ਰਾਮ ਚੰਦ੍ਰ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ ਕਿ ਧਰਮ ਹੀ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੱਚਾਈ ਵੀ ਧਰਮ 'ਤੇ ਹੀ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਹੁਕਮ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਹੀ ਨਿੱਘਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ। ਹੇ ਵੀਰ, ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ, ਮਾਤਾ ਜਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਬਚਨ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਮਨੁੱਖ, ਜੋ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਬਚਨਾਂ ਨੂੰ ਵਿਅਰਥ ਨਹੀਂ ਛੱਡ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਮੈਂ ਮੁੜ ਪਿਤਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ; ਕਿਉਂਕਿ, ਹੇ ਵੀਰ, ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਕਾਰਨ ਮੈਂ ਪਿਤਾ ਦੇ ਬਚਨ ਦੁਆਰਾ ਉਕਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹਾਂ। ਇਸ ਲਈ, ਤੂੰ ਆਪਣਾ ਇਹ ਉੱਤਮ ਨਿਰਣੈ, ਜੋ ਸ਼ੂਰਵੀਰਾਂ ਦੀ ਡਿਊਟੀ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ, ਛੱਡ ਦੇ; ਕਠੋਰਤਾ ਨਹੀਂ, ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਹੀ ਆਸਰਾ ਲੈ—ਤੇਰਾ ਮਨ ਮੇਰੇ ਮਨ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਕੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ, ਰਾਮ, ਹੱਥ ਜੋੜਕੇ, ਸਿਰ ਝੁਕਾ ਕੇ, ਮਾਤਾ ਕੌਸ਼ਲਿਆ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ। "ਮਾਤਾ ਜੀ, ਮੈਨੂੰ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਜਾਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿਓ; ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋ—ਮੇਰੇ ਲਈ ਸ਼ੁਭ ਕਰਮ ਕਰੋ।" "ਜਦ ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਵਾਅਦਾ ਪੂਰਾ ਕਰ ਲਵਾਂਗਾ, ਤਾਂ ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਸ਼ਹਿਰ ਆਵਾਂਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਯਯਾਤਿ ਨੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਮੁੜ ਸੁਰਗ ਵਿੱਚ ਪਰਵਿਸ਼ ਕੀਤਾ। ਮਾਤਾ, ਆਪਣੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਰੱਖੋ, ਵਿਅਰਥ ਰੋ ਨਾ ਕਰੋ; ਮੈਂ ਪਿਤਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਪੂਰੇ ਕਰ ਕੇ ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆਵਾਂਗਾ।" "ਮਾਤਾ, ਮੈਂ, ਤੁਸੀਂ, ਵੈਦੇਹੀ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਅਤੇ ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ—ਸਭ ਨੂੰ ਪਿਤਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਹੀ ਸਦਾ ਦਾ ਕਾਨੂੰਨ ਹੈ। ਮਾਤਾ, ਜੰਗਲ ਵਾਸ ਲਈ ਜਰੂਰੀ ਸਮਾਨ ਇਕੱਠਾ ਕਰੋ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਰੱਖੋ; ਜਦ ਮੇਰਾ ਮਨ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵਸਣ ਲਈ ਨਿਸਚਿਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੋਵੇ।" ਰਾਮ ਦੇ ਇਹ ਸਚੇ, ਅਟੱਲ ਤੇ ਅਡੋਲ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਣੀ ਕੌਸ਼ਲਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਮੌਤ ਤੋਂ ਮੁੜ ਹੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਆਈ ਹੋਵੇ, ਰਾਮ ਵਲ ਵੇਖ ਕੇ ਮੁੜ ਬੋਲ ਪਈ। "ਜਿਵੇਂ ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ ਤੇਰੇ ਲਈ ਹਨ, ਮੈਂ ਵੀ ਤੇਰੇ ਲਈ ਅਧਿਆਪਕ ਹਾਂ—ਆਪਣੇ ਕਰਤਵ ਅਤੇ ਪਿਆਰ ਕਰਕੇ; ਪਰ, ਪਿਆਰੇ ਪੁੱਤਰ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ, ਜੋ ਇੰਨੀ ਦੁਖੀ ਹੋਈ ਹਾਂ, ਜਾਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕਦੀ।" "ਤੇਰੇ ਬਿਨਾ ਮੇਰੇ ਲਈ ਜੀਵਨ, ਸੰਸਾਰ ਜਾਂ ਅਮਰਤਾ ਦਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੀ ਕੀ ਹੈ? ਤੇਰੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਲ, ਮੇਰੇ ਲਈ, ਪੂਰੇ ਜੀਵਤ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ।" ਜਿਵੇਂ ਵੱਡਾ ਹਾਥੀ, ਮਸ਼ਾਲਾਂ ਨਾਲ ਡਰਾਇਆ ਹੋਇਆ, ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਮ, ਮਾਤਾ ਦੀ ਕਰੁਣ ਰੋਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਹੋਰ ਵੀ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਸੜ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਲਗਭਗ ਬੇਹੋਸ਼ ਵੇਖਿਆ, ਤੇ ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵੀ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਵੇਖਿਆ; ਰਾਮ, ਜੋ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ ਸੀ, ਓਸ ਸਮੇਂ ਉਚਿਤ ਧਰਮਕ ਬਚਨ ਬੋਲੇ। "ਲਕਸ਼ਮਣ, ਮੈਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਤੇਰੀ ਭਗਤੀ ਤੇ ਤੇਰੀ ਸ਼ੂਰਤਾ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ; ਪਰ ਜਦ ਮੇਰੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀ ਜਾ ਰਹੀ, ਤਾਂ ਮਾਤਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਇੰਨਾ ਗਹਿਰੀ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਨਾ ਕਰੋ।" "ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਧਰਮ, ਧਨ ਅਤੇ ਇੱਛਾ—ਇਹ ਸਭ ਧਰਮ ਦੇ ਫਲ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਹਨ, ਉਹ ਨਿਸਚਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਾਂਗ, ਆਗਿਆਕਾਰੀ ਅਤੇ ਸਯੰਮਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।" "ਉਸ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਪਛਾ ਕਰੋ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਧਰਮ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸਿਰਫ ਲਾਭ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਨਫਰਤਯੋਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਵੈ-ਇੱਛਾ ਵਧੀਆ ਨਹੀਂ।" "ਕੌਣ, ਜੋ ਕਠੋਰਤਾ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਧਿਆਪਕ, ਰਾਜਾ, ਪਿਤਾ ਜਾਂ ਵੱਡੇ ਦੀ ਦਿੱਤੀ ਡਿਊਟੀ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਵੰਜਿਆ ਰਹੇਗਾ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਗੁੱਸੇ, ਖੁਸ਼ੀ ਜਾਂ ਇੱਛਾ ਕਰਕੇ, ਧਰਮ ਨੂੰ ਸੋਚ ਕੇ?" "ਮੈਂ ਪਿਤਾ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ, ਹੇ ਪਿਤਾ, ਸਾਡੇ ਅਧਿਆਪਕ ਹਨ, ਰਾਣੀ ਦੇ ਪਤੀ ਹਨ, ਅਤੇ ਧਰਮ ਦਾ ਰਸਤਾ ਹਨ।" "ਜਦ ਤੱਕ ਰਾਜਾ, ਜੋ ਧਰਮ ਦਾ ਰਾਜਾ ਹੈ, ਜੀਵਤ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਰਸਤੇ 'ਤੇ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਤਦ ਰਾਣੀ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਇੱਥੋਂ, ਪਤੀ ਤੋਂ ਵੰਜੀ ਹੋਈ ਔਰਤ ਵਾਂਗ, ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੀ।" "ਮਾਤਾ ਜੀ, ਮੇਰੇ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਜਾਣ 'ਤੇ ਗੁੱਸਾ ਨਾ ਹੋਵੋ; ਸਾਨੂੰ ਅਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦਿਓ, ਤਾਂ ਕਿ ਜਦ ਮੇਰਾ ਸਮਾਂ ਪੂਰਾ ਹੋਵੇ, ਮੈਂ ਯਯਾਤਿ ਵਾਂਗ ਸੱਚ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਮੁੜ ਆਵਾਂ।" "ਮੈਂ ਮਹਾਨ ਯਸ਼ਸ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦਾ, ਸਿਰਫ ਰਾਜ ਦੇ ਲਈ; ਪਰ, ਇਸ ਛੋਟੀ ਜਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ, ਮਾਤਾ, ਅੱਜ ਮੈਂ ਨਿਰਧਨ ਧਰਤੀ ਚੁਣਦਾ ਹਾਂ, ਪਰ ਅਧਰਮ ਨਾਲ ਨਹੀਂ।" "ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਕੇ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਦੰਡਕ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਜਾਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਮਾਤਾ ਦਾ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕੀਤਾ।" ਹੁਣ, ਅਗਲੇ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣੋ। ਫਿਰ, ਰਾਮ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਭਰਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਕੋਲ ਗਿਆ, ਜੋ ਗਹਿਰੀ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਸੀ ਅਤੇ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਸੀ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਲਾਲ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਗੁੱਸੇ ਵਾਲਾ ਹਾਥੀ ਹੋਵੇ। ਰਾਮ, ਜੋ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ ਸੀ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਹੌਸਲੇ ਨਾਲ, ਸਵੈ-ਸੰਯਮ ਰੱਖ ਕੇ, ਇਹ ਬਚਨ ਬੋਲੇ। ਉਸ ਨੇ ਗੁੱਸੇ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਦਬਾ ਕੇ, ਸਿਰਫ ਹੌਸਲੇ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਨਿਰਾਦਰਤਾ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਉੱਚੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ। "ਜੋ ਕੁਝ ਮੇਰੀ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਸਭ ਜਲਦੀ ਹਟਾ ਲਵੋ; ਕੰਮ ਨੂੰ ਵਿਲੰਬ ਨਾ ਕਰੋ।" "ਹੇ ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ, ਮੇਰੇ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਲਈ ਕੀਤੀ ਮਿਹਨਤ ਹੁਣ ਉਸਦੇ ਰੱਦ ਹੋਣ 'ਤੇ ਲਾਗੂ ਕਰੋ।" "ਆਓ, ਅਸੀਂ ਐਸਾ ਕਰੀਏ ਕਿ ਮਾਤਾ, ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਮੇਰੇ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰਕੇ ਚਿੰਤਿਤ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਹੋਰ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਨਾ ਰਹੇ।" "ਮੈਂ, ਹੇ ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ, ਮਾਤਾ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਉਪਜੀ ਸੰਦਰਭ ਦੀ ਚਿੰਤਾ, ਇੱਕ ਪਲ ਲਈ ਵੀ, ਸਹਿ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।" "ਮੈਨੂੰ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਕਿ ਮੈਂ ਕਦੇ, ਜਾਣ-ਅਣਜਾਣ, ਮਾਤਾਵਾਂ ਜਾਂ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਕੋਈ ਛੋਟਾ ਜਾਂ ਨਾਪਸੰਦ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ।" "ਮੇਰਾ ਪਿਤਾ, ਜੋ ਸੱਚਾ, ਵਾਅਦਿਆਂ 'ਤੇ ਸਥਿਰ, ਸਦਾ ਸੱਚ ਦੇਵਾਨਾ ਹੈ, ਉਹ ਡਰ-ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ, ਸਿਰਫ ਅਗਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਫਲ ਤੋਂ ਡਰ ਰੱਖੇ।" "ਜੇ ਇਹ ਕੰਮ ਪੂਰਾ ਨਾ ਹੋਇਆ, ਤਾਂ ਮੇਰਾ ਮਨ ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਸੱਚ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਨਹੀਂ ਹੋਈ, ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਮੈਨੂੰ ਦੁਖੀ ਕਰੇਗੀ।" "ਇਸ ਲਈ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਦੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ ਹਟਾ ਕੇ, ਮੈਂ ਇੱਥੋਂ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।" "ਅੱਜ, ਮੇਰੇ ਵਨਵਾਸ ਨਾਲ, ਰਾਜਾ ਦੀ ਪਤਨੀ ਆਪਣਾ ਮਨ-ਚਾਹਾ ਉਦੇਸ਼ ਪੂਰਾ ਕਰ ਲਵੇਗੀ; ਫਿਰ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਭਰਤ ਦਾ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰ ਸਕਣਗੇ, ਚਿੰਤਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ।" "ਜਦ ਮੈਂ ਜੰਗਲ ਚਲਾ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਛਾਲਾ-ਵਸਤ੍ਰ ਅਤੇ ਜਟਾ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਕੈਕੇਈ ਨੂੰ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਮਿਲ ਜਾਵੇਗੀ।" "ਜਿਸ ਨਿਰਣੈ ਨਾਲ ਇਹ ਸਭ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਮਨ ਨੇ ਇਹ ਨਿਸਚਾ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਘਨ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦਾ; ਮੈਂ ਬਿਨਾਂ ਦੇਰ ਕੀਤੇ ਵਨਵਾਸ ਨੂੰ ਚਲਾ ਜਾਵਾਂਗਾ।" "ਹੇ ਸੁਭਾਵਕ, ਮੇਰੇ ਵਨਵਾਸ ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਮਿਲੇ ਰਾਜ ਦੇ ਵਾਪਸ ਹੋ ਜਾਣ ਵਿੱਚ, ਸਿਰਫ ਕਿਸਮਤ ਹੀ ਦੇਖੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਨੇ ਧੀਰਜ, ਸੱਚਾਈ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਰਾਹ 'ਤੇ ਟਿਕ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਭਰਾ, ਮਾਤਾ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਵਨਵਾਸ ਲਈ ਤਿਆਰੀ ਕਰਨ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਧਰਮ ਦੇ ਉੱਤਮ ਰਸਤੇ 'ਤੇ ਚੱਲਦੇ ਹੋਏ।