ਰਾਮਚੰਦਰ ਜੀ ਨੇ ਜਦੋਂ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਲਗਭਗ ਅਚੇਤ ਦੇਖਿਆ, ਅਤੇ ਸੁਮੀਤਰਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਪੀੜ੍ਹਾ ਵਿੱਚ ਤੜਫਦਾ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਧੀਰਜ ਅਤੇ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਥੇ ਜੋ ਚੰਗਾ ਸੀ, ਉਹੀ ਬੋਲਿਆ। ਰਾਮ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ, “ਲਕਸ਼ਮਣ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ੂਰਵੀਰਤਾ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ। ਪਰ ਜਦ ਮੇਰੀ ਇੱਛਾ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ, ਤਾਂ ਤੂੰ ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਮਾਂ, ਦੋਵੇਂ, ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਹਿਰੀ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਪਾ ਕੇ ਦੁਖੀ ਨਾ ਕਰੋ। ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਧਰਮ, ਅਰਥ ਤੇ ਕਾਮ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਧਰਮ ਦੇ ਫਲ ਤੋਂ ਹੀ ਉਪਜਦੇ ਹਨ। ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘਰ ਵਿੱਚ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਪਤੀ ਦੀ ਆਗਿਆ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਮਿਲ ਕੇ ਉਹੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਦੀ ਭਲਾਈ ਹੋਵੇ ਤੇ ਧਰਮ ਉਪਜੇ। ਜੇ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਸਿਰਫ਼ ਲਾਭ ਦੀ ਲਾਲਚ ਰੱਖੇ, ਤਾਂ ਲੋਕ ਉਸ ਨੂੰ ਨਫ਼ਰਤ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਮਰਜ਼ੀ ਚਲਾਉਣਾ ਵੀ ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ। ਕੌਣ ਮਨੁੱਖ, ਚਾਹੇ ਗੁਰੂ, ਰਾਜਾ, ਪਿਤਾ ਜਾਂ ਵੱਡਿਆਂ ਵਲੋਂ ਦਿੱਤੇ ਕੰਮ ਨੂੰ, ਗੁੱਸੇ, ਖੁਸ਼ੀ ਜਾਂ ਲਾਲਚ ਕਰਕੇ, ਧਰਮ ਦੀ ਸੋਚ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਨਾ ਪੂਰਾ ਕਰੇ? ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਵਚਨ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਭਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਾਡੇ ਲਈ ਆਗਿਆਕਾਰੀ ਗੁਰੂ, ਰਾਣੀ ਦੇ ਪਤੀ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦਾ ਰਾਹ ਹੈ। ਜਦ ਤੱਕ ਰਾਜਾ, ਜੋ ਧਰਮ ਦਾ ਰਖਵਾਲਾ ਹੈ, ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਰਾਹ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਤਦ ਤੱਕ ਰਾਣੀ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਇੱਥੋਂ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਵਧੂ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਮਾਤਾ, ਜਦ ਮੈਂ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਮੈਨੂੰ ਨਾਰਾਜ਼ ਨਾ ਹੋਵੋ; ਸਾਨੂੰ ਅਸੀਸ ਦਿਓ, ਤਾਂ ਜੋ ਜਦ ਮੇਰਾ ਸਮਾਂ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਮੈਂ ਯਯਾਤੀ ਵਾਂਗ ਸੱਚਾਈ ਨਾਲ ਪਰਤ ਸਕਾਂ। ਮੈਂ ਸਿਰਫ਼ ਰਾਜ ਲਈ ਮਹਾਨ ਯਸ਼ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ; ਇਸ ਛੋਟੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ, ਮਾਂ, ਅੱਜ ਮੈਂ ਧਰਮ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਛੋਟਾ ਰਾਹ ਚੁਣਿਆ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿਰਮੌਰ ਰਾਮ, ਦੰਡਕ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਜਾਣ ਦੀ ਪੱਕੀ ਨੀਤਿ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਮਾਂ ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ, ਰਾਮ, ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਭਰਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚੇ, ਜੋ ਦੁੱਖੀ ਅਤੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਲਾਲ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਗੁੱਸੇ ਵਾਲਾ ਹਾਥੀ। ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦੇ ਹੋਏ, ਸ਼ਾਂਤ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਕਿਹਾ। ਉਹ ਗੁੱਸੇ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਦਬਾ ਕੇ, ਸਿਰਫ਼ ਧੀਰਜ ਤੇ ਆਸਰਾ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੀ ਨਿੰਦਾ ਨੂੰ ਪਰੇ ਕਰਕੇ, ਉੱਚੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਮੇਰੀ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਲਈ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਸਭ ਤੁਰੰਤ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲਵੋ; ਇਹ ਕੰਮ ਬਿਨਾਂ ਦੇਰੀ ਦੇ ਪੂਰਾ ਕਰੋ। ਹੇ ਸੁਮੀਤ੍ਰਾ ਨੰਦਨ, ਮੇਰੇ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਲਈ ਜੋ ਉਪਰਾਲਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਹੁਣ ਉਸ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਨ ਵੱਲ ਲਾ ਦਿਓ। ਆਓ, ਅਸੀਂ ਇਹ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਈਏ ਕਿ ਸਾਡੀ ਮਾਂ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਮੇਰੇ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰਕੇ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਹੋਰ ਚਿੰਤਤ ਨਾ ਰਹੇ। ਮੈਂ ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਵੀ, ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਉਪਜੀ ਸ਼ੰਕਾ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਸਹਿ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਮੈਂ ਕਦੇ ਵੀ, ਜਾਣ-ਬੁੱਝ ਕੇ ਜਾਂ ਅਣਜਾਣੇ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਜਾਂ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਕੋਈ ਚੋਟ ਜਾਂ ਅਪਮਾਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ। ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ, ਜੋ ਸੱਚੇ, ਵਚਨ ਦੇ ਪੱਕੇ ਅਤੇ ਸਦਾ ਸੱਚ ਦੇ ਪਾਸੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹ ਬਿਨਾਂ ਡਰ ਦੇ ਰਹਿਣ, ਸਿਰਫ਼ ਅਗਲੇ ਜਨਮ ਦੇ ਫਲ ਤੋਂ ਡਰੇਂ। ਜੇ ਇਹ ਕੰਮ ਨਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਮੇਰਾ ਮਨ ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਦੁਖੀ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਸੱਚ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਨਹੀਂ ਹੋਈ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹਾ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਪੀੜ੍ਹੇਗੀ। ਇਸ ਲਈ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਦੇ ਉਪਰਾਲੇ ਵਾਪਸ ਲੈ ਕੇ, ਮੈਂ ਇੱਥੋਂ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਤੁਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਅੱਜ, ਜਦ ਮੈਂ ਵਨਵਾਸ ਵੱਲ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਰਾਜਾ ਦੀ ਪਤਨੀ ਆਪਣਾ ਮਨ-ਚਾਹਿਆ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਵੇਗੀ; ਫਿਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਭਰਤ ਦਾ ਨਿਰਭੈ ਹੋ ਕੇ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰ ਸਕਣਗੇ। ਜਦ ਮੈਂ ਛਾਲਾ ਅਤੇ ਜਟਾ ਪਾ ਕੇ ਜੰਗਲ ਚਲਾ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਕੈਕਈ ਨੂੰ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਮਿਲ ਜਾਵੇਗੀ। ਜਿਸ ਫੈਸਲੇ ਨਾਲ ਇਹ ਸਭ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਮਨ ਨੇ ਇਹ ਨੀਤਿ ਬਣਾਈ, ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਡੋਲਣ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕਦਾ; ਮੈਂ ਦੇਰੀ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਵਨਵਾਸ ਲਈ ਤੁਰ ਜਾਂਗਾ। ਹੇ ਸੁਜਨ, ਮੇਰੇ ਵਨਵਾਸ ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਦਿੱਤੇ ਰਾਜ ਦੇ ਉਲਟ ਜਾਣ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਕਿਸਮਤ ਦਾ ਹੀ ਹੱਥ ਹੈ। ਕੈਕਈ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਿਵੇਂ ਆ ਸਕਦੀ ਸੀ, ਜਦ ਤੱਕ ਇਹ ਸਭ ਕਿਸਮਤ ਵਲੋਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਨਾ ਹੁੰਦਾ? ਤੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈਂ, ਹੇ ਸੁਜਨ, ਕਿ ਮੈਂ ਕਦੇ ਆਪਣੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਭੇਦ-ਭਾਵ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਨਾ ਹੀ ਕਦੇ ਉਸ ਜਾਂ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਲਈ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪਿਆਰ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਲਈ, ਜਿਸ ਕਠੋਰ ਬੋਲੀ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਮੇਰਾ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਰੋਕਿਆ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਵਨਵਾਸ ਭੇਜਿਆ, ਮੈਂ ਕੋਈ ਹੋਰ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ, ਸਿਵਾਏ ਕਿਸਮਤ ਦੇ। ਕਿਵੇਂ ਇੱਕ ਉੱਚ ਕੁਲ ਦੀ ਰਾਣੀ, ਜੋ ਚੰਗੀਆਂ ਖਾਸਲਤਾਂ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ, ਆਮ ਔਰਤ ਵਾਂਗ, ਮੈਨੂੰ ਦੁਖੀ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਸਕਦੀ ਸੀ? ਪਰ ਕਿਸਮਤ, ਜੋ ਸੋਚ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਜੀਵ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦੀ; ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਦੁੱਖ ਉਸ ਉੱਤੇ ਵੀ ਆਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਵੀ। ਹੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਕੌਣ ਕਿਸਮਤ ਨਾਲ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਦ ਕਿ ਹਰ ਕੰਮ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਸਿਰਫ਼ ਉਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਨਿਯਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ? ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਠੋਰ ਤਪ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਵੀ, ਕਿਸਮਤ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਉੱਚੇ ਵਰਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਇੱਛਾ ਅਤੇ ਗੁੱਸੇ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਇੱਥੇ ਅਚਾਨਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਬਿਨਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੋਚੇ, ਅਤੇ ਜੋ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਏ ਕੰਮ ਨੂੰ ਰੋਕ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਕਿਸਮਤ ਦਾ ਕੰਮ ਹੈ। ਇਹ ਸਮਝ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਕੇ, ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਦੁਖ ਨਹੀਂ, ਭਾਵੇਂ ਮੇਰਾ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਰੁਕ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਤੂੰ ਵੀ ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਕਰ; ਮੇਰੇ ਪਿੱਛੇ, ਜਲਦੀ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਦੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲੈ। ਹੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਘੜਿਆਂ ਨਾਲ, ਜੋ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹਨ, ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਤਪਸਵੀ ਹੋਣ ਦਾ ਸੰਕਲਪ-ਸਨਾਨ ਕਰ ਲਵਾਂਗਾ। ਜਾਂ, ਮੈਨੂੰ ਰਾਜਸੀ ਸਮਾਨ ਦੀ ਕੋਈ ਲੋੜ ਨਹੀਂ; ਜੋ ਪਾਣੀ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਲਿਆਉਂ, ਉਹੀ ਮੇਰੇ ਸੰਕਲਪ-ਸਨਾਨ ਲਈ ਕਾਫੀ ਹੈ। ਲਕਸ਼ਮਣ, ਤੂੰ ਰਾਜ ਦੇ ਉਲਟ ਜਾਣ ਨਾਲ ਚਿੰਤਤ ਨਾ ਹੋ; ਚਾਹੇ ਰਾਜ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਜੰਗਲ, ਵਨਵਾਸ ਦਾ ਜੀਵਨ ਵੱਡਾ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ। ਇਸ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਮੇਰੀ ਰੁਕਾਵਟ ਲਈ ਲਕਸ਼ਮਣ ਜਾਂ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਕੈਕਈ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ੀ ਨਾ ਸਮਝ; ਨਾ ਹੀ ਪਿਤਾ ਦਾ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਹੈ—ਤੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈਂ ਕਿ ਕਿਸਮਤ ਦਾ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਜੋਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।