ਭਰਾ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਭਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਕੇ, ਲੱਖਣ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਰਾਮ ਨੇ ਹਥ ਜੋੜ ਕੇ ਤੇ ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ, ਮਾਤਾ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਬੇਨਤੀ ਕਰਨ ਲੱਗੇ, “ਮਾਂ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਮੈਨੂੰ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦੇ ਕੇ ਵਿਦਾ ਕਰ। ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਜਿੰਦ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈਂ—ਮੇਰੇ ਲਈ ਸ਼ੁਭ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰ।” ਰਾਮ ਨੇ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ, “ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਵਚਨ ਪੂਰਾ ਕਰਕੇ ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆਵਾਂਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਕਦੇ ਯਯਾਤੀ ਨੇ ਤਿਆਗ ਕੇ ਮੁੜ ਸਵਰਗ ਪਰਤਿਆ ਸੀ।” ਉਹ ਮਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ, “ਮਾਂ, ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਦਿਲ ਵਿਚ ਰੱਖੀਂ, ਦੁਖੀ ਨਾ ਹੋਈਂ। ਜਦ ਮੈਂ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦਾ ਹੁਕਮ ਪੂਰਾ ਕਰ ਲਵਾਂਗਾ, ਫਿਰ ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆਵਾਂਗਾ। ਪਿਤਾ ਜੀ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਦੀ ਪਾਲਣਾ—ਮੈਂ, ਤੂੰ, ਵਿਦੇਹੀ (ਸੀਤਾ), ਲੱਖਣ ਅਤੇ ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ—ਸਭ ਲਈ ਸਦਾ ਦਾ ਧਰਮ ਹੈ। ਮਾਂ, ਤੂੰ ਲੋੜੀਂਦਾ ਸਮਾਨ ਇਕੱਠਾ ਕਰ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਦਿਲ ਵਿਚ ਰੱਖ। ਜਦ ਮੇਰਾ ਮਨ ਜੰਗਲ ਵਾਸ ਲਈ ਤੈਅ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਰਸਤੇ ਤੇ ਚੱਲਣਾ ਹੀ ਚੰਗਾ ਹੈ।” ਰਾਮ ਦੇ ਇਹ ਧੀਰਜ ਭਰੇ ਤੇ ਅਟੱਲ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਮਾਤਾ ਕੌਸਲਿਆ, ਜੋ ਜਿਵੇਂ ਮੌਤ ਤੋਂ ਜਾਗ ਪਈ ਹੋਵੇ, ਰਾਮ ਵਲ ਵੇਖ ਕੇ ਮੁੜ ਬੋਲ ਪਈ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੀ, “ਜਿਵੇਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਪਿਤਾ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਮੈਂ ਵੀ ਤੇਰੀ ਅਧਿਆਪਕਾ ਹਾਂ, ਆਪਣੇ ਫਰਜ਼ ਤੇ ਮਮਤਾ ਕਰਕੇ। ਪੁੱਤ੍ਰਾ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ, ਜੋ ਇੰਨੀ ਦੁਖੀ ਹਾਂ, ਜਾਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ। ਤੇਰੇ ਬਿਨਾਂ ਮੇਰੇ ਲਈ ਜੀਵਨ, ਸੰਸਾਰ ਜਾਂ ਅਮਰਤਾ ਦਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ—ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਤੇਰੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਦਾ ਇਕ ਪਲ ਵੀ ਮੇਰੇ ਲਈ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਹੈ।” ਮਾਂ ਦੀ ਇਹ ਦੁਖੀ ਲਲਕਾਰ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਮ ਦਾ ਹਿਰਦਾ ਹੋਰ ਵੀ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਵੱਡਾ ਹਾਥੀ ਮਸ਼ਾਲਾਂ ਨਾਲ ਭਜਾ ਕੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਲਗਭਗ ਬੇਹੋਸ਼ ਵੇਖਿਆ, ਤੇ ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ ਦੇ ਪੁੱਤ੍ਰ ਲੱਖਣ ਨੂੰ ਵੀ ਦੁਖੀ ਦੇਖਿਆ। ਧਰਮ ਵਿਚ ਅਟੱਲ ਰਹਿੰਦਿਆਂ, ਰਾਮ ਨੇ ਉਥੇ ਉਚਿਤ ਬਚਨ ਆਖੇ, “ਲੱਖਣ, ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਭਗਤੀ ਤੇ ਸ਼ੌਰੀਆ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ, ਪਰ ਜਦ ਮੇਰੀ ਇੱਛਾ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਨਹੀਂ ਹੋ ਰਹੀ, ਤਾਂ ਤੂੰ ਤੇ ਮਾਂ, ਮੈਨੂੰ ਇੰਨਾ ਦੁਖੀ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਨਾ ਕਰੋ।” ਰਾਮ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ, “ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਧਰਮ, ਅਰਥ ਤੇ ਕਾਮ—ਸਭ ਧਰਮ ਦੇ ਫਲ ਤੋਂ ਹੀ ਉਪਜਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਵੀ ਇੱਥੇ ਹਨ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਪਤਨੀ ਤੇ ਉਸਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਾਂਗ, ਪਿਆਰੇ ਅਤੇ ਆਗਿਆਕਾਰੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਸ ਵਿਚ ਸਭ ਦੀ ਸਹਿਮਤੀ ਹੋਵੇ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਧਰਮ ਜੰਮਦਾ ਹੋਵੇ, ਓਹੀ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸਿਰਫ ਲਾਭ ਦੀ ਚਾਹ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਨਫਰਤ ਜੋਗ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸਵਾਰਥੀ ਹੋਣਾ ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ। ਗੁਰੂ, ਰਾਜਾ, ਪਿਤਾ ਜਾਂ ਵੱਡੇ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨੂੰ, ਚਾਹੇ ਗੁੱਸੇ, ਖੁਸ਼ੀ ਜਾਂ ਇੱਛਾ ਕਰਕੇ, ਧਰਮ ਵਿਚ ਵਿਚਾਰ ਕੇ ਨਾ ਮੰਨਣ ਵਾਲਾ ਕੌਣ ਹੈ?” ਫਿਰ ਰਾਮ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਮੈਂ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦਾ ਵਚਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਭਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ; ਉਹ ਸਾਡੇ ਉੱਪਰ ਆਗਿਆ ਦੇਣ ਵਾਲੇ, ਰਾਣੀ ਦੇ ਪਤੀ, ਤੇ ਧਰਮ ਦਾ ਰਸਤਾ ਹਨ। ਜਦ ਤੱਕ ਧਰਮ ਦਾ ਰਾਜਾ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਆਪਣਾ ਰਸਤਾ ਪੂਰਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਰਾਣੀ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਇੱਥੋਂ ਕਿਵੇਂ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਤੋਂ ਵੰਞੀ ਹੋਈ ਔਰਤ?” ਰਾਮ ਨੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ, “ਮਾਤਾ, ਜਦ ਮੈਂ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਮੈਨੂੰ ਗੁੱਸਾ ਨਾ ਕਰ, ਸਾਨੂੰ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਸਮਾਂ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਤੇ ਮੈਂ ਯਯਾਤੀ ਵਾਂਗ ਸੱਚਾਈ ਨਾਲ ਵਾਪਸ ਆ ਸਕਾਂ। ਮੈਨੂੰ ਕੇਵਲ ਰਾਜ ਲਈ ਮਹਾਨ ਯਸ਼ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਛੋਟੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ, ਮਾਂ, ਅੱਜ ਮੈਂ ਧਰਮ ਦੇ ਰਸਤੇ ਤੇ ਛੋਟੀ ਧਰਤੀ (ਵਨਵਾਸ) ਚੁਣਦਾ ਹਾਂ, ਨਾ ਕਿ ਅਧਰਮੀ ਰਸਤਾ।” ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਰਾਮ—ਮਰਦਾਂ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ—ਜਦ ਡੰਡਕ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਜਾਣ ਦਾ ਨਿਸਚੈ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਮਾਂ ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕੀਤੀ। ਹੁਣ ਅਗਲੇ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਸੁਣੋ। ਫਿਰ ਰਾਮ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਭਰਾ ਲੱਖਣ ਕੋਲ ਗਿਆ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਤੇ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਕ੍ਰੋਧੀ ਸੀ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਜਗਮਗਾ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹਾਥੀ। ਰਾਮ ਨੇ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾ ਕੇ, ਲੱਖਣ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਨਾਲ ਇਹ ਬਚਨ ਆਖੇ। ਉਹ ਗੁੱਸਾ ਤੇ ਦੁੱਖ ਦਬਾ ਕੇ, ਸਿਰਫ ਹੌਸਲੇ ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰਕੇ, ਆਪਣਾ ਅਪਮਾਨ ਛੱਡ ਕੇ, ਸਰਵੋਤਮ ਆਨੰਦ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਮੇਰੀ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਲਈ ਜੋ ਕੁਝ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਸਾਰਾ ਜਲਦੀ ਹਟਾ ਲਵੋ; ਇਹ ਕੰਮ ਬਿਨਾ ਦੇਰੀ ਦੇ ਪੂਰਾ ਕਰੋ। ਹੇ ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ, ਮੇਰੀ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਲਈ ਜੋ ਉੱਦਮ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਹੁਣ ਉਹ ਇਸਦੀ ਰੱਦਗੀ ਵੱਲ ਲਾ ਦਿਉ। ਅਸੀਂ ਐਸਾ ਕਰੀਏ ਕਿ ਸਾਡੀ ਮਾਂ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਮੇਰੀ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰਕੇ ਚਿੰਤਤ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਹੋਰ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਨਾ ਰਹੇ। ਹੇ ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ, ਮੈਨੂੰ ਮਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਉਠੀ ਸ਼ੰਕਾ ਦਾ ਦੁੱਖ ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਵੀ ਸਹਿ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਮੈਨੂੰ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਕਿ ਮੈਂ ਕਦੇ ਵੀ, ਜਾਣ-ਬੂਝ ਕੇ ਜਾਂ ਅਣਜਾਣੇ, ਮਾਵਾਂ ਜਾਂ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੂੰ ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ ਦੁਖੀ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ। ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ, ਜੋ ਸੱਚੇ, ਵਚਨ ਦੇ ਪੱਕੇ ਤੇ ਸਦਾ ਸੱਚ ਦੇ ਪਾਸੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹ ਨਿਡਰ ਹੋਣ, ਕੇਵਲ ਪਰਲੋਕ ਦੇ ਫਲ ਤੋਂ ਡਰਣ। ਜੇ ਇਹ ਕੰਮ ਨਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਮੇਰਾ ਮਨ ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਰਹੇਗਾ ਕਿ ਸੱਚਾਈ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਨਹੀਂ ਹੋਈ, ਤੇ ਮਾਂ ਦਾ ਦੁੱਖ ਮੈਨੂੰ ਦੁਖੀ ਕਰੇਗਾ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਲੱਖਣ, ਮੈਂ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਦੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ ਹਟਾ ਕੇ, ਇੱਥੋਂ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਤੁਰ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।” ਰਾਮ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਅੱਜ, ਜਦ ਮੈਂ ਵਨਵਾਸ ਤੇ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਰਾਜਾ ਦੀ ਪਤਨੀ (ਕੈਕਈ) ਆਪਣਾ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰਾ ਕਰ ਲਵੇਗੀ; ਫਿਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ੍ਰ ਭਰਤ ਦਾ ਨਿਰਭੈ ਹੋ ਕੇ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਮੈਂ ਜੰਗਲ ਚਲਾ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਛਾਲਿਆਂ ਦੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਾ ਕੇ ਤੇ ਜਟਾ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਕੈਕਈ ਨੂੰ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਮਿਲ ਜਾਵੇਗੀ। ਜਿਸ ਫੈਸਲੇ ਨਾਲ ਇਹ ਸਭ ਹੋਇਆ, ਤੇ ਜਿਸ ਮਨ ਨੇ ਇਹ ਨਿਸਚੈ ਕੀਤਾ, ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਉਲਟਾਉਣ ਦਾ ਹੱਕ ਨਹੀਂ; ਮੈਂ ਬਿਨਾ ਦੇਰੀ ਦੇ ਵਨਵਾਸ ਲਈ ਤੁਰ ਜਾਵਾਂਗਾ।” ਫਿਰ ਰਾਮ ਨੇ ਲੱਖਣ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ, “ਹੇ ਮਿਠੇ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੇ, ਮੇਰੇ ਵਨਵਾਸ ਤੇ, ਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਮਿਲੇ ਰਾਜ ਦੇ ਉਲਟ ਜਾਣ ਵਿਚ, ਕੇਵਲ ਕਿਸਮਤ ਦਾ ਹੀ ਹੱਥ ਦੇਖੋ। ਕੈਕਈ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਮੈਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਦਾ ਇਹ ਨਿਸਚੈ ਕਿਸਮਤ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਤੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈਂ, ਮੈਂ ਕਦੇ ਵੀ ਆਪਣੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਵਿਚ ਫਰਕ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਨਾ ਹੀ ਕਦੇ ਕੈਕਈ ਜਾਂ ਉਸਦੇ ਪੁੱਤ੍ਰ ਲਈ ਵੱਖਰੀ ਪ੍ਰੀਤੀ ਦਿਖਾਈ। ਇਸ ਲਈ, ਉਸ ਨੇ ਮੇਰੀ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਰੋਕਣ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਵਨਵਾਸ ਭੇਜਣ ਲਈ ਜਿਹੜੀਆਂ ਕਠੋਰ ਗੱਲਾਂ ਕੀਤੀਆਂ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਹੋਰ ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ, ਸਿਵਾਏ ਕਿਸਮਤ ਦੇ। ਇੱਕ ਉੱਚ ਕੁਲ ਦੀ ਰਾਣੀ, ਜੋ ਚੰਗੀਆਂ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੀ ਹੋਵੇ, ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿਚ, ਆਮ ਔਰਤ ਵਾਂਗ, ਮੈਨੂੰ ਦੁਖੀ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਿਵੇਂ ਕਰ ਸਕਦੀ ਸੀ?” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਅਡੋਲਤਾ, ਧਰਮ ਤੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ, ਤੇ ਕਿਸਮਤ ਦੇ ਅਣਮੋਲੇ ਹੱਥ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਤੇ ਮਾਂ ਨੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਤੇ ਵਨਵਾਸ ਵੱਲ ਤੁਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਿਆ।