ਇਹ ਸੁਣੋ, ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਬਾਈਂਵੇਂ ਅਤੇ ਤੇਈਂਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਕਥਾ। ਰਾਮ, ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਭਰਾ ਅਤੇ ਮਿੱਤਰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚੇ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਅਤੇ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਉੱਤਾਵਲਾ ਹਾਥੀ ਹੋਵੇ। ਰਾਮ ਨੇ ਵੱਡੇ ਧੈਰਜ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦੇ ਹੋਏ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਸੰਤੁਲਿਤ ਬੋਲੀਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਗੁੱਸੇ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਦਬਾ ਰਹੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਸਿਰਫ ਆਪਣੀ ਹਿੰਮਤ ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅਪਮਾਨ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ। ਰਾਮ ਨੇ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ, "ਮੇਰੀ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਲਈ ਜੋ ਕੁਝ ਤਿਆਰੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਉਹ ਸਾਰਾ ਤੁਰੰਤ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲਵੋ; ਇਸ ਕੰਮ ਨੂੰ ਦੇਰੀ ਨਾ ਕਰੋ। ਹੇ ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ, ਮੇਰੇ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਲਈ ਜੋ ਉਪਰਾਲਾ ਹੋਇਆ, ਹੁਣ ਉਹ ਇਸਦੇ ਰੱਦ ਕਰਨ ਵੱਲ ਲਗਾਓ।" ਰਾਮ ਨੇ ਅੱਗੇ ਕਿਹਾ, "ਆਓ ਅਸੀਂ ਕੁਝ ਐਸਾ ਕਰੀਏ ਕਿ ਸਾਡੀ ਮਾਂ, ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਮੇਰੇ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰਕੇ ਚਿੰਤਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਹੋਰ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਨਾ ਰਹੇ। ਹੇ ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ, ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਇਹ ਸ਼ੰਕਾ ਇੱਕ ਪਲ ਲਈ ਵੀ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਨਹੀਂ। ਮੈਨੂੰ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ ਕਿ ਮੈਂ ਕਦੇ ਜਾਣ ਬੁਝ ਕੇ ਜਾਂ ਅਣਜਾਣੇ ਵਿੱਚ ਮਾਂਵਾਂ ਜਾਂ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੂੰ ਕੋਈ ਦੁੱਖ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਹੋਵੇ। ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ, ਜੋ ਸੱਚੇ, ਵਚਨਬੱਧ ਅਤੇ ਸਦਾ ਸੱਚ ਦੇ ਪੱਖਦਾਰ ਹਨ, ਉਹ ਨਿਰਭੀਕ ਰਹਿਣ, ਸਿਰਫ ਅਗਲੇ ਲੋਕ ਦੇ ਡਰ ਤੋਂ ਹੀ ਡਰਣ।" "ਜੇ ਇਹ ਕੰਮ, ਭਾਵੇਂ ਉਹਦੇ ਲਈ ਹੀ, ਪੂਰਾ ਨਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਮੇਰਾ ਮਨ ਇਸ ਗੱਲ ਨਾਲ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਰਹੇਗਾ ਕਿ ਸੱਚ ਦੀ ਰਾਖੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ, ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਪੀੜ੍ਹ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਦੁਖੀ ਕਰੇਗੀ। ਇਸ ਲਈ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਦੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ ਵਾਪਸ ਲੈ ਕੇ, ਮੈਂ ਇੱਥੋਂ ਤੁਰੰਤ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।" "ਅੱਜ, ਜਦ ਮੈਂ ਵਨਵਾਸ ਲਈ ਨਿਕਲ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਤਾਂ ਰਾਜਾ ਦੀ ਪਤਨੀ (ਕੈਕਈ) ਆਪਣਾ ਮਨਚਾਹਾ ਲੱਭ ਲਵੇਗੀ; ਫਿਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਭਰਤ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਹੋ ਕੇ ਰਾਜ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਮੈਂ ਛਾਲਾ ਪਹਿਨ ਕੇ, ਜਟਾ ਬੰਨ ਕੇ ਜੰਗਲ ਚਲਾ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਤਾਂ ਕੈਕਈ ਨੂੰ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਮਿਲ ਜਾਵੇਗੀ। ਜਿਸ ਫੈਸਲੇ ਨਾਲ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਜਿਸ ਮਨ ਨੇ ਇਹ ਨਿਸ਼ਚੈ ਕੀਤਾ, ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਵਿਘਨ ਨਹੀਂ ਪਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ—ਮੈਂ ਦੇਰੀ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਵਨਵਾਸ ਲਈ ਤੁਰ ਜਾਵਾਂਗਾ।" "ਹੇ ਸੌਮ੍ਯ, ਮੇਰੇ ਵਨਵਾਸ ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਮਿਲੇ ਰਾਜ ਦੀ ਵਾਪਸੀ ਵਿੱਚ, ਕੇਵਲ ਭਾਗ ਦਾ ਹੀ ਦਖਲ ਹੈ। ਕਿਵੇਂ ਕੈਕਈ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਜਾਗੀ, ਜਦਕਿ ਇਹ ਉਸਦੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲਿਖਿਆ ਸੀ? ਤੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਕਦੇ ਵੀ ਆਪਣੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਭੇਦ-ਭਾਵ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਨਾ ਹੀ ਕਦੇ ਕੈਕਈ ਜਾਂ ਉਸਦੇ ਪੁੱਤਰ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਦਿਖਾਈ। ਇਸ ਲਈ, ਉਸਦੇ ਸਖਤ ਬੋਲ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਵਨਵਾਸ ਭੇਜਣ ਲਈ ਕਹੇ, ਮੈਨੂੰ ਹੋਰ ਕੋਈ ਕਾਰਣ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ—ਇਹ ਸਿਰਫ ਭਾਗ ਦਾ ਹੀ ਖੇਡ ਹੈ।" "ਕਿਵੇਂ ਇੱਕ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਚੰਗੀਆਂ ਖਾਸਲਤਾਂ ਹਨ, ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਵਿੱਚ ਆਮ ਔਰਤ ਵਾਂਗ ਮੈਨੂੰ ਦੁੱਖ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਵਾਲੇ ਬੋਲ ਬੋਲ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਪਰ ਭਾਗ, ਜੋ ਸੋਚ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਦੁੱਖ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ ਤੇ ਉਸ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਆਇਆ ਹੈ। ਹੇ ਸੌਮ੍ਯ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਭਾਗ ਦੇ ਅੱਗੇ ਕੌਣ ਟਿਕ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਦ ਹਰ ਕੰਮ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਲਿਖੇ ਹੋਏ ਭਾਗ ਤੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ?" "ਤੂੰ ਵੇਖਿਆ ਹੋਏਗਾ ਕਿ ਤਪੱਸਵੀ ਵੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਰੀ ਤਪ ਕੀਤਾ, ਭਾਗ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਆਪਣੇ ਵ੍ਰਤ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇੱਛਾ ਤੇ ਗੁੱਸੇ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜਾ ਕੁਝ ਅਚਾਨਕ ਵਾਪਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਸੋਚਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ ਅਤੇ ਜੋ ਚੱਲ ਰਹੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਪਾ ਦੇਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਸਭ ਭਾਗ ਦਾ ਹੀ ਕਰਿਸ਼ਮਾ ਹੈ।" "ਇਹ ਸਮਝ ਕੇ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਰੁਕਣ ਤੇ ਵੀ ਕੋਈ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਇਸ ਲਈ, ਤੂੰ ਵੀ ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਕਰ, ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਫ਼ੌਰਨ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਦੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲਵੀਂ।" "ਇਹੀ ਘੜਿਆਂ ਨਾਲ, ਜੋ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋਈਆਂ, ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਵ੍ਰਤ-ਸਨਾਨ ਕਰ ਲਵਾਂਗਾ। ਜਾਂ ਫਿਰ, ਮੈਨੂੰ ਰਾਜਸੀ ਸਮਾਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ; ਮੈਂ ਆਪ ਹੀ ਜਲ ਲੈ ਕੇ ਆਪਣਾ ਵ੍ਰਤ-ਸਨਾਨ ਕਰ ਲਵਾਂਗਾ।" "ਲਕਸ਼ਮਣ, ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਇਸ ਉਲਟ-ਫੇਰ ਨਾਲ ਦੁਖੀ ਨਾ ਕਰ; ਰਾਜ ਮਿਲੇ ਜਾਂ ਜੰਗਲ, ਜੰਗਲ ਦਾ ਜੀਵਨ ਵੀ ਵੱਡੀ ਪੂਣੀ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਰਾਜ ਰੁਕਣ ਵਿੱਚ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਨਾ ਤੂੰ ਦੋਸ਼ੀ ਹੈਂ, ਨਾ ਮੇਰੀ ਮਾਂ; ਨਾ ਹੀ ਪਿਤਾ ਜੀ—ਇਹ ਸਿਰਫ ਭਾਗ ਦੀ ਹੀ ਲੀਲਾ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਤਾਕਤ ਤੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈਂ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦ ਰਾਮ ਨੇ ਇਹ ਬੋਲ ਕਹੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਝੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀਸ ਚੁੱਕਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਜਲਦੀ ਨਾਲ ਵਿਚ ਆ ਗਿਆ। ਉਸਦਾ ਮਨ ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਧੀਆ, ਭੌਂਹਾਂ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ, ਐਸਾ ਲਗਦਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਬਿਲ ਵਿੱਚ ਗੁੱਸਾ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਵੱਡਾ ਸੱਪ ਹੋਵੇ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਦਾ ਚਿਹਰਾ, ਆਪਣੇ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ, ਐਸਾ ਡਰਾਉਣਾ ਸੀ ਕਿ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਵੀ ਡਰ ਜਾਵੇ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਗੁੱਸੇ ਵਾਲਾ ਸਿੰਘ ਹੋਵੇ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮੁੱਠ ਹਿਲਾਈ, ਜਿਵੇਂ ਹਾਥੀ ਆਪਣੀ ਸੁੰਡ ਹਿਲਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਸਿਰ ਥੋੜਾ ਵਲ੍ਹਾ ਅਤੇ ਉੱਤੇ ਕਰ ਕੇ, ਗਰਦਨ ਥੱਲੇ ਸੁੱਟੀ। ਫਿਰ ਉਹ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਕੋਨੇ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਵਲ ਤੱਕ ਕੇ ਬੋਲਿਆ, "ਤੇਰਾ ਇਹ ਵੱਡਾ ਉਤਾਵਲਾ ਹੋਣਾ ਵਿਅਰਥ ਹੈ।" "ਤੂੰ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਆਉਣ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪਰਵਾਹ ਕਰਕੇ, ਇੰਝ ਕਿਵੇਂ ਕਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈਂ, ਜਦਕਿ ਤੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈਂ?" "ਤੂੰ ਇੱਕ ਵਿਰੋਧੀ ਖ਼ਤਰੀ ਹੋ ਕੇ, ਭਾਗ ਨੂੰ ਇੰਨਾ ਕਮਜ਼ੋਰ ਤੇ ਦਇਆਯੋਗ ਕਿਵੇਂ ਦੱਸ ਰਿਹਾ ਹੈਂ? ਤੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ (ਕੈਕਈ ਤੇ ਦਸ਼ਰਥ) ਕੋਈ ਦੋਖ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਦੇਖਦਾ? ਕੁਝ ਲੋਕ ਧਰਮ ਦਾ ਢੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਧਰਮਵਾਨ, ਕੀ ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ?" "ਜੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਹਾਰ ਸੱਚਾ ਹੁੰਦਾ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਲਾਲਚ ਜਾਂ ਫਰੇਬ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ, ਰਾਘਵ, ਉਹ ਮੰਗੀ ਹੋਈ ਵਰਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀਆਂ, ਤੇ ਉਹ ਵੀ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਵਿਚ ਇਹ ਗੰਭੀਰ ਸੰਵਾਦ ਹੋਇਆ, ਜਿੱਥੇ ਰਾਮ ਨੇ ਭਾਗ ਦੇ ਅੱਗੇ ਸਿਰ ਝੁਕਾ ਦਿੱਤਾ, ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਗੁੱਸੇ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਰਾਜ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਗੱਲ ਚੇਤੀ।