ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਵਚਨਬੱਧਤਾ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਭਾਉਣ ਵਿੱਚ ਅਸਮਰਥਤਾ ਜ਼ਾਹਿਰ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਬੋਲੇ, "ਪਿਤਾ ਸਾਡਾ ਆਦੇਸ਼ਕਾਰੀ ਅਧਿਆਪਕ ਹੈ, ਰਾਣੀ ਦਾ ਪਤੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਧਰਮ ਦਾ ਰਾਹ ਹੈ; ਮੈਂ ਉਸ ਦਾ ਵਚਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।" ਫਿਰ ਰਾਮ ਨੇ ਆਗਲੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ, "ਜਦ ਤੱਕ ਧਰਮ ਦਾ ਰਾਜਾ, ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ, ਜੀਵਤ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਰਾਹ ਚਲ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਰਾਣੀ ਕਿਵੇਂ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਤੀ ਤੋਂ ਵੰਞੀ ਹੋਈ ਔਰਤ?" ਰਾਮ ਨੇ ਰਾਣੀ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ, "ਮੈਂ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ, ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾ ਕਰੋ; ਸਾਨੂੰ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦਿਓ, ਤਾਂ ਕਿ ਸਮਾਂ ਪੂਰਾ ਹੋਣ 'ਤੇ ਮੈਂ ਸੱਚਾਈ ਨਾਲ ਯਯਾਤੀ ਵਾਂਗ ਵਾਪਸ ਆ ਸਕਾਂ।" ਉਹ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ "ਸਿਰਫ ਰਾਜ ਦੇ ਲਈ ਮਹਾਨ ਯਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਮੇਰੇ ਲਈ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਛੋਟੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ, ਮੈਂ ਅੱਜ ਧਰਤੀ ਦਾ ਛੋਟਾ ਹਿੱਸਾ ਚੁਣਦਾ ਹਾਂ, ਪਰ ਅਧਰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।" ਮਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ, ਰਾਮ—ਮਰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ—ਡੰਡਕ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਜਾਣ ਦੀ ਪਕੜੀ ਹੋਈ ਨਿਸ਼ਚਯਤਾ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਮਾਂ ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ, ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੀ ਬਾਈ-ਵੀਂ ਅਧਿਆਇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਰਾਮ, ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਭਰਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਕੋਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਗਹਿਰੀ ਚਿੰਤਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ ਹਨ; ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਜਗਮਗਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਗੁੱਸੇ ਵਾਲਾ ਹਾਥੀ। ਰਾਮ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਚਿੱਤ ਨਾਲ, ਹੌਸਲੇ ਨਾਲ, ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਗੁੱਸੇ ਅਤੇ ਦੁਖ ਨੂੰ ਦਬਾ ਕੇ, ਸਿਰਫ ਹੌਸਲੇ 'ਤੇ ਆਧਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਅਪਮਾਨ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਉੱਚੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। "ਮੇਰੇ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਲਈ ਜੋ ਕੁਝ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਤੁਰੰਤ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲਿਆ ਜਾਵੇ; ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਦੇਰੀ ਨਾ ਕਰੋ," ਰਾਮ ਆਦੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। "ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ, ਮੇਰੇ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਲਈ ਕੀਤੀ ਮਿਹਨਤ ਹੁਣ ਉਸ ਦੀ ਰੱਦ ਕਰਨ ਵੱਲ ਲਗਾਈ ਜਾਵੇ।" ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਅਸੀਂ ਐਸਾ ਕਰੀਏ ਕਿ ਮਾਂ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਮੇਰੇ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰਕੇ ਚਿੰਤਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਹੋਰ ਚਿੰਤਤ ਨਾ ਰਹੇ।" ਰਾਮ ਦਿਲੋਂ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, "ਮੈਂ ਇੱਕ ਪਲ ਲਈ ਵੀ, ਮਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਉਪਜੀ ਹੋਈ ਸ਼ੱਕ ਦੀ ਪੀੜਾ ਸਹਿ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ।" ਉਹ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ, "ਮੈਂ ਕਦੇ ਵੀ, ਜਾਣ-ਅਣਜਾਣ, ਮਾਂਵਾਂ ਜਾਂ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਕੋਈ ਨੁਕਸਾਨ ਜਾਂ ਨਾਪਸੰਦ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ।" "ਮੇਰਾ ਪਿਤਾ, ਜੋ ਸੱਚਾ, ਵਚਨਬੱਧ, ਸਦਾ ਸੱਚ ਦਾ ਪੂਜਾਰੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਪਰਲੋਕ ਦੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਦਾ ਡਰ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।" "ਜੇ ਇਹ ਕੰਮ, ਮਾਂ ਲਈ ਵੀ, ਨਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਮੇਰਾ ਮਨ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਰਹੇਗਾ ਕਿ ਸੱਚਾਈ ਨਾ ਨਿਭੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪੀੜਾ ਮੈਨੂੰ ਦੁਖੀ ਕਰੇਗੀ।" "ਇਸ ਲਈ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਦੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ ਵਾਪਸ ਲੈ ਕੇ, ਮੈਂ ਇੱਥੋਂ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਤੁਰੰਤ।" "ਅੱਜ, ਮੇਰੇ ਵਨਵਾਸ ਨਾਲ, ਰਾਜਾ ਦੀ ਪਤਨੀ ਆਪਣਾ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰਾ ਕਰ ਲਵੇਗੀ; ਫਿਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਭਰਤ ਦਾ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਚਿੰਤਾ-ਰਹਿਤ।" "ਜਦ ਮੈਂ ਜੰਗਲ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ, ਛਾਲਿਆਂ ਦੇ ਵਸਤ੍ਰ ਅਤੇ ਜਟਾ ਦਾ ਮੁਕੁਟ ਪਹਿਨ ਕੇ, ਕੈਕੇਈ ਨੂੰ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਮਿਲ ਜਾਵੇਗੀ।" "ਜਿਸ ਨਿਰਣੈ ਨਾਲ ਇਹ ਸਭ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਮਨ ਨੇ ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਯ ਲਿਆ, ਮੈਂ ਉਹ ਨੂੰ ਵਿਘਨ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦਾ; ਮੈਂ ਦੇਰੀ ਬਿਨਾ ਵਨਵਾਸ ਲਈ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ।" "ਮੁਨਿ, ਮੇਰੇ ਵਨਵਾਸ ਤੇ, ਅਤੇ ਰਾਜ ਦੇ ਉਲਟਣ 'ਤੇ, ਕੇਵਲ ਭਾਗ ਹੀ ਦੇਖੋ।" "ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਿਵੇਂ ਆਈ, ਜਦ ਤੱਕ ਭਾਗ ਨੇ ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਯ ਨਾ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ?" "ਤੁਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹੋ, ਮ੍ਰਿਦੁ, ਕਿ ਮੈਂ ਕਦੇ ਮਾਂਵਾਂ ਵਿਚ ਫਰਕ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਨਾ ਕਦੇ ਉਸ ਜਾਂ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪਸੰਦ ਦਿਖਾਈ।" "ਇਸ ਲਈ, ਉਸ ਦੇ ਕਠੋਰ ਬੋਲ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਅਤੇ ਵਨਵਾਸ ਭੇਜਣ ਲਈ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਿੱਛੇ ਹੋਰ ਕੋਈ ਕਾਰਣ ਨਹੀਂ, ਸਿਵਾਏ ਭਾਗ ਦੇ।" "ਕਿਵੇਂ ਇੱਕ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ, ਉੱਚ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੀ, ਆਮ ਔਰਤ ਵਾਂਗ ਬੋਲ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਦੁਖ ਦੇ ਸਕਦੀ ਹੈ?" "ਪਰ ਭਾਗ, ਜੋ ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ; ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ, ਕਿ ਦੁਖ ਸਾਨੂੰ ਦੋਵਾਂ ਉੱਤੇ ਆਇਆ ਹੈ।" "ਕੌਣ, ਮ੍ਰਿਦੁ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਭਾਗ ਨਾਲ ਟਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਦ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕੰਮ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਕੇਵਲ ਭਾਗ ਹੀ ਹੈ?" "ਤਿਕੜੀ ਤਪਸਿਆ ਵਾਲੇ ਰਿਸ਼ੀ ਵੀ, ਭਾਗ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਨਿਸ਼ਚਯ ਛੱਡ ਕੇ, ਇੱਛਾ ਅਤੇ ਗੁੱਸੇ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।" "ਜੋ ਕੁਝ ਅਚਾਨਕ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ, ਬਿਨਾ ਪਹਿਲਾਂ ਸੋਚੇ, ਅਤੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਏ ਕੰਮ ਨੂੰ ਰੋਕ ਦੇਂਦਾ—ਨਿਸ਼ਚਯ ਹੀ, ਉਹ ਭਾਗ ਦਾ ਕੰਮ ਹੈ।" "ਇਹ ਸਮਝ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਨਾਲ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਕੇ, ਮੈਂ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਰੁਕਣ 'ਤੇ ਵੀ ਦੁਖੀ ਨਹੀਂ ਹਾਂ।" "ਇਸ ਲਈ, ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਕਰੋ; ਤੁਸੀਂ ਵੀ, ਮੇਰੇ ਨਾਲ, ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਦੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ ਜਲਦੀ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲਓ।" "ਇਹੀ ਜਲ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੈ, ਮੈਂ ਉਸ ਨਾਲ ਤਪਸਵੀ ਦਾ ਸੰਕਲਪ-ਸਨਾਨ ਕਰ ਲਵਾਂਗਾ।" "ਜਾਂ, ਰਾਜਸੀ ਸਮੱਗਰੀ ਦੀ ਮੈਨੂੰ ਲੋੜ ਨਹੀਂ; ਜੋ ਪਾਣੀ ਮੈਂ ਆਪ ਖਿੱਚਾਂਗਾ, ਉਹ ਸੰਕਲਪ-ਸਨਾਨ ਲਈ ਕਾਫੀ ਹੋਵੇਗਾ।" "ਲਕਸ਼ਮਣ, ਰਾਜ ਦੇ ਉਲਟਣ ਤੇ ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਕਰੋ; ਚਾਹੇ ਰਾਜ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਜੰਗਲ, ਜੰਗਲ-ਵਾਸ ਮਹਾਨ ਪੂਣ ਹੈ।" "ਲਕਸ਼ਮਣ, ਮੇਰੇ ਰਾਜ-ਭਾਗ ਰੋਕਣ 'ਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਮੇਰੀ ਛੋਟੀ ਮਾਂ; ਭਾਗ ਨੇ ਹੀ ਹਸਤਖੇਪ ਕੀਤਾ, ਪਿਤਾ ਨੇ ਨਹੀਂ—ਤੁਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹੋ ਕਿ ਭਾਗ ਕਿੰਨਾ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹੈ।" ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੀ ਤੇਈ-ਵੀਂ ਅਧਿਆਇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਰਾਮ ਨੇ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਕੀਤੀਆਂ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਆਪਣਾ ਸਿਰ ਝੁਕਾ ਕੇ, ਗਹਿਰੀ ਦੁਖ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਗ੍ਰਸਤ, ਤੁਰੰਤ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਮਰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਆਪਣੀ ਭਵ ਨੂੰ ਟੇਢਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਗੁੱਸੇ ਵਾਲਾ ਅਜਗਰ ਆਪਣੇ ਬਿਲ ਵਿੱਚ ਉਲਝਦਾ ਹੈ, ਭਾਰੀ ਸਾਹ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਵੇਲੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਦਾ ਚਿਹਰਾ, ਕਰੜੀ ਭਵ ਨਾਲ, ਗੁੱਸੇ ਵਾਲੇ ਸਿੰਘ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਵਾਂਗ, ਦੇਖਣ ਲਈ ਭਾਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਮੋਢੀ ਮੱਠੀ ਹਿਲਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਹਾਥੀ ਆਪਣੀ ਸੁੰਢ ਹਿਲਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸਿਰ ਨੂੰ ਪਾਸੇ ਤੇ ਉੱਪਰ ਢੁਕਾ ਕੇ, ਗਰਦਨ ਝੁਕਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀਆਂ ਮਨੋਭਾਵਨਾਵਾਂ, ਸੰਕਲਪ ਅਤੇ ਭਾਗ ਦੇ ਵਸ਼, ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਵਨਵਾਸ ਦੀ ਤਿਆਰੀਆਂ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਸੱਚਾਈ ਦੇ ਰਾਹ ਤੇ, ਆਹਿਸਤਾ-ਆਹਿਸਤਾ ਅੱਗੇ ਵਧ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।