ਸਾਫ਼ ਦਿਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਮੇਰੇ ਤੇ ਉਸਦੇ ਦੋਵੇਂ ਉੱਤੇ ਆਈ ਹੈ। ਹੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਭਾਗ ਦੇ ਅੱਗੇ ਕੌਣ ਟਿਕ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਹਰ ਕੰਮ ਦਾ ਅੰਤ ਤਾਂ ਭਾਗ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਤੂੰ ਵੇਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਵੱਡੇ ਤਪਸੀ ਵੀ, ਭਾਗ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਵ੍ਰਤ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਇੱਛਾ-ਕ੍ਰੋਧ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਜੋ ਕੁਝ ਅਚਾਨਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਪਹਿਲਾਂ ਕੋਈ ਆਸਾਰ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਤੇ ਜੋ ਆਰੰਭ ਹੋਈ ਗੱਲ ਨੂੰ ਵੀ ਰੋਕ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਸਭ ਭਾਗ ਦੀ ਹੀ ਲੀਲਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਮਝ ਨਾਲ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਕੇ, ਰਾਜਤਿਲਕ ਰੁਕਣ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਉੱਤੇ ਹਾਵੀ ਨਹੀਂ ਹੋਣ ਦੇ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਲਈ, ਤੂੰ ਵੀ ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਕਰ; ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਹੀ, ਜਲਦੀ ਰਾਜਤਿਲਕ ਦੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲੈ। ਹੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਇਹ ਜਿਹੜੀਆਂ ਘੜੀਆਂ ਰਾਜਤਿਲਕ ਲਈ ਭਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਮੈਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਆਪਣੇ ਵਨਵਾਸ ਦੀ ਤਪ-ਸਨਾਨ ਕਰ ਲਵਾਂਗਾ। ਜਾਂ ਫਿਰ, ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਰਾਜਸੀ ਸਾਮਾਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ; ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਖਿੱਚਿਆ ਪਾਣੀ ਵੀ ਮੇਰੇ ਵ੍ਰਤ-ਸਨਾਨ ਲਈ ਕਾਫੀ ਹੈ। ਹੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਤੂੰ ਰਾਜ ਜਾਂ ਵਨਵਾਸ ਦੇ ਇਸ ਉਲਟ-ਫੇਰ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਨਾ ਹੋ; ਰਾਜ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਜੰਗਲ, ਜੰਗਲ-ਵਾਸ ਵੀ ਬਹੁਤ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ। ਮੇਰੀ ਰਾਜਤਿਲਕ ਰੁਕਣ ਵਿੱਚ ਲਕਸ਼ਮਣ ਜਾਂ ਮੇਰੀ ਛੋਟੀ ਮਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਤਾਂ ਭਾਗ ਦਾ ਹੀ ਖੇਡ ਹੈ, ਪਿਤਾ ਜੀ ਦਾ ਤਾਂ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ—ਤੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਗ ਕਿੰਨਾ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹੈ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਮ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ। ਹੁਣ, ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਤੇਈਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣ। ਜਦ ਰਾਮ ਨੇ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਕੀਤੀਆਂ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜਿਸਦਾ ਮਸਤਕ ਝੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਤੁਰੰਤ ਉਥੇ ਆ ਗਿਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾਅ ਦੀਆਂ ਭਵਾਂ ਚੜ੍ਹਾ ਲਈਆਂ, ਤੇ ਉਹ ਭਾਰੀ ਸਾਹ ਲੈਣ ਲੱਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਆਪਣੀ ਬਿੱਲ ਵਿੱਚ ਗੁੱਸੇ ਹੋਏ ਵੱਡੇ ਸੱਪ ਵਾਂਗ। ਉਸਦਾ ਚਿਹਰਾ, ਗੰਭੀਰ ਭਵਾਂ ਨਾਲ, ਐਨਾ ਭਿਆਨਕ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਗੁੱਸੇ ਵਾਲੇ ਸਿੰਘ ਦਾ ਮੂੰਹ ਹੋਵੇ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮੋਠੀ ਬੰਦ ਕਰਕੇ, ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ ਸੁੰਡ ਹਿਲਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਆਪਣਾ ਸਿਰ ਥੋੜ੍ਹਾ ਉੱਚਾ ਕਰਕੇ ਤੇ ਪਾਸੇ ਵੱਲ ਝੁਕਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਵੱਲ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਅੱਗੇ ਹਿੱਸੇ ਨਾਲ ਤਿੱਖੀ ਨਜ਼ਰ ਕਰਕੇ ਆਖਣ ਲੱਗਾ, "ਭਰਾ, ਤੇਰੇ ਅੰਦਰ ਜੋ ਇਹ ਵੱਡਾ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੈ, ਇਹ ਵਿਅਰਥ ਹੀ ਹੈ। ਤੂੰ ਧਰਮ ਦੇ ਭੈ ਤੇ ਲੋਕ-ਲਾਜ ਦੇ ਅਤਿ ਆਦਰ ਕਾਰਨ, ਜੋ ਅਟੱਲ ਹੈ, ਉਸ ਤੂੰ ਕਿਵੇਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਤੂੰ ਵੀਰ ਕਸ਼ਤਰੀ ਹੋ ਕੇ, ਭਾਗ ਨੂੰ ਨਿਰਬਲ ਤੇ ਦਇਆਜਨਕ ਸਮਝ ਕੇ, ਇੰਝ ਕਿਵੇਂ ਕਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਤੂੰ ਕਿਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਦੇਖਦਾ? ਲੋਕ ਤਾਂ ਧਰਮ ਨੂੰ ਵੀ ਝੂਠੀ ਢਾਲ ਵਜੋਂ ਵਰਤਦੇ ਹਨ—ਹੇ ਧਰਮਾਤਮਾ, ਤੂੰ ਇਹ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ? ਜੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨੀਅਤ ਸੱਚੀ ਤੇ ਨਿਰਲੋਭ ਹੁੰਦੀ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਵਰਦਾਨ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ, ਤੇ ਉਹ ਵੀ ਸਹੀ ਮੰਗ ਹੁੰਦੀ। ਹੇ ਵੀਰ, ਮੈਨੂੰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇ ਰਾਜਤਿਲਕ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ, ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਨਾਪਸੰਦ ਹੈ, ਸਹਿ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ—ਮੈਨੂੰ ਮਾਫ ਕਰੀਂ। ਹੇ ਗਿਆਨੀ, ਉਹ ਧਰਮ ਵੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਤੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ, ਮੈਨੂੰ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਤੈਨੂੰ ਭਟਕਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਹੱਥੀਂ, ਪਿਤਾ ਦੇ ਅਧਰਮੀ ਤੇ ਦੋਸ਼ਯੋਗ ਹੁਕਮ ਨੂੰ, ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ, ਕਿਵੇਂ ਮੰਨ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਇਹ ਵੰਡ, ਜੋ ਦੁਸ਼ਟਤਾ ਕਰਕੇ ਹੋਈ, ਤੂੰ ਫਿਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਪਛਾਣਦਾ; ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਮੈਨੂੰ ਦੁੱਖ ਹੈ, ਤੇ ਇੱਥੇ ਤੇਰਾ ਧਰਮ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਰਹਿਣਾ ਵੀ ਨਿੰਦਣਯੋਗ ਹੈ। ਤੇਰਾ ਇਹ ਧਰਮ-ਪ੍ਰੇਮ ਸੰਸਾਰ ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਨਿੰਦਤ ਹੈ; ਤੂੰ ਕਿਵੇਂ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸਦਾ ਆਪਣੇ ਹੀ ਲਾਭ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਨਾਂ ਦੇ ਹੀ ਪਿਤਾ-ਮਾਤਾ ਹਨ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਵੈਰੀ ਹਨ? ਜੇਕਰ ਤੇਰਾ ਦ੍ਰਿੜ ਨਿਸ਼ਚੈ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਭਾਗਵਾਨ ਵੱਲੋਂ ਹੀ ਨਿਰਧਾਰਤ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਫਿਰ ਵੀ ਤੈਨੂੰ ਇਸ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕਰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ; ਪਰ ਇਹ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਆਪਣੇ ਧੀਰਜ, ਭਗਤੀ ਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ, ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਆਪਣੇ ਗੁੱਸੇ ਤੇ ਭਰਾਵਾਂ ਲਈ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ, ਇਕ ਦੂਜੇ ਅੱਗੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਗੱਲ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।